Αναπαραγωγή βάσει… Συντάγματος

Αναμφισβήτητα είναι, τουλάχιστον από πλευράς ιατρικών μεθόδων και αντίστοιχων
πρακτικών, το σπουδαιότερο αλλά και κρισιμότερο σχέδιο νόμου που εισάγεται
προς συζήτηση στην Εθνική Αντιπροσωπεία μετά την πρόσφατη αναθεώρηση του
Συντάγματος, όταν, πλέον, ισχύει και η νέα ρύθμιση του άρθρου 5 παρ. 5,
σύμφωνα με την οποία: «Καθένας έχει δικαίωμα στην προστασία της υγείας και
της γενετικής του ταυτότητας. Νόμος ορίζει τα σχετικά με την προστασία
κάθε προσώπου έναντι των βιοϊατρικών παρεμβάσεων».

Ι. Η αγωνία του κοινού νομοθέτη

Α. Και μόνον η απλή ανάγνωση τού ως άνω σχεδίου νόμου αφήνει να
διαφανούν έντονα τα σημάδια της πολιτικής αλλά και της θεσμικής αγωνίας του
κοινού νομοθέτη, ο οποίος, ασθμαίνοντας και έχοντας οπωσδήποτε επίγνωση των
ορίων και των συναφών ατελειών της κανονιστικής του πρωτοβουλίας, προσπαθεί ν’
ακολουθήσει την αλματώδη ανάπτυξη της επιστήμης και να διαδραματίσει, όσο αυτό
είναι εφικτό, έναν δύσκολο διπλό ρόλο: Από τη μια πλευρά να μην παρεμποδίσει
την ανάπτυξη αυτή. Και, από την άλλη, να αναχαιτίσει, για το παρόν και το
μέλλον, τις ενδεχόμενες παρενέργειές της πάνω σε καίριας σημασίας συνταγματικά
δικαιώματα.

Β. Είναι βέβαιο ότι, ιδίως λόγω της σημασίας του, το σχέδιο νόμου για
την ιατρική υποβοήθηση στην ανθρώπινη αναπαραγωγή θα προκαλέσει και άλλες
πολλές και έντονες συζητήσεις, σε πολιτικό και νομικό επίπεδο. Διευκρινίζω ότι
δεν πρόκειται να επιχειρήσω εδώ μια συνολική παράθεση των ζητημάτων που αυτό
το σχέδιο νόμου αναδεικνύει. Ας μου επιτραπεί να μείνω σε μία και μόνο, πλην
όμως ιδιαιτέρως χαρακτηριστική, πτυχή του: Ήτοι εκείνη που αφορά ένα από τα
καίρια συνταγματικά θεμέλια του σχεδίου νόμου, όπως αυτό αποτυπώνεται στην
εισαγωγική του έκθεση, η οποία, μεταξύ άλλων, εξηγεί: «Σε συνταγματικό
επίπεδο, το δικαίωμα της αναπαραγωγής βρίσκει την κατοχύρωσή του στο
άρθρο 5 παρ. 1 του Συντάγματος… Κατά συνέπεια, η
προσφυγή στις ιατρικές μεθόδους, προκειμένου να αποκτηθούν τέκνα,
εντάσσεται στο προστατευτικό πεδίο του Συντάγματος, αρκεί η άσκηση
του δικαιώματος της αναπαραγωγής να μην προσκρούει σε δικαιώματα άλλων,
να μην παραβιάζει το Σύνταγμα και να μην προσβάλλει τα χρηστά ήθη».

ΙΙ. Αναπαραγωγή και ανάπτυξη της προσωπικότητας

Θα προσπαθήσω στη συνέχεια να τεκμηριώσω το ότι αυτή η θεμελίωση του
δικαιώματος της αναπαραγωγής στο ρυθμιστικό υπόβαθρο του άρθρου 5 παρ. 1 του
Συντάγματος, που εγγυάται την ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας,
εμφανίζεται ουσιωδώς ελλιπής αλλά και έντονα μονομερής.

Α. Κατά πρώτο λόγο, μια τέτοια θεμελίωση συνδέει το δικαίωμα
αναπαραγωγής σχεδόν αποκλειστικώς με το δικαίωμα του καθενός στη διαιώνισή του
και τη συνέχειά του, προσδίδοντάς του έτσι έναν καθαρώς ατομοκεντρικό,
εγωιστικό θα ‘λεγα, χαρακτήρα. Κάτι τέτοιο όμως αγνοεί επιδεικτικά την
αδιαμφισβήτητη και καθοριστικής σημασίας ευρύτερη κοινωνική διάσταση της
αναπαραγωγής.

