«Ω, τι κόσμος μπαμπά!»

Ο Αντρέ Μαλρώ, όταν ήθελε να περιγράψει τον κόσμο τού εικοστού αιώνα
αναφερόταν στον «Πρώτο παγκόσμιο πολιτισμό της Ιστορίας». Περιέγραφε έτσι το
καθοριστικό πολιτιστικό φαινόμενο της σύγχρονης εποχής, τη δημιουργία ενός
ενιαίου χώρου όπου μπορούν να κυκλοφορήσουν ελεύθερα όλα τα έργα, ανεξαρτήτως
γλώσσας, φυλετικής καταγωγής ή προθέσεων των δημιουργών τους. Ο εικοστός
αιώνας έφτιαξε έναν κόσμο όπου η θρησκευτική μουσική του Μπαλί, τα τραγούδια
του Μίμη Βαμβακάρη και οι αφρικανικές μάσκες θεωρήθηκαν προϊόντα της ίδιας
ανθρώπινης δραστηριότητας με αυτήν που έβγαλε τη μουσική τού Μάλερ και τη
ζωγραφική του Πικάσο.

Είναι η αισιόδοξη εκδοχή του φαινομένου που σήμερα είναι γνωστό ως
παγκοσμιοποίηση. Η ανωτερότητα του δυτικού πολιτισμού εντοπίζεται σ’ αυτήν
ακριβώς τη λεπτομέρεια: υπερβαίνοντας τα σύνορα, τους γλωσσικούς και τους
φυλετικούς περιορισμούς, έδωσε, αν μη τι άλλο, το λεξιλόγιο της
παγκοσμιότητας, τη δυνατότητα να συλλάβεις τα έργα των ανθρώπων πέρα από τις
εθνολογικές ή θρησκευτικές τους παραμέτρους.

Την απαισιόδοξη εκδοχή του ίδιου φαινομένου την ξέρουμε πολύ καλά. Είναι η
άποψη που υποστηρίζει ότι οφείλουμε να αντιμετωπίζουμε την «παγκοσμιοποίηση»
λιγότερο ως ιστορικό φαινόμενο και περισσότερο ως οργανωμένο σχέδιο επιβολής,
σε πλανητική κλίμακα πια, του νέου ολοκληρωτισμού. Αφού η παγκοσμιοποίηση
είναι ο μεταμοντέρνος ιμπεριαλισμός εμείς οφείλουμε να τοποθετηθούμε απέναντί
της, να δηλώσουμε αν την αποδεχόμαστε ή όχι, αν είμαστε υπέρ ή κατά, αν
είμαστε διατεθειμένοι να ταχθούμε με τις δυνάμεις της Γένοβας και του Πόρτο
Αλέγκρε ή μ’ εκείνους τους σκοτεινούς εγκεφάλους που ονειρεύονται πολέμους,
διψούν για πετρέλαιο και το ναρκωτικό τους είναι οι οικολογικές καταστροφές.

Η εναντίωση στην παγκοσμιοποίηση είναι η μετάφραση, σε μια σύγχρονη
ιδεολογική εσπεράντο, γνώριμων εκφράσεων από το παρελθόν: ο ελληνοκεντρισμός,
ο αντιευρωπαϊσμός, ο αντιαμερικανισμός και, εννοείται, ο αντιιμπεριαλισμός
τώρα δικαιώνονται. Αν και ο εικοστός πρώτος αιώνας μάς τα μπερδεύει λίγο.
Παρασύρει στο ίδιο στρατόπεδο παλαιοημερολογίτες, αμετανόητους οπαδούς του ΚΚΕ
και αναρχικούς των Εξαρχείων που, ούτως ή άλλως, είναι εναντίον όλων πλην του
φραπέ. Γι’ αυτούς ο πόλεμος στο Ιράκ, οι βόμβες απεμπλουτισμένου ουρανίου στο
Κοσσυφοπέδιο, ο πληθωρισμός του ευρώ και η πτώχευση των μικρομεσαίων
επιχειρήσεων εξηγούνται όλα με την επέλαση των λεγεώνων της παγκοσμιοποίησης.

