Πρέσα, πρέζα, πρόζα, πόζα

Σκηνή από την παράσταση «Σ’ εσάς που με ακούτε» που παίζεται στο Θέατρο «Οδού Κυκλάδων», με τον Λευτέρη Βογιατζή (έχει κάνει και τη σκηνοθεσία), τον Γιάννο Περλέγκα και τη Μαρία Πρωτόπαππα

Γύρω από τους τραυματικούς αντιήρωές της αναπτύσσεται ένας ασφυκτικός κλοιός,
μια βουερή αγορά από αντιφατικές φωνές, αντινομίες, αμφισημίες, ιδεολογήματα,
πάθη αποκρουστικά, ηθικές στρεβλώσεις, ματαιώσεις, ενοχές, εφιάλτες
συλλογικούς, πολιτικά σύνδρομα σωτηρολογίας, μυθοποιημένες μαρτυρίες και
ταξικά μαρτύρια. Αν πράγματι, όπως πιστεύω, στη βάση της δραματουργίας τής
Αναγνωστάκη ανιχνεύεται ένα τραγικό σχέδιο βίου, μακρινός αλλά γνήσιος
πρόγονος του Αισχυλικού τραγικού σχεδίου, είναι στον οξυδερκή αναγνώστη κυρίως
των έργων της (και λέω αναγνώστη γιατί σπανίως οι σκηνοθέτες που ανέβασαν έργα
της το υποπτεύθηκαν) ορατό ένα απλωμένο δίχτυ, μια μεγάλη παγίδα, μία ξόβεργα
προς την οποία οδεύουν αθώοι ή ένοχοι, αδιάφορο, πλησίστιοι οι αντιήρωές της.
Το δίχτυ αυτό, ένα πλέγμα δογμάτων, παραδόσεων, συνήθειας, προκαταλήψεων,
ιδεολογικών μύθων, ουτοπίας και ψευδαισθήσεων είναι στημένο μεθοδικά και
ψυχρά. Μοιάζει σαν τις ενεδρεύουσες σαύρες που ζουν αποκλειστικά με μικρά
αμέριμνα έντομα!

Στο τελευταίο έργο της, που ανεβάστηκε στη «Νέα Σκηνή» από τον Λευτέρη
Βογιατζή με τον σημαίνοντα τίτλο «Σ’ εσάς που με ακούτε», όλα τα πρόσωπα,
κυριολεκτικά όλα, είναι παγιδευμένα και αδιέξοδα, ασφυκτικά πολιορκημένα όχι
μόνο από την αντιφατική διεθνή αγορά ονείρων, δογμάτων ιδεών και συνθημάτων,
αλλά και από τα υπόλοιπα πρόσωπα. Εννέα πρόσωπα, εννέα θύματα και καθένα με
οκτώ, τους υπόλοιπους, απλωμένα ανθρωποβόρα δίχτυα, σαρκοβόρα φυτά. Αυτά τα
φυτά προκαλούν τα θύματά τους με τη γοητεία της αισθητικής τους ρητορικής, με
την οπτική, την ηδονική, τη μικροαστική, την ακόλαστη, την τραυματική τους
ευφράδεια. Ελκύουν με το μεθυστικό τους, ναρκωτικό, υπνωτίζον άρωμα και
καταβροχθίζουν τον γοητευμένο, τον προσήλυτο, τον άστεγο, τον ανασφαλή.

Ο «μύθος» του έργου της Αναγνωστάκη διαδραματίζεται στο Βερολίνο, το πριν
χωρισμένο σε δύο μυθοποιημένους τρόπους ζωής, δύο σοφίσματα βίου, στον βίο τού
έχειν και στον βίο τού ανήκειν. Μετά την πτώση του Τείχους που τα χώριζε, το
μείγμα που δημιουργήθηκε είναι μια επιδημία, μια πανώλης διασποράς του κακού
με ρυθμούς καρκινικής μετάστασης.

