Με ξένα κόλλυβα

Πριν από είκοσι πέντε χρόνια, νομίζω, στα πρώτα τεύχη του περιοδικού
«Διαβάζω», ο μακαρίτης τώρα, φίλος καλός, Περικλής Αθανασόπουλος, που μαζί με
άλλους άξιους νέους το διηύθυνε και που πρόθυμα τότε και ανιδιοτελώς του
συμπαρασταθήκαμε (είμαι ευτυχής κάθε φορά να συνειδητοποιώ πως βρέθηκα στο
πρώτο τεύχος του «Διαβάζω», της «Λέξης», του «Κώδικα», τόση δίψα υπήρχε πάντα
να βρούμε βήμα σε αξιόλογα περιοδικά – και δεν πέσαμε έξω), ο Περικλής,
λοιπόν, είχε ζητήσει σε κάποιους από τους συνοδοιπόρους του περιοδικού (τον
Αλ. Αργυρίου, τον Γιώργο Ιωάννου, τον Αλέξ. Κοτζιά και τον γράφοντα) να
γράφουν σε κάθε τεύχος εναλλάξ ένα άρθρο, που να αποκαλύπτει κενά στη
λογοτεχνία μας, λάθη πολιτικής και σχεδιασμού ή φαινόμενα σήψης, αδιαφορίας ή
απόκρυψης των πνευματικών ανθρώπων.

Ήταν εξάλλου, τότε, πολύ της μόδας η γκραμσιανή συλλογιστική πάνω στον ρόλο
των διανοουμένων κ.λπ. Έγραψα τότε ένα άρθρο, ομολογώ βάναυσο, εναντίον κυρίως
των σημαντικών πνευματικών μας ανθρώπων από τον χώρο των επιστημών του
ανθρώπου που αμέλησαν ή, όπως υπέθετα, συνειδητά απέφυγαν να μεταφράσουν στα
ελληνικά αιώνες μετά τα μεγάλα κλασικά φιλοσοφικά, κοινωνιολογικά, εθνολογικά,
ηθικά κείμενα. Άφηνα, χωρίς περιστροφές, να διαφανεί πως αν ο Τσάτσος δεν
μετέφρασε Καντ, ο Κανελλόπουλος Μαξ Βέμπερ, ο Ζολώτας Μιλλ, ο Θεοδωρακόπουλος
Ρίκερτ κ.τ.λ., αν έλειπαν από τη μεταφρασμένη θεωρητική μας βιβλιοθήκη έγκυρες
μεταφράσεις του Ράσσελ, του Βολταίρου, του Ρουσσώ, του Βιτγκενστάιν, του
Χάιντεγκερ, ήταν γιατί οι Έλληνες πανεπιστημιακοί κυριολεκτικά συλούσαν,
μεταποιούσαν, εντέχνως αναμασούσαν τους μεγάλους κλασικούς του κλάδου τους,
παίζοντας τους μονόφθαλμους σ’ ένα κοινό τυφλών, απληροφόρητων, που έχασκαν
μπροστά στη δάνεια ετερόφωτη σοφία τους. Σε έναν δημόσιο χώρο, που συνάντησα
τον τότε Πρόεδρο της Δημοκρατίας, με τον οποίο είχαμε μια αραιή αλλά καλή
πνευματική επικοινωνία, ο πανέξυπνος εκείνος άνθρωπος μου είπε πως έλαβε το
μήνυμα και, αναλύοντας εν ευφρόνη το πράγμα, εύρισκε πως είχα δίκιο, αλλά
θεώρησε το φαινόμενο ασυνείδητη άμυνα ή ενστικτώδη θωράκιση αυθεντίας.

Ο Παπανούτσος σε πολλές μας συνομιλίες, παρ’ όλο ότι δεν τον έπιαναν τα
σκάγια γιατί είχε μεταφράσει κάποια θεμελιώδη κείμενα της επιστήμης του, χωρίς
να δικαιολογεί εύρισκε πως από τη γενιά τους έλειπε ένας εκδότης σαν τον Φέξη,
που ενέπνευσε και πλήρωσε στις αρχές του 20ού αιώνα νέους επιστήμονες και
λογοτέχνες (τον Καζαντζάκη, τον Βάρναλη, τον Αυγέρη, τον Ζερβό, τον Γρυπάρη)
να μεταφράσουν Μπύχνερ, Γκαίτε, Μπερξόν, Πλάτωνα κ.ά.