Στο αντίπαλο στρατόπεδο, ανάμεσα στους υποστηρικτές της
παγκοσμιοποίησης, δεν κυκλοφορούν μόνον παραδοσιακοί φιλελεύθεροι σαν τον
Ανδρέα Ανδριανόπουλο ο οποίος, μετά την πρώτη νίκη του Μπερλουσκόνι, είχε
δηλώσει «Νίκησε ο καπιταλισμός!» – λες και το διακύβευμα στις εκλογές ήταν ο
καπιταλισμός. Οι συνήθεις ύποπτοι είναι πρώην μαρξιστές που έχουν μεταλλαχθεί
σε απολογητές του φιλελευθερισμού διατηρώντας τις συνήθειες του προτέρου
εντίμου βίου τους, κοινώς τη νομιμοποίηση της σκέψης τους από την εκάστοτε
ιδεολογική τους ένταξη. Η τρίτη σοφιστική είναι ιδεολογική και οι νεοσοφιστές
κυριαρχούν στον άτυπο εκσυγχρονισμό της σιωπής: μιλούν αντιπροσωπεύοντας
ιδεολογικά ρεύματα, τα οποία δικαιώνουν εκ των προτέρων τη θεωρία τους.

Ο Ντανιέλ Κον Μπεντίτ, για παράδειγμα. Πρωταγωνιστής του Μαΐου του ’68, έγινε
εκπρόσωπος των οικολογικών ζαρζαβατικών, πριν υπερασπισθεί τους βομβαρδισμούς
στο Κοσσυφοπέδιο και πριν, τρομαγμένος, πάρει τις αποστάσεις του από τον
πόλεμο στο Ιράκ, χωρίς εννοείται να μπει στον κόπο να αναθεωρήσει καμία από
τις προηγούμενες τοποθετήσεις του. Τακτικός ακροατής της εκπομπής του Μίμη
Ανδρουλάκη εντυπωσιάζομαι πάντα από την ευκολία με την οποία υπερασπίζεται
έναν ακραίο οικονομικό φιλελευθερισμό, χωρίς να αισθάνεται ότι προδίδει τις
παλιές μαρξιστικές του αγάπες. Είναι θέμα ρεαλισμού ή μήπως ταύτισης του ρόλου
του διανοούμενου με τον ρόλο του ιδεολογικού ιεροκήρυκα, ο οποίος, εννοείται,
δεν κάνει τον κόπο να αναρωτηθεί αν ο έμπορος από το Άινταχο έχει ανάγκη από
ιδεολογική κάλυψη για να κλείσει δουλειές στη Σιγκαπούρη.

Η σιωπή στην περίπτωση αποδεικνύεται λαλίστατη. Ο φίλος Κωνσταντίνος
Τσουκαλάς μπορεί να συμμετέχει στο Πόρτο Αλέγκρε, μπορεί με την πυκνή
αθρογραφία του να υιοθετεί ένα μεγάλο μέρος από τα επιχειρήματα των αντιπάλων
της παγκοσμιοποίησης και να παραμένει συγχρόνως ο ίδιος ένας από τους
«θεσμικούς» διανοούμενους του εγχώριου εκσυγχρονισμού, ο οποίος, εκτός των
άλλων, συμμετέχει και στην οργάνωση της μεγάλης φιέστας της παγκοσμιοποίησης
που ακούει στο όνομα Ολυμπιακοί Αγώνες.

Η αντίφαση μοιάζει με παράπλευρη απώλεια. Η μετατροπή κάθε διλήμματος
σε ιδεολογικό ζήτημα παρέχει ένα πρώτης τάξεως τεκμήριο αθωότητας
απαλλάσσοντάς μας από τις περαιτέρω υποχρεώσεις μας. Όταν έχεις την ιδεολογία
με το μέρος σου, όλα τα άλλα περιττεύουν. Το αποτέλεσμα είναι ότι μπορούμε να
συζητάμε με τις ώρες για τα υπέρ και τα κατά της παγκοσμιοποίησης χωρίς να
ενοχλούμε σε τίποτε την αρχαϊκή αφασία μιας κοινωνίας η οποία θέλει να λέγεται
σύγχρονη, αρκεί να μην την υποχρεώσει κανείς να μετακινηθεί από την ασφάλεια
των πεποιθήσεών της και από τη βολική αγκύλωση των θεσμών της, που της
επιτρέπει να γερνάει χωρίς ιδιαίτερο κόπο, πλην όμως ανεπιστρεπτί.