Ερωτική αστική τραγωδία

Η Τζένη Ρουσσέα με τον Λεωνίδα Κακούρη στην «Φλανδρώ» του Παντελή Χορν που παίζεται στο θέατρο «Αθηνών»

Αναφέρομαι στο έργο του Παντελή Χορν «Φλανδρώ» (1925). Είναι σημαντικό να
τονισθεί πως το κοινό μας είχε φέτος την ευκαιρία να γνωρίσει τον
παραγνωρισμένο αυτόν συγγραφέα, γνωστό μόνο από τη, χωρίς άλλο, έξοχη
ηθογραφία του «Φυντανάκι» και τη χαριτωμένη κομεντί «το μελτεμάκι». Είναι
αξιοσημείωτο πως τα δύο φετινά έργα, ο «Σέντζας» που παίχτηκε με μεγάλη
επιτυχία στο Εθνικό Θέατρο και η «Φλανδρώ» τώρα, είναι και τα δύο γραμμένα την
ίδια χρονιά (1925) και με διαφορά 40 ημερών οι πρεμιέρες τους, το πρώτο από
τον Βεάκη, το δεύτερο από την Κοτοπούλη. Και τα δύο στην εποχή τους ατύχησαν,
όχι ως θεατρικά καθεαυτό κείμενα αλλά ως προκλητικά ιδεολογικά μανιφέστα που
ενόχλησαν τον καθωσπρεπισμό των μικροαστών και των ιδεολογικών γκουρού του
ηθικολογικού κώδικα του συντηρητισμού και της σεμνοτυφίας.

Ο Χορν είναι ο πρώτος και πρέπει να το πω και ο μόνος με τέτοια πάντως
ένταση θεατρικός μας συγγραφέας που ερμήνευσε τις ανθρώπινες σχέσεις με κλειδί
τη σεξουαλικότητα. Βρίσκεται χωρίς να κάνω άλλου είδους παραλληλισμούς ή
συσχετίσεις στο ίδιο μήκος κύματος με τον Καραγάτση στην πεζογραφία και τον
Εμπειρίκο στην ποίηση.

Χωρίς να έχουμε τεκμήρια για τις πιθανές επιδράσεις που μπορεί να
δέχτηκε από τις θεωρίες του Φρόυντ (πάντως ο κατ’ εξοχήν επηρεασμένος από τον
φροϋδισμό συγγραφέας, ο Ανρί Μπερνστάιν, ήταν δημοφιλής στην αθηναϊκή θεατρική
αγορά και η Κοτοπούλη είχε παίξει τον ψυχαναλυτικό «Σιμούν» του), ο Χορν
κατεβάζει τον κινητήριο μηχανισμό της ανθρώπινης συμπεριφοράς στο υπογάστριο.
Ιδιαίτερα στον «Σέντζα» και στη «Φλανδρώ» όλοι οι ήρωές του φλέγονται από τον
πόθο, κυβερνιούνται από τις ορμές τους ή, όταν τους λείπουν, όπως συμβαίνει
στον «Σέντζα», βρίσκουν υποκατάστατα στις φαντασιώσεις ή καθιστούν την έλλειψη
ή τη ματαίωση ή τις ερωτικές αναστολές πηγή εξουσίας και καταπίεσης. Η
«Φλανδρώ» είναι εκτός των άλλων και ένα εξόχως καλογραμμένο έργο. Έχει τα
εγγενή ελαττώματα της εποχής ή ακόμη και τις δουλείες που υποχρέωναν ένα
συγγραφέα να δεχτεί, αφού έγραφε συνήθως κατά παραγγελία των θιασαρχών και
έπρεπε να προβάλλει τα υποκριτικά τους τερτίπια, τη μανιέρα τους ή τις
υφολογικές νόρμες ή φόρμες της μόδας.

Στο θέατρο «Αθηνών» ο φιλολογικά ενήμερος σκηνοθέτης Βασίλης Νικολαΐδης
διασκεύασε το έργο αφαιρώντας αυτά τα περιττά σήμερα, κυρίως ρητορικά και
φιλολογικά φορτία του κειμένου. Άφησε ανέπαφη τη ροή της δράσης, κράτησε τον
δραστικό λόγο και ανέδειξε τις θαυμάσια δομημένες σκηνές των συγκρούσεων, που
περιέχουν δραματουργικά διαλεκτικά διαμάντια. Σπάνιας δυναμικής ντουέτα ή
τρίο, με θαυμαστές κλιμακώσεις και συνεχείς ψυχολογικές αποφλοιώσεις.

Αν ήθελα λίγο να ερεθίσω τη συζήτηση θα έλεγα πως ο Χορν πλάθει ένα
αντι-ξενοπουλικό θέατρο. Ο μέγας Ξενόπουλος είναι κατ’ εξοχήν συγγραφέας που
κολακεύει την αστική ηθική, εκθέτοντας τις εκτροπές κάποιων που παρεκκλίνουν.
Κυρίως αυταρχικοί πατεράδες και επίδοξοι γαμπροί προικοθήρες ή ξεμωραμένοι
ερωτικά εφαψίες. Ο Ξενόπουλος, μεγάλος μάστορας θεατρικής συνταγολογίας,
ξεκίνησε από την τεχνική του Ίψεν και καταστάλαξε στο καλά γραμμένο,
γεωμετρημένο μπουλβάρ γαλλικού τύπου.

