Τρομαγμένοι Άγγελοι σε ελεύθερη πτώση

Οι «Πεπτωκότες Άγγελοι» του Τζον Χριστοφόρου, στον επιβλητικό εκθεσιακό χώρο της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών. Η έκθεση θα φιλοξενείται εκεί έως τις 30 Νοεμβρίου

Δειλά-δειλά, η ελληνική εξπρεσιονιστική ζωγραφική ξαναβγαίνει από τα συρτάρια
και διεκδικεί όσα της ανήκουν. Προ μηνών ο μελετητής Α. Κωτίδης, καθηγητής στο
Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, κυκλοφόρησε τη μονογραφία που ετοίμαζε επί χρόνια
για τον Θ. Τριανταφυλλίδη και έτσι ο πικραμένος αυτός εξπρεσιονιστής ζωγράφος
ζητά το μερίδιό του από την ιστορία της ελληνικής τέχνης του 20ού αιώνα. Στη
συμπρωτεύουσα επίσης (Δημοτική Πινακοθήκη) γίνεται τώρα έκθεση του Δημήτρη
Βιτσώρη (γεν. 1902, Θεσσαλονίκη), άγνωστου στο ευρύτερο κοινό αλλά σπουδαίου
επίσης εξπρεσιονιστή που αυτοκτόνησε το 1945 καθώς και έκθεση του Μάκη
Θεοφυλακτόπουλου. Και η Αθήνα υποδέχεται πανηγυρικά τον Τζον Χριστοφόρου (γεν.
1921), με ατομική έκθεση στην Αίθουσα Τέχνης Αθηνών και μεγάλη αναδρομική στο
«Εργοστάσιο» της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών.

Είναι σαφές ότι οι εξπρεσιονιστές δεν φοβίζουν τους φιλότεχνους όσο
πριν από δέκα χρόνια, όταν το ενδιαφέρον για τις δυναμικές πινελιές και τα
έντονα χρώματα πήρε την κάτω βόλτα, έπειτα από δεκαετή άνθηση. Υπενθυμίζω την
ανάδειξη και καθιέρωση των Μ. Θεοφυλακτόπουλου, Κ. Μορταράκου, Στ. Ιωάννου, Δ.
Σακκελίωνα, Β. Ξένου, Τρ. Πατρασκίδη κ.ά. και μάλιστα σε συγχρονισμό εμφάνισης
(ή και πριν, προκειμένου για τους τρεις τελευταίους) με Γερμανία και Ιταλία,
καθώς και την «ανακάλυψη» του Γ. Μπουζιάνη και την ευρεία επιρροή του σ’ όλους
τους νέους. Το παχύρρευστο εξπρεσιονιστικό χρώμα μετεξελίχθηκε κατόπιν στη
«τρισδιάστατη ζωγραφική», στις «εγκαταστάσεις» και «περιβάλλοντα», για να
δώσει τη θέση της στη ρεαλιστική ζωγραφική η οποία κυριαρχεί και σήμερα.

Συμπτωματική λοιπόν ή σημαδιακή η εμφάνιση εξπρεσιονιστών με κεντρική εκδήλωση
την έκθεση του Χριστοφόρου στην Αθήνα; Μήπως προοιωνίζεται μια νέα δύσκολη
εποχή, όπως λένε οι ειδικοί μελετητές ότι συμβαίνει όταν το εξπρεσιονιστικό
κύμα ξαναφουσκώνει ορμητικό;

Τον Χριστοφόρου πάντως τον περιμέναμε από χρόνια, ακούγαμε για τη
επιφανή καριέρα του, είχαμε δει έκθεσή του προ ετών (πάλι στην γκαλερί της κ.
Μ. Λιακοπούλου) αλλά αναδρομική και εκτεταμένη εκδήλωση έχουμε μόλις τώρα.

Η κατασκευαστική ποιότητα των έργων του είναι εξαιρετική. Φαρδιές πινελιές που
δείχνουν ένα ζωγράφο μάστορα στο άπλωμα του χρωματικού υλικού, σχέδιο που
προκύπτει απ’ το χρώμα και όχι ως διανοητικός προσχεδιασμός, και, ως τελικό
προϊόν, ανθρώπινα πρόσωπα με εκφράσεις δραματικές, πονεμένες, μεταφυσικές. Οι
άνθρωποι-άγγελοι του Χριστοφόρου μοιάζουν να υποφέρουν πολύ, όχι από κάτι
συγκεκριμένο αλλά από αιτίες βαθύτερες, εσώψυχες, υπαρξιακές, μεταφυσικές.
Συχνά μοιάζουν σαν μάρτυρες ή Εσταυρωμένοι, κι αυτό ενισχύεται από τα μαύρα
περιγράμματα που δίνουν την αίσθηση μεσαιωνικού εκκλησιαστικού βιτρό.

Στο δρόμο της Γκουέρνικα

Για όσους χρειάζονται αναγωγές σε άλλα ονόματα, ο ζωγράφος μας βρίσκεται
στο δρομολόγιο της Γκουέρνικα του Πικάσο, όταν διαμέλισε την ανθρώπινη φιγούρα
και έδωσε την τρομακτική αίσθηση του φοβισμένου, τότε, μεσοπολεμικού κόσμου.
Οι θρησκευτικές ανησυχίες του και τα σκούρα περιγράμματα θυμίζουν τον Ζ. Ρουώ
του 1920. Ο Χριστοφόρου κινείται παράλληλα με τον Φρ. Μπέικον ή με τον (επίσης
Έλληνα της διασποράς) Λ. Σαμαρά. Και πάντως βγάζει μια δική του ψυχική αγωνία
βιωμένη, όχι «εργαστηρίου».

Αναζητώντας τις ρίζες της, ίσως θα πρέπει κανείς να μετρήσει τον
οικογενειακό εκπατρισμό του από τη Σμύρνη, την αδυναμία ένταξης σε κάποια
συγκεκριμένη κοινωνία, αφού η ζωγραφική του δύσκολα συγγενεύει με την αγγλική
ή γαλλική σχολή. Περισσότερο με τους «έντεχνους άγριους» της Γερμανίας
μοιάζει. Όχι όμως σαν Βορειοευρωπαίος αστός που ανασκάπτει τα σωθικά του, όσο
σαν άτομο που φοβάται τη Μοίρα, τον Θάνατο, την απώλεια ενέργειας.

Μια ζωγραφική εσχατολογική, εκ βαθέων, πιο απαισιόδοξη κι απ’ του Γ.
Κουνέλλη, αλλά και πειστική.

Για ποιους άραγε, στις μέρες μας, αυτοί οι Άγγελοι χωρίς φτερά; Προσωπικά,
πιστεύω στην Πίστη, στον διαρκή αγώνα για ό,τι καλύτερο. Ο πεσιμιστής
Χριστοφόρου με απελπίζει, δεν μοιάζει να πιστεύει στην Ανάσταση. Αλλά είναι
εξαιρετικός ζωγράφος.

INFO

Τζον Χριστοφόρου, «Άνθρωποι, οι πεπτωκότες Άγγελοι». Αναδρομική έκθεση
(1947-2002) με 80 έργα. «Εργοστάσιο» ΑΣΚΤ (Πειραιώς 256, Ταύρος, τηλ.
010-4801315), μέχρι 30 Νοεμβρίου, Τρ. – Παρ. 12 – 8 μ.μ. Σάβ., Κυρ. 12 – 4 μ.μ.