Ένα πληκτικό αεικίνητον

H Δήμητρα Χατούπη (Αγαύη) με τον Φώτη Θωμαΐδη (Κάδμος) στις «Βάκχες» που παρουσιάσθηκαν στις 19 και 20 Μαΐου στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών

Φαντάζεστε έναν δεξιοτέχνη του όμποε να μεταπηδήσει στη διεύθυνση ορχήστρας
και η πρώτη φορά που θα ανεβεί στο πόντιουμ να είναι η ερμηνεία μιας συμφωνίας
του Μάλερ; Φαντάζεστε έναν σκηνογράφο να μεταπηδά στη σκηνοθεσία και να
πρωτοσκηνοθετεί την «Ορέστεια»; Αλλά αυτό το είδαμε ήδη!!

Φαντάζεστε έναν γλύπτη να μεταπηδά στην εκκλησιαστική εικονογραφία και η πρώτη
αγιογράφησή του να είναι ο Παντοκράτορας στην Αγια-Σοφιά; Φαντάζεστε έναν
κινηματογραφιστή να γίνεται αρχιτέκτονας και να σχεδιάζει ως πρώτο του
οικοδόμημα μιαν όπερα;

Φαντάζεστε τον μεγαλύτερο ζώντα μίμο, τον Μαρσέλ Μαρσό, να αλλάζει
τέχνη και ως πρώτο του τόλμημα να παίζει Μάκβεθ; Δεν γίνονται αυτά από
σοβαρούς ανθρώπους, θα πείτε. Γίνονται δυστυχώς και από πολύ σοβαρούς, όταν
είναι ματαιόδοξοι, βιαστικοί ή αλαζόνες. Οι λιγότερο σοβαροί, όταν το
επιχειρούν είναι απλώς αστοιχείωτοι και, τουλάχιστον, αφελείς, αν όχι
θρασύτατοι.

Για να διακονήσεις μια ερμηνευτική τέχνη πρέπει να γνωρίζεις πλήρως την
ιστορία της, τους κανόνες της συντεχνίας, τα εργαλεία και τις μεθόδους, αλλά
κυρίως τα υφολογικά μοτίβα, τις ποικίλες παραλλαγές, τις μεταμορφώσεις και τις
ανατροπές, τις μείξεις παλαιού και νέου της τέχνης που αποφάσισες σοβαρά να
της αφιερωθείς.

Ο Ισίδωρος Σιδέρης σπούδασε θέατρο, αλλά ευδοκίμησε στον χορό, έμαθε τα
μυστικά, όσα μπορεί κανείς να μάθει, αν τα μαθαίνει κανείς όλα, έστω και σε
διάρκεια μιας ζωής, κοντά στη μεγάλη Ζουζού Νικολούδη. Κάνω μια παρένθεση εδώ
για να πω κάτι που νομίζω δίνει στηρίγματα σε όσα προσπαθώ σήμερα να
διατυπώσω. Είδα τις προάλλες τα «χορικά» της Νικολούδη για πολλοστή φορά. Και
ήταν οι τελευταίες παραστάσεις ενός από τα σημαντικότερα κατορθώματα του
ελληνικού χορού και χοροδράματος της τελευταίας πεντηκονταετίας. Τα «χορικά»
και η χορογραφική ιδιοφυΐα της Νικολούδη κλείνουν πια τον κύκλο τους. E,
λοιπόν, στις τελευταίες αυτές παραστάσεις η Νικολούδη από την πρώτη σειρά δεν
παρακολουθούσε απλώς τις τελευταίες προσπάθειες των συνεργατών της, προϊόντα
επίπονων και μακροχρόνιων δοκιμών και έρευνας. Σημείωνε συνεχώς στο μπλοκ της,
έκανε τις παρατηρήσεις της, κατέγραφε τα πιθανά λάθη, τις αστάθειες, τα κενά
ρυθμού, τις οίδε τι; Ο Ισίδωρος Σιδέρης, παιδί αυτής της μανικής συντεχνίας,
έχει ως τώρα πείσει ότι διαθέτει έμπνευση, τεχνικές, φαντασία και διδακτική
πειθώ. Είτε ως χορογράφος χοροδραμάτων είτε ως χορογράφος χορικών αρχαίων
τραγωδιών και κωμωδιών, είχε πάρει δικαιωματικά μια καλή θέση ανάμεσα στην
ομάδα των συναδέλφων του. Και ξαφνικά κάνει το άλμα στο κενό. Αλλάζει τέχνη
και γίνεται σκηνοθέτης. Και ώς εδώ μπορεί κανένας να το αντιμετωπίσει ως
φιλοδοξία συγγνωστή. Αλλά Ευριπίδης και μάλιστα «Βάκχες». Από το χορόδραμα,
όπου κυριαρχεί η μιμική του σώματος και ο λόγος απουσιάζει και αν υπάρχει
είναι είτε ενδεικτικός είτε ενέχει θέση μουσικού υλικού, από το χορόδραμα
λοιπόν στην αποθέωση του ποιητικού θεάτρου, όπου ο λόγος όχι μόνο δεσπόζει
αλλά μετέχει της φιλοσοφίας, της θρησκείας, της ηθικής, της ψυχολογίας, της
ιστορίας, της εθνολογίας, της κοινωνικής ανθρωπολογίας;

