Φαγιούμ από βίντεο

Από τη μεγάλη έκθεση του Κ. Τσόκλη στην Κωνσταντινούπολη: Μεγεθυσμένες παλιές ασπρόμαυρες φωτογραφίες αστικών οικογενειών, στις οποίες ειδική προβολή από βίντεο προσέδιδε κίνηση, μ’ ένα χέρι ή ένα βιβλίο π.χ. που κινείται, μια συγκινητική «ανάσταση νεκρών»

Ποιος είναι ο παραλήπτης του έργου τέχνης; «Οι ίδιοι οι άνθρωποι», απαντά από
τα βάθη των αιώνων η ιστορία της τέχνης, «εμείς οι ειδικοί» απαντούσαν με
έπαρση επί δεκαετίες οι νεόπλουτοι της γνώσης και το γραφειοκρατικό σύστημα
διακίνησης. Από τα μέσα μέχρι το τέλος του 20ού αιώνα ήταν σχεδόν ντροπή να
μιλάς για τη σχέση τέχνης και κοινού, θύμιζε κακόηχα τη σοβιετική
προπαγανδιστική τέχνη ή την εκκλησιαστική, όσο κι αν δεν υπήρξε ακμαία εποχή
της τέχνης χωρίς το κοινό που να την αγάπησε.

Από την πρωτοπορία στο Πατριαρχείο: Στις δεκαετίες αυτές του
καλλιτεχνικού νεοπλουτισμού, ωραίο θεωρήθηκε ό,τι καταλαβαίναμε όσο το δυνατόν
λιγότεροι και οπωσδήποτε ό,τι επιχειρούσε να σβήσει την «έκδοση» της
προηγούμενης ημέρας, σαν να ήταν η τέχνη εφημερίδα και όχι διαχρονική αξία.
Όπως γράψαμε εδώ κατά κόρον, νεωτεριστική τέχνη σημαίνει μικροαστική τέχνη,
πειραματισμός νεοπλασίας που δίνει ιδεολογικό άλλοθι στον κοινωνικά
νεοεισερχόμενο, όταν αναζητά καταξίωση χωρίς αντίστοιχη προσπάθεια αφομοίωσης
και μετεξέλιξης του κοινωνικού συστήματος όπου εισέρχεται. Έτσι, υπήρξε εποχή
με σπουδαίους κατά τα άλλα καλλιτέχνες που έκαναν «παραξενιά για την
παραξενιά», μόνο και μόνο για να αποσπάσουν την εύνοια των μίντια και εμμέσως
να καθιερωθούν στο ευρύ κοινό, σαν εφετζήδες μονομάχοι στο Κολοσσαίο της
φήμης.

Θυμηθήκαμε όλα αυτά, καθισμένοι στη βεράντα του Μουσείου Μπενάκη, κοντά στους
πρωτοπόρους της αφαίρεσης (Βλ.: Κανιάρη, Χρ. Καρά κ.ά.), στον νεοκλασικιστή
Αχ. Δρούγκα, και ακούγοντας τους ιστορικούς τέχνης Άγγ. Δεληβορριά, Μ.
Στεφανίδη, Κ. Κοσκινά, Μ. Μαραγκού κ.ά. να μιλάνε για το έργο του Κώστα
Τσόκλη, μπροστά σε μεγάλο κοινό. Μας πρόβαλαν ένα γοητευτικό βίντεο και
παραλάβαμε τρεις εκδόσεις που αφορούν τον Τσόκλη γενικότερα, αλλά ειδικά την
πρόσφατη έκθεσή του στη Κωνσταντινούπολη, σε ιστορικό κτίριο, εγκαινιασμένη
από τον Πατριάρχη κ. Βαρθολομαίο.

Τα εκθέματα; «Κλασικός Τσόκλης», αλλά αυτή τη φορά πιο κοντά από ποτέ στην
αθανασία, αν όχι την καλλιτεχνική, οπωσδήποτε τη θεολογική. Ναι, ο επαναστάτης
της Γενιάς του ’60, ο βέβηλος και «εγωίσταρος», ο προικισμένος με «θείο
άγγιγμα» στο βλέμμα και στο χέρι, αυτός που αποζητάνε σχεδόν όλοι οι
συλλέκτες, αλλά αυτός επίσης που τρέχει σε διάφορα σημεία του κόσμου και
πραγματοποιεί εκδηλώσεις με στρατηγική σημασία, όπως η προκείμενη.