Β. Κατά δεύτερο λόγο, η ίδια αυτή θεμελίωση δεν φαίνεται ικανή να
εκλύσει το σύνολο των ευεργετικών επιπτώσεων που έχει – ή πρέπει να έχει – η
υπαγωγή του δικαιώματος της αναπαραγωγής, πέρα από το πεδίο της ελεύθερης
ανάπτυξης της προσωπικότητας, στον ευρύτερο θεσμικό θόλο του άρθρου 2 παρ. 1
του Συντάγματος, σχετικά με τον σεβασμό και την προστασία της αξίας του
ανθρώπου.

Γ. Τέλος, η προαναφερόμενη θεμελίωση παραβλέπει ή, τουλάχιστον, υποτιμά
ουσιωδώς την δεδομένη και ευθεία σύνδεση του δικαιώματος αναπαραγωγής με τις
περί του θεσμού της οικογένειας ρυθμίσεις του άρθρου 21 παρ. 1 του
Συντάγματος.

ΙΙΙ. Αναπαραγωγή-αξία του ανθρώπου – οικογένεια

Νομίζω ότι μια ολοκληρωμένη και σύγχρονη συνταγματική θεώρηση αλλά και
θεμελίωση του δικαιώματος της αναπαραγωγής το τοποθετεί και στο ειδικότερο
πλαίσιο του θεσμού της οικογένειας. Ειδικότερα:

Α. Το δικαίωμα της αναπαραγωγής μπορεί να ρυθμισθεί και, επομένως, να
ασκηθεί μόνο μέσα από το πλέγμα των όρων και των προϋποθέσεων, που εγγυώνται
τον κατά το άρθρο 2 παρ. 1 του Συντάγματος, σεβασμό και την προστασία της
αξίας του ανθρώπου. Εδώ φαίνεται και η υπεροχή της επιλογής του Έλληνα
συντακτικού νομοθέτη, όταν χρησιμοποιεί τον όρο «αξία του ανθρώπου», έναντι
άλλων ομολόγων του (π.χ. έναντι του Γερμανού συντακτικού νομοθέτη), που
χρησιμοποιούν τον όρο «αξιοπρέπεια». Ο όρος «αξία» είναι πολύ ευρύτερος, στο
μέτρο που καταλαμβάνει τον άνθρωπο συνολικώς, ως ον και ως πρόσωπο. Αντιθέτως
ο όρος «αξιοπρέπεια» είναι, οπωσδήποτε, ειδικότερος, αφού συνδέεται με
ορισμένα στοιχεία του προσώπου και μόνο, και ιδίως με την προσωπικότητα.
Συγκεκριμένα, η «αξιοπρέπεια» είναι στοιχείο της «αξίας». Όπως ορθώς
επισημαίνει ο Α. Μανιτάκης (ιν «Κράτος δικαίου και δικαστικός έλεγχος της
συνταγματικότητας», Ι, 1994, σελ. 409-410) ο όρος «αξία» «περιλαμβάνει,
συνεπώς, ό,τι συνδέεται άμεσα με τη φυσική και νομική υπόσταση του
προσώπου, τη δικαιοκτητική του ικανότητα και το δικαίωμά του στην
ελευθερία, καθώς επίσης και με τον σεβασμό της ζωής, της υγείας
του, της σωματικής του ακεραιότητας, της τιμής, της
υπόληψης και της αξιοπρέπειάς του».

