Οι άγνωστες αρχαίες πρωταθλήτριες

«Ταυροκαθάψια» από τις «τοιχογραφίες του ταυρομάχου». Εμφανίζονται δύο γυναίκες και ένας άνδρας να εκτελούν τα ακροβατικά (Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου). Δίπλα, η καθηγήτρια Ειρήνη Βαλερά-Ρίκερσον, που με το βιβλίο της φέρνει στο προσκήνιο τις αρχαίες Ελληνίδες αθλήτριες

Όλα ξεκίνησαν ένα καλοκαίρι στην Ελλάδα, αρχές του ’90. Η Ειρήνη
Βαλερά-Ρίκερσον είχε αφήσει το Orange Coast College στην Καλιφόρνια, όπου
διδάσκει Ιστορία της Τέχνης, και είχε έρθει για διακοπές. «Η μητέρα μου, μου
έδειξε ένα άρθρο που είχε κρατήσει και στο οποίο αναφερόταν το όνομα μιας
αρχαίας Ελληνίδας αθλήτριας». Το πρώτο πράγμα που σκέφθηκε η κ. Ειρήνη
Βαλερά-Ρίκερσον ήταν πως «αν είναι γνωστό έστω και ένα γυναικείο όνομα, τότε
με λίγο ψάξιμο θα μπορούσαμε να ανακαλύψουμε και άλλες αρχαίες Ελληνίδες
αθλήτριες. Πάντα μου προξενούσε, άλλωστε, εντύπωση το γεγονός ότι οι γυναίκες,
ακόμα και στην Ιστορία της Τέχνης, που διδάχθηκα στο σχολείο, έμοιαζαν να μην
έχουν ενεργό ρόλο πουθενά. Λες και δεν υπήρχαν!».

Μαζί με μια Αμερικανίδα φίλη της, ανθρωπολόγο, την Αν Ριζ, ξεκίνησαν
μια πολύχρονη περιπλάνηση για να φέρουν στο φως όσα περισσότερα στοιχεία
μπορούσαν για αθλήτριες της αρχαίας Ελλάδας. Γυναίκες που έτρεξαν σε στίβους ή
έλαβαν μέρος σε αρματοδρομίες με άλογα που οι ίδιες κατείχαν και τιμήθηκαν για
τις νίκες τους με στεφάνια ελιάς, όμοια με αυτά που απονέμονταν ως ανώτατη
διάκριση στους άνδρες Ολυμπιονίκες. «Ψάχναμε για επτά χρόνια», λέει στα «ΝΕΑ»
η κ. Ειρήνη Βαλερά-Πίκερσον. «Η πρώτη μας μάλιστα έκπληξη ήταν ότι αναζητώντας
να βρούμε βιβλία που να αναφέρονται στις αρχαίες Ελληνίδες αθλήτριες, δεν
βρήκαμε κανένα! Και έτσι αρχίσαμε να κατεβάζουμε από τα ράφια των βιβλιοθηκών
όλες τις αρχαίες πηγές και ιδιαίτερα τα βιβλία του Παυσανία, που δίνει
λεπτομερέστατες περιγραφές για τα αρχαία αγωνίσματα».

Η έρευνα στα έργα των αρχαίων συγγραφέων άρχισε να δίνει τα πρώτα
αποτελέσματα. Ονόματα γυναικών που είχαν αναδειχθεί νικήτριες σε αγώνες όπως
τα Ηραία, τα Ελευθέρια, τα Υακίνθεια, άρχισαν σιγά σιγά να αποκαλύπτονται. «Η
Αριστόκλεια, κόρη του Μεγακλέους από τη Λάρισα, νίκησε με άρμα συρόμενο από
δύο πουλάρια», «Η Ευκράτεια, από το Άργος και κόρη του Πολυκράτους, νίκησε
στην αρματοδρομία με ενήλικο άλογο», «Ήμουν δασκάλα της Ηρώς από τα Γυάρα,
αυτού του κοριτσιού που ήταν γρήγορη δρομέας». Όμως, αυτό δεν ήταν αρκετό και
έτσι οι δύο ερευνήτριες άρχισαν όλο και πιο συχνά να ταξιδεύουν σε
αρχαιολογικούς χώρους και μουσεία της Ευρώπης και της Αμερικής, «για να δούμε
από κοντά αρχαίες επιγραφές, τμήματα από τοιχογραφίες και μικρά αγαλματάκια
που είχαν φτιαχτεί προς τιμήν διαφόρων αθλητριών».