Δεν γνωρίζω με ποια κριτήρια ο οργανισμός του Μουσικού Μεγάρου ανέθεσε
τη σκηνοθεσία του πλέον προβληματικού ερμηνευτικά έργου της αρχαίας
δραματουργίας σ’ έναν καλλιτέχνη πρωτοεμφανιζόμενο στη σκηνοθεσία,
πρωτοεμφανιζόμενο, όχι στο αρχαίο δράμα, στη σκηνοθεσία θεάτρου γενικά. Βλέπω
στο πρόγραμμα πως ο συνθέτης της μουσικής, πράγματι εκλεκτός μουσικός Γιάννης
Μεταλλινός, ανέλαβε τη σύνθεση της μουσικής των «Βακχών» κατόπιν παραγγελίας
του Μεγάρου. Δεν γνωρίζω τι σημαίνει αυτό. Σημαίνει τάχα ότι έγινε η
παραγγελία και στον συνθέτη ανετέθη να βρει το σκηνικό ένδυμα της μουσικής
του;

Στο πρόγραμμα επίσης αναφέρονται ως συμπαραγωγοί της παράστασης το Μέγαρο και
η ομάδα Θεατροκίνηση του Σιδέρη. Μήπως η συμμετοχή του Μεγάρου ήταν, εκτός της
λάτρας και της παραχώρησης των μέσων του, η παραγγελία της μουσικής. Αν
επιμένω είναι για να βρω το μερίδιο ευθύνης για μία από τις πληκτικότερες
παραστάσεις που έχω δει.

Ο επιτυχημένος χορογράφος Σιδέρης παραχώρησε τα εξαίσια χορικά των «Βακχών»
στον συνεργάτη του χορευτή Κυριάκο Κοσμίδη προφανώς γιατί, ορθώς, θεώρησε πως
η διδασκαλία των ηθοποιών είναι έργο κολοσσιαίο και έπρεπε να αφιερωθεί
απερίσπαστος. Λογικά όμως σκεπτόμενος κανείς υποθέτει πως όταν ένας χορογράφος
περνάει στη σκηνοθεσία, και όταν το έργο που επιλέγει έχει μεγάλα μέρη χορού
από το χορό που γνωρίζει εκκινεί και προχωρεί, προσεκτικά και σεμνά, στη
σκηνοθεσία και στη διδασκαλία ρόλων και μάλιστα ποιητικής τάξεως.

