Της τέχνης τα ριζώματα

Έχω την εντύπωση πως αυτή η δοκιμιακή σχεδόν παράμετρος του ποιητή μέσα στο
ίδιο το σώμα της αφήγησης δεν έχει αρκούντως απασχολήσει την έρευνα και κυρίως
τους θεωρητικούς της λογοτεχνίας μας. Εννοώ πως κάθε ποιητής ή εν γένει
καλλιτέχνης, εμμέσως ή αμέσως, μιλάει μέσα στο έργο του, πλαγίως ή ευθέως, και
για τις απόψεις του για την τέχνη και για τις προσωπικές του τεχνικές και για
τα στάδια, τα κίνητρα ή τις αισθητικές ή ιδεολογικές του προθέσεις κατά τη
σύλληψη ή τη διαδικασία πορείας του έργου.

Μιλάμε δηλαδή για μια ποιητική εντός του ποιητικού σώματος. Λείπει, αν μπορώ
καλά να ελέγχω τις πηγές μου, μια ειδική και λεπτομερής μελέτη για τις
αισθητικές ζητήσεις του Κορνάρου, πέρα από τις μελετηθείσες αναφορές και
οφειλές του στη μόδα της εποχής και στα αισθητικά πρότυπα που ακολουθεί.
Λείπει μια επίσκεψη στο ποιητικό του εργαστήρι, στα εργαλεία του. Το υλικό του
το γνωρίζουμε, γνωρίζουμε τα μοτίβα που μεταποιεί από το κείμενο που αντλεί
τον αφηγηματικό του κορμό, γνωρίζουμε τις γλωσσικές του πηγές, τα μετρικά του
συστήματα.

Πώς όμως λειτουργούσε ως ποιητής, ποιες δυνάμεις επιστράτευε, πού
θεωρούσε ότι πρέπει να στηρίζεται το ποιητικό οικοδόμημα, σε ποια δηλαδή
θεμέλια, τι προηγείται στην καλλιτεχνική του συνείδηση, το συναίσθημα ή η
λογική, πώς συλλαμβάνεται ο πυρήνας του ποιητικού γεγονότος, σχεδιάζεται;
Αυθορμήτως η γραφή ακολουθεί την ορμή της έμπνευσης, τι νόημα έχει για τον
δημιουργό ο χρόνος επώασης μιας ποιητικής ενότητας, σε ποιες ενέργειες
προβαίνει μετά τη γέννα ο γεννήτορας που μετατρέπεται, αν μετατρέπεται, σε
αντικειμενικό κριτή του τόκου του.

Σε ένα άλλο δίστιχο, πριν αποκαλύψω αυτό στο οποίο θα επικεντρώσω σήμερα το
ενδιαφέρον μου, ο Κορνάρος αναλύει ένα εκ των ων ουκ άνευ διώνυμο της
ποιητικής δημιουργίας.

«Ο που κατέχει και μιλεί με γνώση και με τρόπο /

κάνει να κλαίσι και γελού τα μάθια των ανθρώπω».

Αυτό το έξοχο αξίωμα αναφέρεται, βέβαια, σε κάθε είδους τέχνη, σε κάθε σύστημα
επικοινωνίας. Από τη μια απαραίτητη προϋπόθεση για να απευθυνθείς με όποια
μορφή (λόγο, ήχο, χρώμα, κίνηση) προς τον κόσμο είναι η Γνώση. Γνωρίζω το
αντικείμενό μου, γνωρίζω την ιστορία της τέχνης μου, γνωρίζω τα εργαλεία της
συντεχνίας μου, έχω μελετήσει τους όρους και τα όρια της προσδοκώμενης
προσληπτικής ικανότητας του κοινού στο οποίο απευθύνομαι, γνωρίζω την
αφομοιωτική του ικανότητα, γνωρίζω τις προκαταλήψεις του, τις αισθητικές του
προτιμήσεις, τις πιθανές ιδεολογικές του εμμονές. Πάνω απ’ όλα, έχω συνείδηση
του τι θέλω να πω, έχω ξεκαθαρίσει τους στόχους μου και τα στάδια της
οικοδόμησης του υλικού του. Από την άλλη χρειάζεται να κατέχεις τέχνη,
μαστοριά, τεχνικές, μεθόδους, τεχνάσματα, ποικίλα εκφραστικά μέσα,
καλλιτεχνικές μορφές γοητευτικές, ελκυστικές που θα σαγηνεύσουν τον δέκτη του
μηνύματός σου.

Έχει σημασία βέβαια το γεγονός πως ο Κορνάρος θεωρεί πως για να αγγίξεις, να
αναστατώσεις, να ερεθίσεις, να ευαισθητοποιήσεις, να συγκινήσεις τον ακροατή
σου, τον θεατή σου, τον αναγνώστη σου (είτε είσαι ρήτορας, ποιητής, ζωγράφος,
μουσικός, αρχιτέκτονας, χορευτής) πρέπει να συνδυάζεις και τους δύο όρους του
διώνυμου: Γνώση και τέχνη. Αν υποθέσουμε ότι απουσιάζει το ένα από τα δυο τότε
θα έχουμε ένα σχολαστικό προϊόν, φορτωμένο με πληροφορίες, έστω με καλά
θεμελιωμένα επιχειρήματα, χωρίς γοητεία, ή μια καλλιγραφία, μια καλλιέπεια,
ένα πυροτέχνημα, ένα γοητευτικό βεγγαλικό χωρίς νόημα, χωρίς διάρκεια, αφρός
που αποτελείται από φυσαλίδες. Ο Κορνάρος βάζει ως αίτημα το αιώνιο πρόβλημα
μορφής και περιεχομένου και αναζητεί την ισορροπία των δύο συνιστωσών.

