Βρέθηκε χαμένο έργο αρχαίου αστρονόμου

Ο γνωστός Μαθηματικός Ευάγγελος Σπανδάγος είναι σχεδόν βέβαιος πως ο αραβικός κώδικας περιέχει ένα χαμένο έργο του Αρίσταρχου του Σάμιου. Άλλωστε όπως ο ίδιος λέει, υπάρχουν πολλοί κώδικες σε βιβλιοθήκες αραβικών χωρών με έργα αρχαίων Ελλήνων Φυσικών επιστημόνων, οι οποίοι δεν έχουν ακόμη μελετηθεί. Στην ένθετη φωτογραφία, λεπτομέρεια από αραβικό κώδικα με το έργο του Αρχιμήδη «Αρχές Γεωμετρίας»

Η επιστολή που έφθασε πριν από λίγες ημέρες στα χέρια του γνωστού μαθηματικού
Ευάγγελου Σπανδάγου, που είναι παράλληλα και εκδότης βιβλίων φυσικομαθηματικού
περιεχομένου, έκρυβε μια σημαντική είδηση. Το έγγραφο προερχόταν από την
Τεχεράνη και αποστολέας της ήταν ο Ιρανός αστρονόμος και μαθηματικός Νεπολάν
Ραχμανί. Πληροφορούσε τον Έλληνα συνάδελφό του ότι στη διάρκεια μιας έρευνας
που έκανε σε βιβλιοθήκη της Τεχεράνης εντόπισε έναν αραβικό κώδικα, δηλαδή ένα
σύνολο από χειρόγραφα φύλλα, του 9ου αιώνα, ο οποίος αναφέρεται σε έργο του
Αρίσταρχου του Σάμιου.

Ο Ευάγγελος Σπανδάγος, που είναι μέλος του Ομίλου για την Προβολή των Αρχαίων
Ελληνικών Μαθηματικών, είπε στα «ΝΕΑ» πως, σύμφωνα με τον Ιρανό επιστήμονα,
«στο συγκεκριμένο έργο ερμηνεύονται με μαθηματικές μεθόδους η διαδοχή των
εποχών ως αποτέλεσμα της κλίσεως του άξονα περιστροφής της Γης, ως προς το
επίπεδο της εκλειπτικής». Στην επιστολή μάλιστα επισημαίνεται ότι ο κώδικας
αποτελείται από 50 φύλλα, που το καθένα έχει διαστάσεις 25 επί 35 εκατοστά.

«Ζητήσαμε από τον κ. Ν. Ραχμανί να εξασφαλίσει άδεια για να μπορέσει να
μας αποστείλει φωτογραφικά αντίγραφα του κώδικα μέσα στις επόμενες εβδομάδες
ώστε να εξετάσουμε το περιεχόμενό τους και να δούμε για τι ακριβώς πρόκειται»,
λέει ο κ. Ε. Σπανδάγος. «Το σίγουρο μέχρι στιγμής είναι ότι ο κώδικας αυτός
δεν αναφερόταν στη Συλλογή Χειρογράφων της βιβλιοθήκης, που αποτελεί τον
κατάλογο με όλα τα καταγεγραμμένα χειρόγραφα που διαθέτει».

Εφόσον αποδειχτεί ότι το καινούργιο αυτό εύρημα κρύβει πράγματι ένα
λησμονημένο έργο του Αρίσταρχου του Σάμιου, τότε ο κ. Ε. Σπανδάγος μαζί με τον
Όμιλο θα ετοιμάσουν σχετικές ανακοινώσεις για να τις παρουσιάσουν σε διεθνή
μαθηματικά συνέδρια.

Το συγκεκριμένο περιστατικό μπορεί να δημιούργησε μεγάλη ευφορία σε αρκετούς
Έλληνες μαθηματικούς, αλλά για όσους έχουν μεράκι για τη μελέτη του έργου των
αρχαίων φυσικών επιστημόνων αποτέλεσε επιβεβαίωση της άποψης που οι ίδιοι
υποστηρίζουν εδώ και χρόνια. Ότι δηλαδή στις βιβλιοθήκες αραβικών κρατών, όπως
στο Ιράκ, στο Ιράν ακόμη και στο Κάιρο, υπάρχουν πολλά έργα αρχαίων Ελλήνων
επιστημόνων υπό τη μορφή παπύρων.

Πολύ πρόσφατα, τον Σεπτέμβριο του 2002, ένας Ιρακινός μαθηματικός και
μελετητής της αρχαίας ελληνικής γραμματείας, ο Σαντάμ Μοσαντέκ, είχε
ενημερώσει τον κ. Ε. Σπανδάγο για έναν κώδικα από τον 9ο αιώνα, που υπήρχε
στην κεντρική βιβλιοθήκη της Βαγδάτης. Ο κώδικας αποτελείτο από 58 φύλλα και
σύμφωνα με τον Μοσαντέκ αναφερόταν σε μαθηματικό έργο που ανήκε μάλλον στον
Θεοδόσιο (2ος αι. π.Χ. – 1ος αι. π.Χ.). «Δυστυχώς όμως, τα γεγονότα που
ακολούθησαν μας στέρησαν τη χαρά να επισκεφθούμε την ιρακινή βιβλιοθήκη για να
δούμε τον κώδικα. Πολύ περισσότερο μάλιστα που το προηγούμενο καθεστώς μάς
είχε χορηγήσει βίζα και άδεια να ερευνήσουμε τον πλούσιο θησαυρό από
χειρόγραφα στη βιβλιοθήκη της Βαγδάτης».

