Υπάρχει πραγματική τέχνη δίχως πίστη;

Σειρά παπουτσιών πάνω στο χώμα οδηγούν σ’ ένα άσβεστο φως, γύρω από το οποίο σπάνε κύματα και ενώ τα διάφορα ονόματα του Θεού ακούγονται και γράφονται στους τοίχους. Το κατανυκτικό έργο του Μάριου Σπηλιόπουλου, ένα από τα σπουδαιότερα και πιο φιλοσοφημένα της έκθεσης «Θεολογίες», στο Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης

«Σπούδασα Φιλοσοφία, Ιατρική και Θεολογία, όμως να ‘μαι εδώ με τόσα φώτα,
παραμένω όσο σοφός ήμουν και πρώτα», μονολογεί ο Φάουστ στην τρίτη πράξη του
ομώνυμου έργου του Β. Γκαίτε, λίγο πριν του προσφέρει ο Σατανάς μια νέα
ευκαιρία ζωής, με αντάλλαγμα την ψυχή του.

Αν πράγματι είναι ερευνητική η τέχνη τών εξ επαγγέλματος μοντέρνων, και ύστερα
από αναζήτηση χίλιων δύο «βέβηλων» τρόπων ζωγραφικού πειραματισμού, με την
έκθεση «Θεολογίες» παίρνει σειρά και το ζήτημα της Ιερότητας. Και ας πούμε το
συμπέρασμα εξαρχής: είναι μια έκθεση που όλοι θα πρέπει να δούμε, με όλα τα
ελαττώματά της. Οι προβληματισμοί της είναι επίκαιροι και στο βάθος τους
ανιχνεύεται το ριζικό ολόκληρης της Νεώτερης Τέχνης.

Τα εκθέματα: Το παλιό εργοστάσιο «Φιξ» μετατράπηκε σε μια πολυέξοδη
κατασκευή 13 διαμερισμάτων, που προσπαθούν να μοιάσουν με ναούς εικονικής
πραγματικότητας, φυλασσόμενους από αυστηρούς μουσειακούς υπαλλήλους και
ένστολους σεκιουριτάδες. Βιντεοπροβολές, «εγκαταστάσεις» αυτούσιων
αντικειμένων, ευρεσιτεχνικοί μηχανισμοί, κ.ά. – και καθόλου ζωγραφική σε
μουσαμάδες – σχολιάζουν την ιδέα του Θείου. Τριτοκοσμικής προέλευσης αλλά
δυτικοευρωπαϊκής καριέρας οι περισσότεροι εκθέτες και ανάμεσά τους δύο
Έλληνες, ο Μ. Σπηλιόπουλος, εύλογα, ο Δ. Αληθεινός, άσχετος έως τώρα με το
ζήτημα. Απουσιάζουν οι σχετικότατοι Στ. Αντωνάκος, Χρ. Μποκόρος, Κρ.
Μπολτάνσκι, κ.ά.π.

Μεταξύ άλλων, αντικρύζουμε μια «Αίθουσα για τον Άγιο Ιωάννη Βαπτιστή» του
διάσημου Μπ. Βιόλα, μαυροφορεμένες μηχανικές φιγούρες να κάνουν μετάνοιες (Σ.
Σούτωφ), κρεμασμένα παραδοσιακά έπιπλα με αποσπάσματα από το Κοράνι κεντημένα
πάνω τους (Γκ. Αμέρ), μηχανήματα που φτιάχνουν τσιμέντο στη ρευστή όψη του
οποίου προβάλλονται φευγαλέες ανθρώπινες φιγούρες (Δ. Αληθεινός) ή σειρά
παπουτσιών πάνω στο χώμα που οδηγούν σ’ ένα άσβεστο φως (Μ. Σπηλιόπουλος),
γύρω από το οποίο σπάνε κύματα και ενώ απαγγέλλονται τα ονόματα του Θεού, στην
ανθολογία (13ος αι.) Δούκα Λάσκαρη.