Και τώρα το πράγματι σημαντικό δίστιχο που προκάλεσε αυτές τις σκέψεις. Μιλάει
ο Ερωτόκριτος ως δημιουργός, αφού ως ερωτευμένος έχει αποτυπώσει σε ζωγραφιά
την εικόνα της αγαπημένης του, το πρώτον κινούν της εμπνεύσεώς του:

«Τα μάτια, ο νους μου κι η καρδιά κι η όρεξη

εθελήσα / κι έσμιξαν και τα τέσσερα,

όντε σ’ εσγουραφίσα»

Έχουμε λοιπόν τέσσερα στοιχεία, όπως τα Εμπεδόκλεια ριζώματα, που στη μείξη
τους συντελούν στη δημιουργία ενός καλλιτεχνικού προϊόντος, εδώ ενός
ζωγραφικού πίνακα.

Έχω την εντύπωση πως αν αντικαταστήσουμε κάθε φορά το ειδικό αισθητήριο (εδώ
τα μάτια) που, ως παράθυρα στον κόσμο, μεσάζοντες ανάμεσα στον κόσμο και στην
ανθρώπινη συνείδηση, με ένα άλλο αισθητήριο (π.χ., το αυτί) χωρίς τα άλλα τρία
συστατικά του μείγματος στοιχεία ν’ αλλάξουν θα μπορούσαμε να μιλάμε για άλλο
καλλιτεχνικό προϊόν (π.χ., μια μουσική σύνθεση). Επειδή τυχαίνει να πιστεύω
πως και η Μαγειρική είναι υψηλή τέχνη (και εμμέσως χαιρετίζω, εν παρενθέσει,
τον φίλο Ανδρέα Στάικο), αν στη θέση των ματιών του Ερωτόκριτου βάζαμε τη
γλώσσα ή τα ρουθούνια, τα τρία άλλα συστατικά θα έμεναν απαραίτητοι όροι,
προϋποθέσεις υπάρξεως ενός υπέροχου και πρωτότυπου γεύματος!

Και μη προς κακοφανισμό μερικών απλώς εδώ θυμίζω πως ο σκοτεινός Ηράκλειτος
είχε υποθέσει δυόμισι χιλιάδες χρόνια πριν πως: «Ει πάντα τα όντα καπνός
γένοιτο, ρίνες αν διαγνοίεν». Αναλυτικά, αν η ουσία του κόσμου ήταν καπνός, το
αισθητήριο της όσφρησης θα αρκούσε να φτιάξει, να συγκροτήσει μια πλήρη
πνευματική απεικόνιση του κόσμου.

Ξαναγυρίζω στο δίστιχο του Κορνάρου. Πέρα από το τέταρτο συστατικό
στοιχείο της δημιουργικής διαδικασίας, τα τρία άλλα, ο νους, η καρδιά και η
όρεξη δεν είναι άλλα από τα πλατωνικά συστατικά της ψυχής: το λογιστικόν, το
θυμοειδές και το επιθυμητικόν ή αλλιώς η Λογική, το Συναίσθημα και η Βούληση
και οι αντίστοιχες αρετές που τα συνοδεύουν, η Σοφία, η Ανδρεία και η
Σωφροσύνη. Σ’ αυτό το ιδεαλιστικό τριώνυμο ο Κορνάρος, παιδί του
αναγεννησιακού αιώνα του όπου εισέβαλλε στη σκέψη η εμπειρία και η λατρεία των
αισθήσεων, διαχωρίζει τα αισθητήρια από το Λογιστικό, όπου τα είχε τάξει η
πλατωνική παράδοση, τα απεξαρτά, τα αυτονομεί και ισότιμα τα συγκαταλέγει σε
μια τετραλογία ριζωμάτων που με τις δοσολογίες των μείξεών τους συντελούν στην
ποικιλία των καλλιτεχνικών μορφών.

Σε άλλους καλλιτέχνες πρυτανεύουν οι αισθήσεις, τα μάτια, τα αυτιά ερεθίζονται
και ύστερα ο νους επεξεργάζεται ένα σχέδιο δράσης, το συναίσθημα επενδύει τον
σκελετό και οι κλίσεις, οι καταβολές, οι ορέξεις, οι επιθυμίες, τα σκοτεινά
ορμέμφυτα συνδράμουν ώστε το καλλιτεχνικό έργο να γίνει αριστοτελικό Ζώον,
ζωντανός οργανισμός, μίμησις ζωής.

Σε άλλους καλλιτέχνες το πρώτο έναυσμα δίνει ο νους, λογοκρατούμενοι
σχηματίζουν ιδέες και στρέφουν ανάλογα με την ουσία της ιδέας τα ομόλογα
αισθητήρια προς τα εκεί και με τη λογική επιλέγουν τα βουλητικά και τα
συναισθηματικά παραπληρώματα.

Σε άλλους τα συναισθήματα, οι αψιθυμίες, το μίσος, ο ενθουσιασμός, η
απελπισία, η αισιοδοξία, το πένθος, η ευτυχία ωθούν τη λογική να σχεδιάσει και
να τεκμηριώσει, τη βούληση να στραφεί προς το αναγκαίο φρέαρ ορμών και
κινήτρων, πράγμα που αναγκάζει τα αισθητήρια να διεγερθούν και να στραφούν
προς το επιθυμητό αντικείμενο και να το καταγράψουν συναρτήσει των υπολοίπων
ψυχικών λειτουργιών.

Έτσι υπάρχουν δημιουργοί αισθησιακοί, λογοκρατούμενοι, συναισθηματικοί, βουλιμικοί.