Το έργο της Αναγνωστάκη είναι η απεικόνιση αυτού του κυτταρικού κοινωνικού
πανικού μπροστά στο χάος που μοιάζει με τον πίθο των Δαναΐδων ή σαν τον βράχο
του Σισύφου ή σαν το μαρτύριο του Ταντάλου. Τρία μοτίβα που τροφοδότησαν το
τραγικό μέγεθος. Η διαφορά έγκειται στο γεγονός ότι ο τραγικός μικρόκοσμος εν
πανικώ της Αναγνωστάκη είναι μετα-μπεκετικός, δηλαδή χωρίς θεό, άρα χωρίς
ελπίδα και βεβαίως χωρίς κάθαρση.

Στο βερολινέζικο σαλόνι τής Αναγνωστάκη έχει πέσει μια βόμβα όπως στη
Χιροσίμα και η δραματουργός μαζεύει τα διαμελισμένα πρόσωπα των αμέριμνων,
απροετοίμαστων, αλλά και εγωιστικά αλαζονικών αντι-ηρώων της. Η εικόνα που
αποκομίζει κανείς από το έργο της είναι μια αρνητική εκδοχή της «Γκουέρνικα»
του Πικάσο. Εκεί οι φασίστες είχαν διαμελίσει ένα ειρηνικό χωριό. Εδώ ο
καπιταλιστικός ορθολογισμός και ο σοσιαλιστικός ορθολογισμός (και τα δύο, τάχα
αντίθετα, συστήματα είναι παιδιά του Διαφωτισμού) έχουν διαμελίσει το σώμα,
τον ιστό, τη συνοχή της κοινωνικής συνθήκης συμβίωσης. Η Αναγνωστάκη δεν κάνει
διακρίσεις ανάμεσα στην καταστροφή που έφεραν οι ρητορείες τής πολιτικής, η
κατανάλωση, τα ναρκωτικά και ο πανηδονισμός. Όλα ναρκώνουν, αφιονίζουν και
αφανίζουν. Η τεχνική γραφής τής Αναγνωστάκη σ’ αυτό το έργο μιμείται τη
διάσπαση που περιγράφει. Μισοειπωμένα πράγματα, υπεκφυγές, ρητορεία κενών
λέξεων, μετωνυμικός λόγος ως προσωπείον ενοχών, ιδεολογικά προκαλύμματα
μπροστά σε υπαρξιακές εκκρεμότητες.

Βέβαια η Αναγνωστάκη, ιδιαίτερα σ’ αυτό της το κείμενο, γίνεται αναφανδόν
αυτοαναφορική. Υπάρχουν παραπομπές και στη «Νίκη» και στην «Κασέτα» και στον
«Ήχο του όπλου», αλλά και απηχήσεις του «Αντόνιο» και της ερημιάς τού «Ο
ουρανός κατακόκκινος». Το τελευταίο έργο της μοιάζει σαν συμπερίληψη της όλης
δραματουργίας της, προς Θεού όχι διαθήκη, αλλά ως τέλος μιας δραματουργικής
φάσης.

Φοβάμαι όμως πως κάπου είναι αμήχανο. Δομικά εννοώ. Υπάρχουν κενά
λογικά, άλματα, υπαινιγμοί ανεπίδοτοι, σχεδιασμοί χαρακτήρων χωρίς κίνητρα και
κίνητρα χωρίς εμφανείς σκοπούς. Και υπάρχει συσσώρευση, πύκνωση πολλών
στοιχείων σε έναν στόχο. Ένας εσχατόγηρος με νεαρή γυναίκα, Γερμανός αυτός,
Ελληνίδα εκείνη, γάμος συμβατικός αλλά ανεκτικός μετανάστριας με βολεμένο,
επαναστατημένος συγγραφέας έργου για τη Ρόζα, ερωτευμένη κοπέλα βαποράκι για
να βοηθάει το σπίτι της, αλκοολική μητέρα, ανάπηρος γιος παθητικός
ομοφυλόφιλος, διανοούμενος, διαλεκτικός ανιματέρ θετικός ομοφυλόφιλος κτλ. Θα
μου πείτε, εικόνα μιας πραγματικότητας. Και θα προσέθετα, κοιταγμένη από μια
απαισιόδοξη συγγραφέα. Η Αναγνωστάκη παρατηρεί τους αντιήρωές της με
τρυφερότητα, αλλά είναι βέβαιη πως καταγράφει το τέλος του παιχνιδιού.