Πνιγμός στα ρηχά

H παράσταση των «Βακχών» είχε δύο διακριτά υφολογικά επίπεδα. Οι
χορογραφίες του Κοσμίδη παρέπεμπαν στο αμερικανικό μιούζικαλ, όπου κυριαρχούσε
ο ρυθμός και μια περίπλοκη κίνηση διαρκής και υστερική και βεβαίως ο υπέροχος
λόγος του Ευριπίδη στη μετάφραση του Χειμωνά πήγε περίπατο. Ακούστηκαν μόνο
κάτι φωνήεντα ή κάποιες επαναλαμβανόμενες φράσεις.

Στα επεισόδια, δηλαδή εκεί που ο Σιδέρης δοκίμαζε για πρώτη φορά τις
σκηνοθετικές του προτάσεις, ο αμήχανος σκηνοθέτης αναζητούσε στηρίγματα στον
καλό χορογράφο Σιδέρη. Έτσι τα πρόσωπα του Ευριπίδη μετατράπηκαν σε ακροβάτες.
Συντελούντος και του σκηνικού του Γιάννη Κατρανίτσα (μεταλλική κατασκευή, κάτι
μεταξύ γιαπιού και μοντέρνας παιδικής χαράς με αιώρες, μονόζυγα, κληματσίδες,
τσουλήθρες κ.τ.λ.) οι ηθοποιοί άρθρωναν, όσο άρθρωναν, τον υπέροχο λόγο του
Ευριπίδη – Χειμωνά σκαρφαλώνοντας, ισορροπώντας, παίζοντας τον Ταρζάν και
άλλοτε τον Κινγκ-Κονγκ.

Εκείνο όμως που δεν φαίνεται να κατανόησαν όλοι οι συντελεστές είναι το
γεγονός πως ένα πληκτικό θέαμα δεν είναι πάντα συνάρτηση μιας αργής νωχελούς
κίνησης. H μεγάλη πλήξη, ένα είδος χαύνωσης, επιτυγχάνεται και με την συνεχή,
δαιμόνια, ποικίλη, περίπλοκη κίνηση. Δείτε από μακριά για δέκα λεπτά σε ώρα
αιχμής τη διασταύρωση στα Χαυτεία. Άνθρωποι, αυτοκίνητα, φωτεινές επιγραφές,
μεγάφωνα απεργών, σφυρίχτρες τροχονόμων ή κλάξον. Το πιο πληκτικό και αφόρητα
υπνωτικό θέαμα-ακρόαμα. Έτσι και με τις αεικίνητες «Βάκχες» του Σιδέρη.

Μέσα σ’ αυτήν τη «σύλληψη» πνίγηκαν στα ρηχά ηθοποιοί με κύρος, όπως η
Αγαύη της Χατούπη. H θαυμάσια αυτή ηθοποιός υποχρεώθηκε να ανεβοκατεβαίνει
σκαλωσιές και στη μεγάλη στιγμή της «αναγνώρισης» συνδυάζοντας κίνηση
χοροδράματος και εκφώνηση δραματικού κειμένου κατέφυγε σε έναν ανοίκειο για
εκείνη και την ιστορία της στόμφο. Φυσικά, αφού η μεγάλη κίνηση οδηγεί στη
ρητορεία!!

Ο νεαρός και πολλά αλλού υποσχόμενος ηθοποιός Οδυσσέας Παπασπηλιόπουλος
οδηγήθηκε στον υποκριτικό όλεθρο συγχέοντας τον Πενθέα με τον Άι-Γιάννη τον
Νηστευτή. Ναι, ο μύθος θέλει τον Τειρεσία ανδρόγυνο, αλλά όχι να παίζεται από
κοριτσάκι που δεν ελέγχει τις πάνω περιοχές της φωνούλας του.

Προσόντα έδειξε ο Περδίου, στέρεος σκηνικά μού φάνηκε ο Μπουρδούμης. Έξοχη
η κίνηση, βεβαίως, του Κοσμίδη (ως χορευτικού Διόνυσου). Από άλλο ανέκδοτο ο
Κάδμος του Θωμαΐδη.

H ενδιαφέρουσα μουσική του Μεταλλινού χάθηκε μέσα στο κινησιολογικό πανδαιμόνιο.