Αν γυρίζω ξανά σ’ αυτές τις διαπιστώσεις, είναι για να σχολιάσω άλλη μια φορά
ένα φαινόμενο που ακόμη και σήμερα με γνωρίσματα συνδρόμου ταλανίζει τον
πνευματικό μας βίο. Όπως οι σημαντικοί (;) μας πανεπιστημιακοί έκαναν καριέρα,
έφτασαν να κατακτήσουν υψηλές θέσεις στην πνευματική ιεραρχία ακουμπώντας σε
ξένα δεκανίκια, τρώγοντας ξένα κόλλυβα, αποσιωπώντας τις θεμελιώδεις πηγές της
επιστήμης τους, απρόσιτες λόγω ανεπαρκούς γλωσσομάθειας ή λόγω χρονικής
αποστάσεως ή λόγω δυσεύρετων εκδόσεων, για χρόνια φοιτητές και φιλομαθείς
πολίτες είχαν την ψευδαίσθηση ότι διάβαζαν στα έργα των γηγενών πρωτότυπες
θεωρίες, ατράνταχτα επιχειρήματα, αποκαλυπτικές μεθόδους και έπεφταν από τα
σύννεφα αργότερα, ως μεταπτυχιακοί φοιτητές στο εξωτερικό, όταν ανακάλυπταν
πως ό,τι είχαν διδαχθεί ως πρωτότυπο και νέο ήταν παλαιό, ειπωμένο και
εξαντλημένο από τους μεγάλους, αμετάφραστους στη γλώσσα μας κλασικούς
συγγραφείς των επιστημών.

Το δυστύχημα όμως έχει και άλλη διάσταση. Μετά τον θάνατο σημαντικών
και πρωτότυπων στοχαστών, συγγραφέων, καλλιτεχνών στον τόπο μας, δημιουργείται
γύρω από το έργο τους ένας περίεργος κλοιός κάποιων τάχα κληρονόμων,
πνευματικών «τέκνων», που με εκδόσεις, απομνημονεύματα, αναμνήσεις,
ανεκδοτολογία, αλλά και σοβαρό σχολιασμό, αν έχουν κάποιες ικανότητες σύνθεσης
διαμερίζονται τα ιμάτια του μακαρίτη και βάζουν κλήρο στον ιματισμό του.

Γύρω από το έργο π.χ. ενός σημαντικού συνθέτη κορυβαντιούν μετριότητες της
μουσικής δημιουργίας ή της μουσικολογίας, ράβουν και κόβουν κατά το δοκούν τα
κατάλοιπα του πεθαμένου, δημοσιεύουν ό,τι νομίζουν πως ωραιοποιεί την εικόνα
του και εκμεταλλεύονται συχνά προς ενίσχυση της δικής τους εικόνας μια
αναφορά, έναν υπαινιγμό στο έργο που ερμηνεύουν ως χρίσμα, χειροτονία του
«Δασκάλου», προς τον μαθητή.

Μετά τον θάνατο ενός μεγάλου ζωγράφου σε ένα είδος παρατεταμένης μακαριάς ή
νεκρόδειπνου οι «μαθητές» πωλούν και αγοράζουν ειδήσεις, πληροφορίες προς
όφελός τους, κτίζουν καριέρες πάνω στον νωπό τάφο του ανθρώπου που πιθανόν
κάποτε να τους δέχθηκε με ευμένεια, συμπάθεια και πατρική στοργή.

Μετά τον θάνατο ενός λογοτέχνη και με το πρόσχημα συχνά της τακτοποίησης των
αρχείων του, της τεκμηρίωσης της μεθόδου εργασίας του, οι επίγονοι, με το
κύρος του τεθνεώτος, διαχειρίζονται ένα υλικό που το φωτίζουν ή το συσκοτίζουν
ανάλογα με τις δικές τους προσωπικές ανάγκες επιβίωσης στη λογοτεχνική αγορά.