Γιατί είναι προφανές ότι δεν μπορεί να νοηθεί συνταγματικώς ανεκτή θεσμοθέτηση
και, συνακόλουθα, άσκηση του δικαιώματος αναπαραγωγής, η οποία θα ήταν
αντίθετη προς τις επιταγές του σεβασμού και της προστασίας της αξίας του
ανθρώπου. Άλλωστε, το συμπέρασμα αυτό ενισχύεται σημαντικά και από τη ρύθμιση
του άρθρου 1 της Σύμβασης του Συμβουλίου της Ευρώπης για την προστασία των
ανθρώπινων δικαιωμάτων και της αξιοπρέπειας του ατόμου σε σχέση με τις
εφαρμογές της βιολογίας και της ιατρικής που υπεγράφη στο Oviedo της Ισπανίας
την 4η Απριλίου 1997. Η Σύμβαση αυτή κυρώθηκε με τον ν. 2619/1998. Σύμφωνα με
το άρθρο 1 παρ. 1 της Σύμβασης: «Τα Συμβαλλόμενα Μέρη θα προστατεύουν την
αξιοπρέπεια και την ταυτότητα κάθε ανθρώπινου όντος και θα εγγυώνται τον
σεβασμό της ακεραιότητας και των λοιπών δικαιωμάτων και θεμελιωδών ελευθεριών
κάθε ανθρώπινου όντος, χωρίς διάκριση, σε σχέση με την εφαρμογή
της Βιολογίας και της Ιατρικής» (ν. 2619/1998).

Β. Πέραν τούτου, το δικαίωμα της αναπαραγωγής δεν μπορεί να νοηθεί
αποσυνδεδεμένο από τον κατά το άρθρο 21 παρ. 1 του Συντάγματος θεσμό της
οικογένειας. Πρωτίστως, διότι το δικαίωμα αυτό, από την ίδια του τη φύση, όταν
ασκείται τείνει να οδηγήσει, κατ’ αποτέλεσμα, στη δημιουργία οικογένειας, όπως
την εννοεί το Σύνταγμα. Υπό την έποψη αυτή το δικαίωμα αναπαραγωγής μπορεί
αλλά και πρέπει ν’ αντιμετωπισθεί και ως δικαίωμα στη δημιουργία οικογένειας.
Τούτο τεκμηριώνεται και με βάση το ότι το άρθρο 21 παρ. 1 του Συντάγματος
υπερκαλύπτει πια την υπό την ευρεία του όρου έννοια οικογένεια, που
περιλαμβάνει το σύνολο των προσώπων τα οποία συνδέονται μεταξύ τους με γάμο ή
με κοινή καταγωγή, ασχέτως του βαθμού συγγένειάς τους. Συγκεκριμένα το άρθρο
21 παρ. 1 του Συντάγματος αποβλέπει και στην υπό στενή έννοια οικογένεια, την
λεγόμενη «πυρηνική οικογένεια» ή «σύγχρονη μικρή οικογένεια», η οποία
καταλαμβάνει, βεβαίως, και την «μονογονεϊκή οικογένεια».

Γ. Μέσα λοιπόν σ’ αυτό το πλαίσιο είναι δυνατό αλλά και επιβεβλημένο ν’
αναζητηθεί η συνταγματική βάση του δικαιώματος της αναπαραγωγής, στο μέτρο που
η άσκησή του μπορεί να οδηγήσει και στη δημιουργία οικογένειας υπό την ανωτέρω
έννοια. Και μέσα στο ίδιο αυτό πλαίσιο είναι σε θέση το ως άνω δικαίωμα να
ενισχύσει και να θωρακίσει την άσκηση και άλλων συνταγματικώς κατοχυρωμένων
δικαιωμάτων, όπως είναι εκείνο που, κατά το άρθρο 5 παρ. 1 του Συντάγματος,
σχετίζεται με την ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας.

Συμπερασματικά, το δικαίωμα της αναπαραγωγής κατοχυρώνεται αλλά και
οριοθετείται συνταγματικώς -πάντοτε υπό το φως τής περί σεβασμού και
προστασίας της αξίας του ανθρώπου εγγυητικής ρήτρας του άρθρου 2 παρ. 1 του
Συντάγματος – κατά βάση από τις περί οικογένειας διατάξεις του άρθρου 21 παρ.
1 του Συντάγματος, στο μέτρο που το δικαίωμα αυτό τείνει να οδηγήσει στη
δημιουργία μιας τέτοιας οικογένειας. Περαιτέρω δε, μέσω της οικογένειας,
ενισχύει ουσιωδώς την άσκηση και άλλων συνταγματικώς κατοχυρωμένων
δικαιωμάτων, όπως είναι και το δικαίωμα για ελεύθερη ανάπτυξη της
προσωπικότητας.

Ο Προκόπης Παυλόπουλος είναι κοινοβουλευτικός εκπρόσωπος της Ν.Δ.,
καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.