Ο ζωγράφος ως αρχιτέκτονας

Στολισμένα παγκάκια ή πλαϊνά τοιχώματα πολυκατοικιών, στη μακέτα του Φασιανού, και δίπλα ένας χαρακτηριστικός πίνακας. Είναι, άραγε, δυνατόν να αναπλασθεί ιδεολογικά μια μεγαλούπολη, σύμφωνα με τα αισθητικά μέτρα και τις τρυφερές προτάσεις ενός ζωγράφου;

Είναι μια συνεργασία παλιά, αρχέγονη, αλλά ελάχιστοι την θυμόμαστε. Οι
μακρινοί πρόγονοί μας, που ζούσαν σε σπηλιές ή καλύβια, δεν ξεχώριζαν το
κέλυφος της κατοικίας από το χρώμα, τους όγκους ή τα σχέδια στα τοιχώματα, όλα
ήταν μια ενότητα οργανική και αυτονόητη. Στις μεγάλες στιγμές της τέχνης πάλι
το ίδιο έγινε, δεν υπάρχει ναός ή παλάτι χωρίς ταυτόχρονη υψηλή συνεργασία
αρχιτέκτονα, ζωγράφου και γλύπτη.

Θυμηθήκαμε όλα αυτά, όχι γιατί πληροφορηθήκαμε ότι επιτέλους ξεκίνησε και στη
χώρα μας «η διακόσμηση των δημόσιων κτιρίων με έργα τέχνης που αντιπροσωπεύουν
το 2% του προϋπολογισμού τους», ούτε γιατί τα μεγάλα δημόσια έργα συνδυάζονται
με κάποια γλυπτική συνοδεία όπως – ευτυχώς – στο Μετρό, αλλά με αφορμή μια
αξιόλογη έκθεση στην «Αθηναΐδα».

Ένας κορυφαίος ζωγράφος, ο Αλέκος Φασιανός, και ένας γνωστός αρχιτέκτονας, ο
Τάσης Παπαϊωάννου, εκθέτουν μαζί σχέδια και μακέτες για την Αθήνα και τις
γειτονιές της. Δεν μπορώ να κρίνω τις προτάσεις του αρχιτέκτονα, ούτε να τις
συγκρίνω με ενός άλλου που έφυγε νωρίς, του Κυριάκου Κρόκου, ο οποίος επίσης
επηρεάστηκε από ζωγράφους σαν τον Γ. Τσαρούχη.

Αυτό που κυρίως μας αφορά είναι το σκεπτικό του Φασιανού, όχι μόνο επειδή
είναι ένας από τους κορυφαίους σήμερα ζωγράφους μας, αλλά και επειδή η πόλη
και οι γειτονιά είναι το κεντρικό θέμα της δουλειάς του συνολικά.

Το κληρονόμησε, βέβαια, από τον Γιάννη Τσαρούχη και τον Σπύρο
Βασιλείου. Στα χρόνια που η ελληνική ύπαιθρος μετακομίζει στις συνοικίες
Αθήνας και Θεσσαλονίκης, οι ζωγράφοι μας αναδεικνύουν τη γειτονιά και το
κτισμένο περιβάλλον της ως άξονα ολόκληρης της νεοελληνικής τέχνης,
απεικονίζοντας με νοσταλγία ή θυμόσοφη διάθεση τη δραματική αλλαγή στον
αθηναϊκό οικιστικό χώρο. Η αντικατάσταση της νεοκλασικής οικοδομής από
πολυκατοικίες, τα παλιά αντικείμενα του εσωτερικού χώρου που πετιούνται, η νέα
καθημερινότητα με τα φανάρια της Τροχαίας και τις διαβάσεις, η έλλειψη
επικοινωνίας πρόσωπο με πρόσωπο, γίνονται εικαστικά θέματα. Ακόμη και
αφαιρετικοί ζωγράφοι (Γ. Σπυρόπουλος, Βλ. Κανιάρης, Κ. Τσόκλης, κ.ά.) έχουν
θέμα σπίτια και οικισμούς ή χρησιμοποιούν αυτούσια τα νέα κατασκευαστικά υλικά
πάνω στους πίνακες. Στις άλλες τέχνες, προσωπικότητες όπως οι Ι. Καμπανέλλης,
Μ. Θεοδωράκης, Μ. Χατζιδάκης, Μ. Κακογιάννης, Γ. Τζαβέλλας, κ.ά. συντελούν
ώστε η αστική γειτονιά να αναδειχθεί σε σταυροδρόμι και πυρήνα ολόκληρου του
νεοελληνικού πολιτισμού.

Το «δικό μας» αυτό εικαστικό μοτίβο ο Φασιανός το υιοθέτησε και το προχώρησε.
Λαϊκές φιγούρες ζωγραφισμένες σαν μνημειακά αγάλματα στην πλατεία, έχοντας
τριγύρω αυλές και σπίτια και στο χέρι ένα τσιγάρο ή ένα κλαδάκι απ’ το
λουλούδι της αυλής. Είναι σχεδόν άθλος να δώσει κανείς ένα τόσο φολκλόρ θέμα
σε διαστάσεις σύγχρονης ζωγραφικής, αλλά ο ζωγράφος μας το έκανε και μ’ αυτό
έγινε το «γράφημα» της ελληνικής κοινωνίας, η σημαία της, όχι μόνο στις
δεκαετίες του άκρατου λαϊκισμού μας αλλά τώρα που είμαστε χορτάτοι Ευρωπαίοι
αστοί.

Φασιανός στα τοιχώματα των αρχοντικών μας, των μικροδιαμερισμάτων, των
λεωφορείων, των μπουκαλιών κρασιού, τώρα ίσως και σε παγκάκια, στους τοίχους ή
στις ταράτσες πολυκατοικιών, στην αρχιτεκτονική ή πολεοδομική κλίμακα της
πόλης. Πότε θα τον χορτάσουμε;

Η έκθεση έχει ιδεολογικό και εικαστικό ενδιαφέρον. Ο ζωγράφος, αφού
μάζεψε μέσα του και συμπύκνωσε τις πρωτότυπες προσωπικές εμπειρίες του απ’ τη
γειτονιά και αφού τις έκανε μια λειτουργική ζωγραφική μακέτα, τώρα τις
«εξάγει» στον φυσικό τρισδιάστατο χώρο. Εγχείρημα ποιητικό, θράσος
καλλιτεχνικό, σαν του γλύπτη Τάκι, που πριν από μισόν αιώνα έφτιαχνε μια
μηχανή με την οποία οι ποιητές θα πήγαιναν στο φεγγάρι, σαν τη γλυκιά αφέλεια
του Θεόφιλου. Από αρχιτεκτονική άποψη, δεν ξέρω. Μοιάζει χαριτωμένο παιχνιδάκι
άλλων εποχών, ουτοπικό και ρομαντικό, εμφανώς έξω από τη λογική της
λειτουργικότητας, της πρακτικότητας, των κοστολογίων και των χρηματοδοτικών
αποσβέσεων. Κι ας μην ξεχνάμε πόσο αταίριαστο αποδείχτηκε το σχέδιο του Γ.
Μόραλη στον τοίχο του «Χίλτον».

INFO

Αλέκος Φασιανός – Τάσης Παπαϊωάννου: Ζωγραφικός και Αρχιτεκτονικός χώρος.
«Αθηναΐς», Καστοριάς 34-36 Βοτανικός, τηλ. 210.3480.000, έως 30 Μαΐου