Ανταύγειες φωτός σε σκοτεινό λαβύρινθο

Το «Μανχάταν» της Σ. Πορταλάκη στην Πινακοθήκη Πιερίδη. Κάθε πίνακας, με χρωματιστά ορθογώνια παράθυρα πάνω σε μαύρο φόντο, μοιάζει με βιτρό σε μια σκοτεινή εκκλησία που πιστεύει στον λόγο και την τάξη

Γιατί να επισκεφθούμε στις μέρες μας μια ζωγραφική με ορθογώνια γεωμετρικά
σχήματα και χρώματα «πλακάτα», σαν από ηλεκτρονικό υπολογιστή;

Εκ πρώτης όψεως το σημερινό εκθεσιακό θέμα δεν είναι πολύ επίκαιρο, αφού αφορά
εκθέσεις με τέχνη αφαιρετική, στοχαστική, γεωμετρική, σχεδόν μεταφυσική. Από
την άλλη πλευρά, οι εκθέσεις του Στήβεν Αντωνάκου και της Σοφίας Πορταλάκη
είναι οι δύο πρώτες σημαντικές της περιόδου που ξεκινά, οπότε οφείλουμε έτσι
κι αλλιώς να σεβαστούμε το μήνυμά τους, πολύ περισσότερο καθώς η βαθύτερη
εσωτερική διασύνδεσή τους αφορά την εποχή μας και τη διεθνή συγκυρία. Μερικά
απαραίτητα προκαταρκτικά στοιχεία:

Η γεωμετρική ζωγραφική δεν είναι τόσο γριφώδης όσο μοιάζει εκ πρώτης
όψεως. Μπορεί να εμφανίστηκε στους πίνακες του Πιτ Μόντριαν ή του Κ. Μάλεβιτς
μεταξύ Α’ και Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, όμως οι ρίζες της βρίσκονται στην τέχνη
του Ισλάμ ή (μερικότερα) και άλλων πολιτισμών με «διακοσμητικά» εικονογραφικά
στοιχεία.

Η κεντρική ευρωπαϊκή εικαστική παράδοση είναι ανθρωπομορφική (κληρονομιά του
Βυζαντίου και της αρχαίας Ελλάδας), και το αφαιρετικό εικαστικό στοιχείο
θεωρείται εξω-ευρωπαϊκό, μολονότι έχει κεντρικό ρόλο και στην προτεσταντική
και στην εβραϊκή θρησκευτική τέχνη, καθοδηγώντας πνευματικά τον θεατή στην
αφαίρεση από τα εγκόσμια, στον λεγόμενο «ρεμβασμό του βλέμματος» (καθώς
ακολουθεί τη ρυθμική διαδοχή σχημάτων και χρωμάτων, κ.ο.κ.), και τελικά στον
διαλογισμό, στην προσευχή, στη μέθεξη με τα επέκεινα. Κάτι ανάλογο συμβαίνει
και με τη γεωμετρική ζωγραφική εκτός εκκλησιών, αφού η μεταφυσική διάθεση και
ο στοχασμός είναι τα πρωταρχικά συναισθήματα που συνήθως ενεργοποιούνται στον
θεατή τέτοιων έργων. Οι ειδικοί τεχνοκριτικοί μιλάνε ακόμη και για το ειρηνικό
μήνυμα το οποίο ενυπάρχει στη γεωμετρική τέχνη, αφού η «ορθολογιστική»
διατύπωσή τους είναι έκκληση αυτοπειθαρχίας και διαλόγου. Γι’ αυτό και
παρατηρείται έξαρση της γεωμετρικής τέχνης σε περιόδους διεθνούς έντασης.

Η τελευταία αυτή παρατήρηση και μόνο, κάνει τις δύο προκείμενες εκθέσεις
επίκαιρες, γεγονός που ενισχύεται αν συνυπολογίσει κανείς ότι η έκθεση της
Πορταλάκη λέγεται «Μανχάταν» ενώ ο Αντωνάκος ζει στη Νέα Υόρκη και συγχρόνως
δραστηριοποιείται έντονα στην Ελλάδα.

Με το δικό του έργο ασχοληθήκαμε αρκετές φορές παλιότερα, σημειώνοντας το πώς
έδωσε θρησκευτικές διαστάσεις σε αρχέγονα γεωμετρικά σύμβολα (τετράγωνο,
κύκλος) βάζοντας τριγύρω τους φωτιστική ανταύγεια, σαν το φωτοστέφανο των
αγίων, συνδέοντας έτσι δημιουργικά την αμερικανική γεωμετρική αφαίρεση με τη
βυζαντινή παράδοση. Ο Αντωνάκος μάλιστα σχεδίασε και εκτέλεσε μικρούς ναούς
(Ρόδος, Αθήνα κ.ά.) με αυτό το εικονογραφικό λεξιλόγιο. Η έκθεση των 12
μεταξοτυπιών του στον «Αστρολάβο» αποτελεί μια πετυχημένη ανθολογία των
θεμάτων του. Χρώματα σκούρα (μπλε, κόκκινα συνήθως), ανταύγειες από
ανοιχτότερα ή από έντεχνα σχισίματα του χαρτιού και – ως τελικό αποτέλεσμα –
μια χαμηλόφωνη, ήρεμη, πειθαρχημένη, εικαστική προσευχή.

Εμπνευσμένη, ερευνητική αλλά και διακριτική καλλιτεχνική προσωπικότητα
η Πορταλάκη, πρώτη φορά ανοίγεται σε μια τόσο εκτεταμένη έκθεση, στην αχανή
Πινακοθήκη Πιερίδη. Το στήσιμο και η τεχνοκριτική επιμέλεια της έκθεσης έγιναν
με τη γνωστή μαεστρία του τεχνοκριτικού Τάκη Μαυρωτά. Οι 86 μεγάλου σχήματος
πίνακες βρήκαν καλή αναλογία στον χώρο και «διαβάζονταν» εύγλωττα, είτε
μεμονωμένα είτε ως σύνολο.

Η ζωγράφος ταξινομεί πάνω σε μαύρο φόντο τα χρωματικά «παράθυρά» της, μικρά
ορθογώνια από μπλε, κόκκινα και πράσινα χρώματα. Κάθε πίνακας μοιάζει με βιτρό
σε μια σκοτεινή εκκλησία που πιστεύει στον λόγο και την τάξη και που
αυτοδεσμεύει το (έγχρωμο) συναίσθημα στα πλαίσια ενός ορθογώνιου σχήματος.
Είτε αντικρύσει κανείς έναν έναν τους πίνακες είτε το αναρτημένο σύνολο, η
αίσθηση θρησκευτικού τέμπλου έρχεται σιγά-σιγά και λυτρωτικά, στο βλέμμα μας
και παραμέσα.

Τα κείμενα των Τ. Μαυρωτά και Γ. Αρμάου στον κατάλογο βιβλιογραφικά
ενημερωμένα, ευαίσθητα και κατανοητά, παρά τον δύσκολο ρόλο τους.

INFO

Αντωνάκος Στήβεν, Χαρακτικά με γεωμετρικές φόρμες, Αστρολάβος –
artlife, Ηροδότου 11, Κολωνάκι, μέχρι 19/10, τηλ. 010-7221200.

Πορταλάκη Σοφία, «Μανχάταν 1997-2002», Πινακοθήκη Πιερίδη, Λεωφ.
Ποσειδώνος 29, μέχρι 7/11, τηλ. 010-8981729.