Ο Χορν δεν νιώθει κανένα σεβασμό για τη μικροαστική και αστική ηθική.
Υπάρχει στην ιδεολογική του προσέγγιση μια σοσιαλιστική οπτική, αφού συχνά η
κριτική του ανιχνεύει το κοινωνικό κακό στο οικονομικό σύστημα. Και στο
«Φυντανάκι» και στον «Σέντζα» και στη «Φλανδρώ» το χρήμα είναι πηγή διαφθοράς,
πηγή ισχύος και εκμετάλλευσης, εκβιασμών και πλαστών ονείρων.

Από την άλλη μεριά ο Χορν παραπέμπει στα σημαντικότερα έργα του (υπέκυψε κι
αυτός συχνά στη μόδα του μπουλβάρ) στον Στρίντμπεργκ, γι’ αυτό και περισσεύει
ως κίνητρο των ηρώων του το σεξ, ο πόθος, η βουλιμία και η θλίψη που υπάρχει
στην ερωτική πράξη μετά την ικανοποίησή της.

Στη «Φλανδρώ» η ηρωίδα έχει μια πλούσια, θετική και αρνητική ερωτική
ζωή, έναν πρώτο ευτυχή και ισόρροπο γάμο που λόγω θανάτου του συζύγου άφησε
ερωτικά ελλείμματα, έναν δεύτερο γάμο του οποίου προηγήθηκε κτηνώδης βιασμός
από έναν κτηνώδη άντρα κι έναν υποχρεωτικό γάμο που επίσης λόγω θανάτου άφησε
τραύματα. Με δύο κόρες, καθεμιά από τον καθένα γάμο, τη μία νηφάλια,
υποταγμένη, καρπό ήρεμης ερωτικής ζωής, την άλλη προϊόν βιασμού και ως εκ
τούτου μισητή αλλά και ασυμβίβαστη, η Φλανδρώ διεκδικεί για λογαριασμό της τον
κολασμένο διωκόμενο αλλά ερωτικά παράκλητο λαϊκό εραστή.

Και φτάνει ως το έμμεσο έγκλημα, ως τη δυστυχία των παιδιών της εξαιτίας του
πάθους της, του ζωώδους ενστίκτου της για ζευγάρωμα, σε μια ηλικία που οι
ορμές καταλαγιάζουν και οι επιθυμίες υπνώττουν.

Σύγχρονο και ουδόλως ηθογραφικό

Σπουδαίο έργο που, πιστέψτε με, ως τόλμη δεν έχει να φοβηθεί ούτε τη
«Λύκαινα» του Βάργκα ούτε την «Μπερνάρντα» του Λόρκα. Η διασκευή πάλι του
Νικολαΐδη το έκανε σύγχρονο, ουδόλως φιλολογικό και ουδόλως ηθογραφικό.

Η Αφροδίτη Κουτσουδάκη έδειξε άλλη μια φορά το μέτρο της, το γούστο της, τη
λιτή της αισθητική και τη γνώση τής εποχής χωρίς να χάσει τη θεατρικότητά της.
Ο Δήμος Αβδελιώτης φώτισε τον χώρο έξοχα ξορκίζοντας γραφικότητες και
τονίζοντας δραματικά στοιχεία.

Οι έξι ηθοποιοί καθοδηγήθηκαν με οίστρο. Η παράσταση έχει ρυθμό,
κλιμακώσεις και ισορροπημένες συγκρούσεις. Ο Κυριάκος Βελισσάρης, σ’ ένα ρόλο
που μπορούσε να γλιστρήσει στο γραφικό, έκανε μια ουσιαστική σκηνή πλάθοντας
αντί τύπο χαρακτήρα.

Η Καλλιρρόη Μυριαγκού, σ’ έναν επικίνδυνο ρόλο που ακροβατεί (ψυχοκόρη,
αλκοολική, προϊόν βιασμού – με εμφανή σημάδια κληρονομικότητας), έφτιαξε
προσθέτοντας χιούμορ και αυτοσαρκασμό νόμιμο θεατρικό πρόσωπο.

Η Μαρία Καλλιμάνη (Χρύσω) με εξέπληξε πώς κατόρθωσε με λιτά μέσα να δώσει
ακόμη και το ερύθημα της ευάγωγης κόρης. Η Άννα Κουτσαφτίκη ανεβαίνει συνεχώς
κερδίζοντας σκαλοπάτια ωριμότητας (Μυρτώ), εσωτερικής τεχνικής και ελέγχου των
μέσων της πλήρως.

Ο Λεωνίδας Κακούρης (Σερδάρης) έχει έξοχη παρουσία, ωραίο λόγο και
συγκροτημένη υποκριτική γλώσσα. Κρίμα που μένει στο περιθώριο.

Η κυρία Τζένη Ρουσσέα κάνει άλλον έναν άθλο μετά τη Βαλέραινα. Ώριμη πια,
κατασταλαγμένη, λιτή, έδωσε τον ερωτικό οίστρο τής ώριμης ηλικίας με τη
βουλιμία μυούμενου εφήβου. Και έφτασε στο τραγικό φινάλε δικαιώνοντας τον
συγγραφέα που αντιμετώπιζε το έργο του ως αστική τραγωδία κι όχι ως ηθογραφικό δράμα.

INFO

«Φλανδρώ»: Του Παντελή Χορν. Θέατρο «Αθηνών». Βουκουρεστίου 10 –
Πανεπιστημίου. Τηλ. 210-3312.343.