Σιγά σιγά κατάφεραν τα συγκεντρώσουν μία λίστα από 25 ονόματα γυναικών
αθλητριών. «Ξέραμε, όμως, ότι είναι πολύ περισσότερα. Αρκετές φορές μάς έτυχε
να εξετάσουμε κομμάτια επιγραφών, στα οποία σωζόταν μονάχα η κατάληξη του
ονόματος. Καταλαβαίναμε, λοιπόν, ότι αναγραφόταν κάποιο γυναικείο όνομα, αλλά
από την κατάληξή του και μόνο δεν μπορούσαμε να κατανοήσουμε για ποιο
επρόκειτο. Άλλες φορές πάλι, διαβάζαμε μονάχα το όνομα και όχι το άθλημα στο
οποίο έλαβαν μέρος», προσθέτει η κ. Ε. Βαλερά-Ρίκερσον. Το βιβλίο των δύο
γυναικών με τίτλο «Αρχαίες Ελληνίδες Αθλήτριες» είναι γραμμένο ταυτόχρονα στα
ελληνικά και τα αγγλικά. Σε λίγες εβδομάδες θα κυκλοφορήσει και στην Αμερική
από τον εκδοτικό οίκο Nightowl Publications. Η κ. Ε. Βαλερά-Ρίκερσον λέει ότι
η ερευνητική της εργασία δεν έχει ακόμη τελειώσει, αφού αρκετές πηγές δεν
έχουν ακόμη εξεταστεί. Έτσι, σε κάποια από τις προσεχείς εκδόσεις του βιβλίου
της είναι πολύ πιθανόν να προσθέσει και άλλα στοιχεία. «Πηγαίνοντας πίσω στα
βάθη της αρχαίας Ιστορίας και εξετάζοντας τη σχέση της γυναίκας με τον
αθλητισμό, ανακαλύπτεις νέα στοιχεία που σε κάνουν να επαναπροσδιορίζεις την
επικρατούσα άποψη για τη θέση που είχαν οι γυναίκες σ’ αυτές τις κοινωνίες.
Είναι σαν να γράφεις ξανά την Ιστορία».

Ηραία, η γυναικεία Ολυμπιάδα

Ορειχάλκινο άγαλμα κοριτσιού-δρομέα, από το Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας

Τα Ηραία φαίνεται πως ήταν οι Ολυμπιακοί Αγώνες των γυναικών στην αρχαία
Ελλάδα. «Πιστεύουμε πως οι γυναίκες αγωνίζονταν σε όλους τους πανελλήνιους
αγώνες και πως στους Ολυμπιακούς Αγώνες αγωνίζονταν με τα Ηραία, που ήταν
εορτές προς τιμήν της θεάς Ήρας και περιελάμβαναν αγώνες δρόμου για κορίτσια.
Τα Ηραία τελούνταν κάθε τέσσερα χρόνια σε διαφορετικές περιοχές της
Πελοποννήσου, πιθανώς την ίδια εποχή με τους αντίστοιχους ανδρικούς αγώνες»,
επισημαίνουν στο βιβλίο τους οι δύο συγγραφείς. Σύμφωνα με τον Παυσανία, η
πρώτη γυναίκα νικήτρια των Ηραίων ήταν η Χλώρις, κόρη του βασιλιά των Θηβών
Αμφίονα. Τα Ηραία περιελάμβαναν αγώνες δρόμου για κορίτσια ή παρθένους, όπως
ονομάζει ο Παυσανίας τα ανύπαντρα κορίτσια. Οι γυναίκες αθλήτριες
χρησιμοποιούσαν τον ίδιο στίβο με τους άντρες και μόνο το μήκος της διαδρομής
μειωνόταν κατά το ένα έκτο. Στις νικήτριες απονεμόταν αντίστοιχο βραβείο με
τους άντρες, δηλαδή στεφάνι από ελιά και μία μερίδα από την αγελάδα που
θυσιαζόταν στην Ήρα. Μπορούσαν, μάλιστα, να παραγγείλουν αγάλματα που
παρίσταναν τις ίδιες, με τα ονόματά τους σκαλισμένα στη βάση, και να τα
αφιερώσουν προς τιμήν τους στον ναό της Ήρας.

INFO

Αν Ριζ – Ειρήνη Βαλερά-Ρίκερσον, «Αρχαίες Ελληνίδες Αθλήτριες», Εκδόσεις
Ιδεοθέατρον, Τιμή: 17 ευρώ.