Ένα ριζικό ζήτημα: Μπορεί η θρησκεία να έγινε μόδα μέσω Χάντιγκτον και
«παγκοσμιοποίησης», αλλά για την τέχνη είναι το εναρκτήριο ζήτημα ύπαρξής της
από τα χρόνια της Αναγέννησης, όταν οι ζωγράφοι «επαναστάτησαν» και επέβαλαν
τη δική τους εικόνα για τη ζωή, αντί για την εικονογραφία της Εκκλησίας. Από
μαστόρια, διαφωτιστές.

Η θρησκευτικότητα όμως διατηρήθηκε, είτε σαφώς (Μάλεβιτς, Μόντριαν, Ρουό,
κ.ά.) είτε έμμεσα, στον μύθο του καλλιτέχνη που σταυρώνεται (ακραίος
εξπρεσιονισμός, ντανταϊσμός) για τα ιδανικά του. Στη διαχρονική σύγκρουση
τέχνης – θρησκείας το εσχατολογικό ερώτημα παραμένει ακέραιο από τα χρόνια της
πλατωνικής «Πολιτείας»: Έχει ηθικό ανάστημα να πρεσβεύει την Απόλυτη Αλήθεια
κάποιος που δρα με κίνητρο την ατομική εν-πειρία (δηλ. τον Πειρασμό, τον
Πειραματισμό, κ.λπ., εμμέσως: τα επίγεια, τον «Σατανά») και μας προσκομίζει
εφήμερα, σχεδόν δημοσιογραφικά, σχόλια, με σκηνογραφικό μανδύα «ιερού» έργου
τέχνης;

Ανεπαρκές σκεπτικό: Όλοι οι καλλιτέχνες της έκθεσης έχουν ενδιαφέρον,
αλλά το συνδετικό σκεπτικό της επιμελήτριας κ. Άννας Καφέτση είναι
διεκπεραιωτικό, χωρίς εικονογραφική διαπραγμάτευση, σχεδόν ανιστόρητο. Αγνοεί
τη μεγάλη έκθεση «Νοήματα του Υπερβατικού» (1992) του επιφανούς καθηγητή κ.
Βίλαντ Σμιντ, στο Βερολίνο, συνεπικουρούντος του Χρ. Ιωακειμίδη, τον
προβληματισμό του Φ. Κόντογλου ή του Α. Ντίρερ, την αρχέγονη διαμάχη Λόγου και
Πίστης στον Πλάτωνα ή στον Απόστολο Παύλο. Μιλά για «συνοίκηση Θεών, Αιρέσεις
και Επαγγελίες», υπονοώντας τον παραδειγματικό Ορθολογισμό ως αυτοδικαίως
ισχυρότερο (;) της βούλησης και της Πίστης – παλιά άποψη του γαλλικού
Διαφωτισμού (και του καθολικισμού), ξεπερασμένη για την εποχή του
Κυβερνοχώρου. Δεν ελέγχει την ηθική εγκυρότητα των μη-χριστιανών καλλιτεχνών
που «βεβηλώνουν» την παράδοσή τους με δυτικοευρωπαϊκές εικαστικές απόψεις.

Οι ειδικές ιστορικές συντεταγμένες του τόπου όπου γράφηκε η «Πολιτεία»,
εκφωνήθηκε στην Πνύκα ο λόγος του Αποστόλου Παύλου ή έγινε κάποτε η
Εικονομαχία, αγνοούνται. Συχνά η έκθεση μοιάζει σαν περιήγηση του Νάσιοναλ
Τζεογκράφικ για μορφωμένους τουρίστες, με προσοχή στα θεολογικώς δύσκολα. Η
επιμελήτρια και οι περισσότεροι εκθέτες ρητορεύουν ορθολογιστικά για τον
«πραγμάτων έλεγχον».

Μόνη εξαίρεση ο Σπηλιόπουλος, που θαρραλέα εκφράζει τη μετά-τον-μοντερνισμό
εποχή και αναποδογυρίζει την Αναγέννηση με ένα μνημειακό έργο που δεν πιστεύει
στο ορθολογιστικό μουσειακό σινάφι, αλλά στα μάτια της ψυχής, στην «υπόσταση
των ελπιζομένων».

INFO

«Θεολογίες», Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης (Παλιό Εργοστάσιο «Φιξ», Λ.
Καλλιρρόης & Φραντζή, τηλ. 210-9242.111), έως 15 Ιανουαρίου 2003.