Σύμφωνα με τον κ. Ε. Σπανδάγο, τα έργα της αρχαίας μαθηματικής και
αστρονομικής γραμματείας, που έχουν εκδοθεί τόσο στην Ελλάδα όσο κυρίως και
στο εξωτερικό, καλύπτουν ένα πολύ μικρό ποσοστό, 4% με 5%, του συνόλου των
έργων που είχαν γραφτεί στα αρχαία χρόνια. Η καταστροφή των Βιβλιοθηκών της
Αλεξάνδρειας, του Σεραπίου αλλά και των Φιλοσοφικών Σχολών που λειτουργούσαν
στην αρχαία Αθήνα, είχε ως αποτέλεσμα την απώλεια τεράστιου αριθμού
χειρογράφων. Όμως ένα μέρος από αυτά, άγνωστο ακόμη σε αριθμό, διασώθηκε από
Άραβες αντιγραφείς μέχρι τις ημέρες μας.

Έργα Ελλήνων επιστημόνων βρέθηκαν ακόμη και στην Ινδία, στην πόλη
Πάτνα, όπου υπήρχαν αραβικοί κώδικες. Το 1997, ο καθηγητής Μαθηματικών
Γιαβαχαρλάζ Μπαλί έστειλε στον Ε. Σπανδάγο φωτογραφίες ενός αραβικού κώδικα
(χρονολογείται και αυτός περίπου στον 9ο αιώνα) που κατά πάσα πιθανότητα
περιέχει το χαμένο αστρονομικό – μετεωρολογικό έργο του Διογένους του
Απολλωνιάτου. Ενός Ρεθύμνιου φιλοσόφου του 5ου – 4ου αι. π.Χ., τον οποίο
αναφέρει και ο Σιμπλίκιος. Το έργο αυτό σύντομα θα πάρει τον δρόμο προς το
τυπογραφείο. «Η διαδικασία όμως που απαιτείται για την αποκατάσταση του κώδικα
και για τη διασταύρωση του περιεχομένου του με κείμενα που πιθανόν να υπάρχουν
σε άλλες βιβλιοθήκες είναι αρκετά χρονοβόρα».

Άλλη περίπτωση είναι το 6ο βιβλίο από τα «Αριθμητικά» του Διοφάντου, το
οποίο εκδόθηκε και στα αγγλικά από τον γερμανικό εκδοτικό οίκο Springer –
Verlag, υπό την επιμέλεια του μαθηματικού Zacques Sesiano. Από τον ίδιο
εκδοτικό οίκο κυκλοφόρησε επίσης το έργο του Διοκλέους «Περί πυρίων», υπό την
επιμέλεια του μαθηματικού G. Toomer.

Αλλά και φωτοτυπίες του έργου του Αρχιμήδη «Αρχές Γεωμετρίας», που προέρχονται
από αραβικό κώδικα που εντοπίστηκε στην Τεχεράνη, έχει στη διάθεσή του ο κ. Ε.
Σπανδάγος. Κάποια στιγμή, όπως ο ίδιος λέει, θα εκδώσει το έργο σε βιβλίο αφού
προηγουμένως βρει τον χρόνο «για να το εξετάσω εξονυχιστικά»!

ΑΡΙΣΤΑΡΧΟΣ Ο ΣΑΜΙΟΣ

«Είδε» πρώτος τη Γη να γυρίζει

Ο Αρίσταρχος ο Σάμιος (310 π.Χ. – 250 π.Χ.) υπήρξε ένας απο τους
σημαντικότερους Αστρονόμους και Μαθηματικούς της Αλεξανδρινής περιόδου.
Γεννήθηκε στη Σάμο και παρακολούθησε μαθήματα στη Σχολή του Αριστοτέλη στην
Αθήνα, όταν ήταν σχολάρχης ο Στράτων ο Λαμψακηνός.

Ο Αρίσταρχος ήταν ο πρώτος που διατύπωσε την περίφημη ηλιοκεντρική θεωρία,
σχεδόν 18 αιώνες πριν απο τον Κοπέρνικο. Υποστήριξε δηλαδή ότι τόσο η Γη όσο
και άλλοι πλανήτες του ηλιακού μας συστήματος περιφέρονταν γύρω απο το Ήλιο.
Ασχολήθηκε ακόμη με την επίλυση τριών απο τα μεγαλύτερα αστρονομικά προβλήματα
της εποχής του: με το πρόβλημα της τοπογραφίας των απλανών αστέρων, το
πρόβλημα του υπολογισμού τού όγκου της Σελήνης και του Ήλιου καθώς και με το
πρόβλημα της αποστάσεως του Ήλιου και της Σελήνης απο τη Γη.

Παρά το γεγονός ότι άφησε πίσω του πλούσιο έργο, σήμερα σώζονται μόνο κάποια
στοιχεία από έργο «Περί μεγεθών και αποστημάτων Ηλίου και Σελήνης».