Mήπως δεν χρειάζονται οι διανοούμενοι;

Μήπως δεν χρειάζονται οι διανοούμενοι; Μήπως οι συγκρούσεις της Νέας Τάξης
έχουν την ικανότητα να μετατρέπουν κάθε σκέψη σε άχρηστη φλυαρία;

Ο πρόεδρος Μπους σίγουρα δεν έχει ανάγκη από διανοούμενους. Όπως είχε πει στον
δημοσιογράφο Μπομπ Γούντγουορντ – γνωστό από το Γουοτεργκέιτ – «δεν παίζει τα
παιχνίδια του διαβάζοντας βιβλία, τα παίζει με τα σπλάγχνα του». Του φθάνει η
Βίβλος κάθε μέρα που ξυπνάει στις πέντε η ώρα το πρωί για να χαλυβδώνει την
πίστη του – αυτήν την ίδια πίστη που τον βοήθησε να ξεπεράσει τον αλκοολισμό
του και τώρα τον οδηγεί στον πόλεμο κατά του «κακού».

H θεολογία της ασφάλειας, που τείνει να γίνει η κυρίαρχη ιδεολογία των
Ηνωμένων Πολιτειών, είναι ολιγαρκής. H σκέψη της πάσχει από νευρική ανορεξία
και ξερνάει όσες αμφιβολίες μπορούν να υπονομεύσουν το ηθικό των αγωνιστών τού
υπέρ πάντων και καλού αγώνα της. H σκέψη δικαιούται να είναι μόνο διπολική, να
χωρίζει τον κόσμο στα «υπέρ» και τα «κατά» του, να ξεχωρίζει την ανδροπρεπή
Αμερική του Άρη από τη θηλυπρεπή Ευρώπη της Αφροδίτης. Οι υπόλοιποι, όπως ο
Νόρμαν Μέιλερ για παράδειγμα, ανήκουν στο περιθώριο. Αντιμετωπίζονται σαν τα
γερασμένα κατάλοιπα θλιβερών νευρώσεων, σύγχρονες εκδοχές της παρακμιακής
τέχνης που προκαλούσε αλλεργικά συμπτώματα στα ολοκληρωτικά καθεστώτα του
Μεσοπολέμου, στους ναζί και τους σταλινικούς.

Στους πάσης φύσεως μουλάδες και αγιατολάδες, τους εκπροσώπους της
αντίπαλης θεολογίας του προέδρου Μπους, τους φθάνει το Κοράνι. Σίγουρα όλοι οι
Άραβες δεν είναι τρομοκράτες, όμως ο αραβικός κόσμος είναι ένα θερμοκήπιο
ανελευθερίας ικανό να παράγει μόνον τυραννικά καθεστώτα, πρόθυμα να
αξιοποιήσουν την απελπισία των υπηκόων τους. Ο πολιτισμός του Σαντάμ Χουσεΐν
και του Οσάμα Μπιν Λάντεν σκοτώνει για να εκβιάσει τη συμμετοχή του στον
σύγχρονο κόσμο από τον οποίον αισθάνεται αποκλεισμένος.

Μερικές δεκαετίες πριν, η διανοούμενη και προοδευτική Γαλλία
χειροκροτούσε την πτώση του καθεστώτος του Σάχη στην Περσία και την
απελευθέρωση του ιρανικού λαού από τον Χομεϊνί. Έναν χρόνο μετά την ανάληψη
της εξουσίας από τον «απελευθερωτή», μόνον ο Μισέλ Φουκό είχε το θάρρος να
ζητήσει συγγνώμη από τους αναγνώστες της «Μοντ», έντρομος από τον αλαζονικό
σκοταδισμό των αγιατολάδων. Ο φετβάς, που καταδίκαζε σε θάνατο τον Σάλμαν
Ρούσντι, μπορεί να πέρασε σχεδόν απαρατήρητος στη χώρα μας, όμως έδινε το
μέτρο της πνευματικής ανελευθερίας. Στον αραβικό κόσμο οι διανοούμενοι δεν
έχουν την πολυτέλεια της νευρικής ανορεξίας. Διώκονται απλά, όπως οι
μοιχαλίδες, με συνοπτικές διαδικασίες και μερικούς στίχους από το Κοράνι.