Φαγιούμ από βίντεο και σκουπίδια: Τα έργα της Κωνσταντινούπολης ήταν
μια ιδιοφυής σύλληψη. Μεγεθυσμένες παλιές ασπρόμαυρες φωτογραφίες αστικών
οικογενειών, στις οποίες ειδική προβολή από βίντεο προσέδιδε κίνηση, μ’ ένα
χέρι ή ένα βιβλίο π.χ. που κινείται, μια συγκινητική «ανάσταση νεκρών».
Συγκριτικά, θα μπορούσε κανείς να θυμηθεί μια ανάλογη «επιζωγράφιση» από τον
Γ. Μιγάδη το 1971 στην «Ώρα», ή τη λατρεία των νεκρών μέσα από το εβραϊκό
πνεύμα, του Μπολτάνσκι. Εδώ όμως μιλάμε για άλλη κλίμακα. Ο Τσόκλης, εμμέσως
πλην σαφώς, συνομιλεί με τη ζωγραφική των Φαγιούμ, τα νεκρικά πορτρέτα της
υστερορωμαϊκής (ή πρωτοχριστιανικής) εποχής, των οποίων το βλέμμα έχει επίσης
«πόζα», και ένα μικρό ασπράδι στην κόγχη, εικαστική δήλωση της προσδοκίας για
ένα φως από την πόρτα που θα ξανανοίξει και θα τους αναστήσει. Παράλληλα, με
έργο-εγκατάσταση από σκουπίδια, έδωσε ανάλογες προεκτάσεις (ανακύκλωση ίσον
ανάσταση), στο κίνημα του γαλλικού νέου ρεαλισμού απ’ το οποίο ξεκίνησε.

Χριστιανός Ορθόδοξος, ο κάποτε καινοτόμος νεωτεριστής; Ναι, αφού ζητά
να ζωγραφίσει σε ψυχές και όχι μόνο σε επιφάνειες, σε πεποιθήσεις
μεταβιβάσιμες και όχι σε βραχύβιες. Το βέβαιο είναι ότι ο μεγάλος καλλιτέχνης
μας στα 73 του χρόνια ζητά διαχρονικότερες αξίες, και – σαν το Μουσείο Μπενάκη
– ανασταίνει παλιές κοίτες του διαχρονικού ιστορικού ποταμού, σε μια εποχή που
το ρωμαίικο απεξαρτάται από τα σύνορα του ελλαδικού κράτους και θυμάται την
οικουμενικότητά του. Κωνσταντινούπολη, Σμύρνη, Αλεξάνδρεια σημαίνουν αστικό
μη-κρατικιστικό ελληνισμό, όχι δημοσιοϋπαλληλικό, με αυτοπειθαρχία και διάθεση
να βρίσκει αξίες και να τις μεταβιβάζει στις επόμενες γενιές, όπως άλλωστε
έκαναν οι Κ. Παρθένης, Κ. Μαλέας, Γ. Σεφέρης και Κ. Καβάφης που ανασταίνουν
καθημερινά μέσα μας αυτές τις πρωτεύουσες πόλεις, τις πατρίδες τους, τώρα που
ξαναγινόμαστε κοσμοπολίτες.

INFO

Κώστας Τσόκλης: Dirilicler – Αναστάσεις, Κατάλογος έκθεσης (ελληνικά,
τουρκικά, αγγλικά), Κείμενα Prof. Ali Ankay, Μ. Στεφανίδης. Εκδόσεις Γένους,
Αθήνα.

Η ζωντανή ζωγραφική του Κ. Τσόκλη. Κείμενο Κ. Κοσκινά, Εκδόσεις Τουμπή, Αθήνα.

Τσόκλης. Κατάλογος, Κείμενο Μ. Μαραγκού, Κέντρο Σύγχρονης Τέχνης Ρεθύμνης.