Στην αρχαία τραγωδία υπήρχε η Ειμαρμένη που κυβερνούσε τον κόσμο. Ο Γκαίτε
έλεγε πως στην εποχή του η Ειμαρμένη ήταν ο Ναπολέων. Η Αναγνωστάκη, και όχι
μόνον αυτή, λέει πως η Ειμαρμένη είναι τα συστήματα κοινωνικής και πολιτικής
οργάνωσης. Όχι το σύστημα. Τα δύο συστήματα. Το ένα παράγει αδίστακτους
ανασφαλείς πολίτες. Το άλλο φοβισμένους κρυψίνοες καταδότες. Η ύπαρξη στη
μέγγενη, στον καρυοθραύστη, στην πρέσα ή στην πρέζα ή στην πρόζα ή στην πόζα.

Σχεδόν ψιλοβελονιά

Το ερεθιστικό αυτό, αν και αμήχανο ως προς τον στόχο του, έργο, στα
χέρια του Λευτέρη Βογιατζή έγινε ακόμη πιο αμήχανο. Ο σκηνοθέτης έκανε
σπουδαία δουλειά, σχεδόν ψιλοβελονιά. Τόνισε τους χαρακτήρες, έψαξε στον
περίγυρο τον φαινότυπο και τον δίδαξε στους πολύ αξιόλογους συνεργάτες του με
διεισδυτικό τρόπο. Αλλά φοβάμαι πως δεν έδεσαν ως όλον. Ο ίδιος, ηθοποιός
άκρως εξπρεσιονιστής, έφθασε στα άκρα. Σχεδίασε τον γέροντα με την προϊούσα
άνοια ως φιγούρα του Γκόγια, με αργούς ρυθμούς και κενά αντίδρασης. Η Μαρία
Κεχαγιόγλου, ηθοποιός με άρτια τεχνική, είναι τον τελευταίο καιρό παγιδευμένη
σ’ έναν μανιερίζοντα φορμαλισμό, κάτι ανάμεσα στην αφαίρεση και τα
νευρόσπαστα. Ο Περλέγκας είναι νέος ηθοποιός με σκηνική ακτινοβολία και έντονη
προσωπικότητα, δεν βοηθήθηκε να βρει το κέντρο βάρους του ρόλου, έμεινε
μεταξύ. Και θα είχε υποκριτικό νόημα το μεταξύ εξέγερσης και παραίτησης αν
παιζόταν ως «μεταξύ».

Ο Νίκος Κουρής κατόρθωσε κάτι πρωτοφανές. Έναν ρόλο κεντρικό, λόγω υποκριτικής
αμηχανίας για την οποία δεν ευθύνεται, τον έκανε ρόλο περιθωριακό,
δραματουργικά αστήρικτο, άρα περιττό, ιδίως στο φινάλε.

Η Ρένη Πιττακή στον μικρό, προς τιμήν της ρόλο, σχεδίασε έναν άνθρωπο
σχηματικά σχεδιασμένο από τη συγγραφέα. Περιορίστηκε στην επιφανειακή του
επιπολαιότητα, αλλά δεν έφθανε. Ο Προκόπης Πολίτης, με φυσικά και τεχνικά
εφόδια, δυστυχώς κοπιάρει λόγο, άρθρωση, κίνηση, γκριμάτσες τού Βογιατζή. Τον
δάσκαλο δεν τον μιμούμαστε, τον καταβροχθίζουμε και φτύνουμε τα κουκούτσια. Ο
Άκης Λυρής έντονη θετική παρουσία. Η Νιόβη Χαραλάμπους (μιλάει μόνο γερμανικά)
μάς έπεισε πως σήμερα Ειμαρμένη είναι το κορίτσι του μπαρ.

Η Μαρία Πρωτόπαπα βρήκε τον σωστό τόνο, το μέτρο και το εκρηκτικό μείγμα που
ζητάει η Αναγνωστάκη. Ξέφυγε από την παγίδα του μανιερισμού, της
σχηματοποίησης, αλλά και του υποκριτικού μπαρόκ.

INFO

«Σ’ εσάς που με ακούτε»: της Λούλας Αναγνωστάκη, Θέατρο Οδού Κυκλάδων
(Κυκλάδων 11, Κυψέλη, τηλ. 210.8217.877)