Σήμερα τον Μισέλ Φουκό τον έχει αντικαταστήσει ο Μπερνάρ Ανρί Λεβί, ιδανικός
πρωταγωνιστής του δράματος της διανοούμενης Ευρώπης. Το έργο, όπως ξέρουμε
όλοι, είναι μπουλβάρ, και ο δημόσιος λόγος του θυμίζει περισσότερο διακοσμητή
εσωτερικών χώρων – σε μία Ευρώπη η οποία, ανάμεσα στις θεοκρατίες που την
περιτριγυρίζουν, παραμένει παρ’ όλα αυτά νησίδα ελευθερίας για τους
τελευταίους εξόριστους της σκέψης.

Όσο για την καθ’ ημάς Ανατολή, εδώ τα πράγματα, ως συνήθως, διεκδικούν το
δικαίωμα στην ιδιαιτερότητα. Όλοι το ξέρουμε, ακόμη και αν δεν το ομολογούμε,
ότι το περίφημο «Δαιμόνιον του Έλληνος» μπορεί να είναι εμπορικό, μπορεί να
είναι εφοπλιστικό, όμως είναι αφοπλιστικά αντιπνευματικό. Βαπτίζοντας με
επιθεωρησιακό μπρίο τους διανοούμενους κουλτουριάρηδες – μεταμορφώνοντάς τους
σε οιονεί ανεκδοτολόγους της δημόσιας ζωής – απάλλαξε τον εαυτό του από την
υποχρέωση να ακούει αυτά που συνήθως περίμενε να πουν και τα οποία συνήθως του
έλεγαν – τίποτε λιγότερο και τίποτε παραπάνω.

Εξάλλου η ευρεία διάδοση του όρου «κουλτουριάρης», εκτός από σύμπτωμα
της αδιατάρακτης ελαφρότητάς μας, είναι και ο επίλογος ενός δράματος που είχε
αρχίσει να παίζεται χρόνια πριν. Όταν έπεσε η χούντα και οι πνευματικοί μας
άνθρωποι απεφάσισαν να σπάσουν το κέλυφος της αντιστασιακής τους σιωπής, τις
περισσότερες φορές επιβεβαίωναν την πανάρχαιη εξίσωση της σιωπής με τον χρυσό.

Οι ίδιοι, για να επιβιώσουν, μετέτρεψαν εαυτούς σε μαζορέτες των πολιτικών
σχηματισμών που τους θυμούνταν μόνο στις προεκλογικές συγκεντρώσεις και στους
μεταμεσονύκτιους εράνους για συλλογή υπογραφών γύρω από το τάδε ή το δείνα
θέμα. Ο καθένας μας φέρει τις ευθύνες του για την αποδοχή του ρόλου του
κοσμήματος στις δεξιώσεις του ανέφελου λαϊκισμού.

Μένουν, εννοείται, τα ναυάγια του θάρρους όσων επέμεναν να διανοούνται
αδιαφορώντας για τους κουλτουριάρικους τίτλους τιμής: ένα βιβλίο εδώ κι εκεί,
μερικοί στίχοι, μια παράσταση και άλλα πολύτιμα τιμαλφή.

Όταν αναρωτιέμαι αν και σε τι χρειάζονται οι διανοούμενοι στο μυαλό μου μού
έρχεται πάντα το «1984» του Όργουελ. Βλέπω τον ήρωά του καθώς προσπαθεί να
κρυφτεί από τις κάμερες που τον παρακολουθούν νυχθημερόν στο διαμέρισμά του
για να μπορέσει να σημειώσει σ’ ένα κομμάτι χαρτί τα γεγονότα της
καθημερινότητάς του, σκέψεις που δεν έχει το δικαίωμα να τις μοιραστεί με
κανέναν άλλον στον κόσμο του Μεγάλου Αδελφού. Είναι ο ταπεινός και αθόρυβος
τρόπος που έχει βρει για να αντισταθεί στον ολοκληρωτισμό, καταγράφοντας τους
κραδασμούς της συνείδησής του, του μικρού και αόρατου πυρήνα της ελευθερίας
του.

Οι δίδυμοι πύργοι και ο πόλεμος στο Ιράκ πριν περιορίσουν τις πολιτικές
ελευθερίες μας, πριν απειλήσουν τη ζωή μας και τις οικονομικές μας αντοχές,
εκβιάζουν την ελευθερία της συνείδησής μας, το ύστατο οχυρό ενός πολιτισμού
που μας είναι πολύτιμος γιατί, αν μη τι άλλο, μας δίνει το δικαίωμα να τον
αμφισβητούμε.

Κανείς μας δεν έχει την πολυτέλεια πια να συνεχίσει να κολακεύει τις
βεβαιότητές που μας έφεραν ώς εδώ κάτω. Να σε τι μας χρειάζονται, αν όχι οι
διανοούμενοι, τουλάχιστον οι λόγοι τους.