Κάποιοι για να προστατέψουν τάχα μου τη μνήμη του νεκρού αποκρύπτουν
ντοκουμέντα, απαγορεύουν τολμηρές αλληλογραφίες, ανακαλύπτουν αδημοσίευτες
συνεντεύξεις σε μαγνητοταινίες, διαβάζουν κατά τις συμφέρουσες προθέσεις τους
ημερολόγια, σημειώματα και σχόλια, έτσι όμως αποκτούν μιαν αυθεντία, γίνονται
ειδικοί, αποκλειστικοί ερμηνείς, ιερείς στην «εκκλησία» του τιμώμενου νεκρού.
Έτσι υπάρχει το ιερό λείψανο, οι ιερείς του, τα ετήσια μνημόσυνα, τα συναξάρια
του και τα εγκώμια και τροπάριά του. Για να προσεγγίσεις το λείψανο, πρέπει να
μυηθείς και να εγκριθείς από τον ιερέα και τον φύλακα της κιβωτού. Το ίδιο
συμβαίνει και σε κάποιους μεγάλους δασκάλους του θεάτρου. Κάποιοι που βρέθηκαν
επί πολύ ή και λίγο, αλλά πριν από το τέλος, στον θίασό τους ή στη σχολή τους
ή έπαιξαν στις παραστάσεις τους εκτάκτως διεκδικούν μερίδιο από την αισθητική
του, αντλούν προσωπικό κύρος από την ιστορία του, εκμεταλλεύονται τη μέθοδό
του, συχνά την πουλάνε ακριβά εμφανιζόμενοι ως μαθητές που έλαβαν από τα χέρια
του τη σκυτάλη.

Τα φαινόμενα αυτά δεν είναι αποκλειστικά ελληνικά. Ιδέστε την
τυμβωρυχία που έγινε μετά τον θάνατο του Στανισλάβσκι. Πέρα από τους
ταλαντούχους (Βαχτάγκωφ, Μέγερχολντ) που ξέκοψαν, διαφώνησαν ευθαρσώς με τον
δάσκαλο και πήγαν στην τιμή και στην πεποίθησή τους, ένας εσμός άλλων
μετριοτήτων διασκορπίστηκαν στην οικουμένη και πωλούσαν όσο όσο το «Σύστημα».
Το περιβόητο Άκτορ’ς Στούντιο στη Νέα Υόρκη τα κόλλυβα του Στανισλάβσκι
μοίραζε για πολλά χρόνια και μετά τον θάνατο του Στράσμπεργκ οι επίγονοί του
πουλάνε (και στον τόπο μας) τα δικά του κόλλυβα. Ιδέστε τι έγινε με τον Μπρεχτ
και τον Μπερλίνερ Ανσάμπλ. Μετά τον θάνατό του κόρες, γαμπροί, βοηθοί,
δραματολόγοι, ο καθένας έφευγε με ένα οστό του ιερού λειψάνου και σαν τους
μεσαιωνικούς καλόγερους έστηναν μιαν εκκλησία και διαφήμιζαν τα «προσκυνήματα»
γεμίζοντας το σακούλι τους με δεκαρίτσες των αφελών πιστών.

Δεν υπάρχει θλιβερότερο είδος διανοούμενου από τον οπαδό μιας αυθεντίας. Ο
δάσκαλος, όποιος δάσκαλος, το έχω γράψει κι άλλοτε, δικαιώνεται μόνο όταν οι
μαθητές του τον ξεπεράσουν, ακόμη και να τον ξεράσουν, ακολουθώντας τον δικό
τους δρόμο, που συχνά είναι και αντίθετος από τον δρόμο που άνοιξε ο δάσκαλος.
Μόνο οι μετριότητες, οι ανασφαλείς, οι ανέμπνευστοι, οι στείροι ταμπουρώνονται
πίσω από είδωλα, σκιάχτρα, σύμβολα και χειροτονίες. Αυτοί ζουν τρώγοντας και
μοιράζοντας ξένα κόλλυβα, εμπορεύονται το έργο νεκρών, που δεν μπορούν πλέον
να αντιδράσουν.