«Τρέμω την καταστροφή που προκαλεί ο άνθρωπος»

«Ενώ για τα πυρηνικά όπλα, η άποψή μου είναι ξεκάθαρα αρνητική, σ’ ό,τι αφορά την πυρηνική ενέργεια στέκομαι κάπου στη μέση. Ας είμαστε ρεαλιστές. Δεν μπορούμε να αγνοήσουμε ότι το 20% της απαιτούμενης ενέργειας σήμερα παράγεται από πυρηνικούς αντιδραστήρες. Δεν μπορούμε όμως και να εξαρτιόμαστε απόλυτα από την οικονομία του πλουτωνίου», λέει ο Τζόζεφ Ρότμπλατ

Είναι ο τελευταίος επιζών από τους έντεκα διακεκριμένους επιστήμονες που, στις
9 Ιουλίου του 1955, υπέγραφαν το «Μανιφέστο Ράσελ – Αϊνστάιν», αποκηρύσσοντας
τα πυρηνικά και τα όπλα μαζικής καταστροφής. Σαράντα επτά χρόνια πριν, ο σερ
Τζόζεφ Ρότμπλατ, μαζί με τους υπολοίπους, έφερνε το μαχαίρι στο κόκαλο: «Το
πρόβλημα που σας παρουσιάζουμε είναι ξεκάθαρο, τρομακτικό, αναπόφευκτο: θα
υπογράψουμε το τέλος της ανθρώπινης φυλής ή θα πρέπει η ανθρωπότητα να
αποκηρύξει τον πόλεμο;».

Σήμερα, σε ηλικία 94 ετών, μιλάει στα «ΝΕΑ» με το ίδιο πάθος, εξακολουθεί να
βλέπει την αλήθεια γυμνή. «Είναι υποχρέωσή μου – ίσως η αποστολή μου τελικά –
να επαναφέρω ξανά και ξανά το ίδιο ερώτημα. Η πυρηνική απειλή μπορεί να μην
είναι τόσο έντονη πλέον, όμως δεν έχει εξαφανισθεί – το απέδειξε η πρόσφατη
κρίση στο Κασμίρ. Τα πυρηνικά οπλοστάσια μπορεί να έχουν μειωθεί, όμως
υπάρχουν αρκετές κεφαλές παντού γύρω μας. Το αν θα τις χρησιμοποιήσουμε, το αν
θα απελευθερώσουμε την καταστροφική τους δύναμη εξαρτάται μόνο από ευαίσθητους
χειρισμούς και από πολύ λεπτές ισορροπίες».

Ο Τζόζεφ Ρότμπλατ γεννήθηκε το 1908 στην Πολωνία. Εκείνη τη χρονιά,
στην περιοχή Tunguska της Σιβηρίας, έπεσε ένας αστεροειδής, δημιουργώντας έναν
τεράστιο κρατήρα και απελευθερώνοντας ενέργεια ίση με εκείνη μιας βόμβας
υδρογόνου, 10 μεγατόνων. «Συγκρούσεις σαν εκείνη συμβαίνουν μία φορά στα
10.000 χρόνια. Δεν τις φοβάμαι. Πιστεύω στη δύναμη της τεχνολογίας – είμαι
σίγουρος πως θα μπορέσουμε να αποτρέψουμε την επόμενη. Δεν έχω όμως την ίδια
εμπιστοσύνη στο κοινωνικό μας σύστημα, παγκοσμίως, ούτε στη δική του
σταθερότητα. Φοβάμαι πως είναι πολύ μεγαλύτερη η πιθανότητα μαζικού αφανισμού
της ζωής στη Γη, εξαιτίας της ανθρώπινης δραστηριότητας, απ’ ό,τι το να μας
εξαφανίσει η σύγκρουση μ’ ένα ουράνιο αντικείμενο».

Στους Δελφούς, στο διεθνές επιστημονικό συνέδριο με θέμα «Οικολογική Δυναμική
και Ανθρώπινη Φύση», που διοργάνωσαν από κοινού η Πολιτιστική Ολυμπιάδα, η
Δελφική Εταιρεία και το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, ο Τζόζεφ Ρότμπλατ, o πυρηνικός
φυσικός που βραβεύθηκε με το Νόμπελ Ειρήνης, το 1995, δεν έχασε ούτε στιγμή
από τις ομιλίες και τις συζητήσεις. Κι όλοι οι συμμετέχοντες, είχαν να το λένε
για τη γαλήνια παρουσία του, το χαμόγελό του και τον δραστήριο χαρακτήρα του.
Φοβάται ακόμη τον πόλεμο, τα πυρηνικά όπλα και την ισοπεδωτική τους δύναμη.

Ωστόσο, κάπου μακριά διακρίνει μια φωτεινή αχτίδα. «Σαν ασυνείδητα να
προχωράμε προς έναν κόσμο απαλλαγμένο από πολέμους. Δεν το καταλαβαίνουμε,
αλλά συμβαίνει. Σαν να μαθαίνουμε τα διδάγματα της ιστορίας. Στους δύο
Παγκόσμιους Πολέμους του 20ού αιώνα, η Γαλλία και η Γερμανία ήταν θανάσιμοι
εχθροί. Σήμερα, όμως, είναι αδιανόητος ένας πόλεμος μεταξύ των δύο αυτών
χωρών. Ναι, υπάρχουν ακόμη διαφορές και σημεία διαφωνίας μεταξύ πολλών χωρών
στον κόσμο. Υπάρχει όμως και ο δρόμος των διαπραγματεύσεων, των αμοιβαίων
υποχωρήσεων, του δούναι και λαβείν».

«Τίποτα δεν χάνεται – όλα είναι ενέργεια»

«Η ζωή είναι το πιο πολύτιμο απόκτημά μας». Ο Τζόζεφ Ρότμπλατ κρατά με προσοχή
και φροντίδα αυτό το δώρο, 94 χρόνια τώρα. Τρέμει στην πιθανότητα «να
εξαφανιστεί η ανθρώπινη ζωή από τον πλανήτη, εξαιτίας λάθος χειρισμών», όμως
στέκει θαρραλέος απέναντι στην προοπτική της δικής του αποχώρησης. «Βρίσκομαι
πολύ κοντά στον θάνατο», λέει, αλλά δεν σταματά να κινείται, να αξιοποιεί και
να απολαμβάνει την κάθε στιγμή.

Όχι πως δεν υπάρχει ο φόβος του θανάτου – εκεί είναι. Μαλακωμένος όμως, χάρη
στη σκέψη πως «αυτό είναι το φυσικό μονοπάτι. Η εξέλιξη, που δεν σταματάει
ποτέ. Είχα την τύχη να βρεθώ στο συγκεκριμένο μονοπάτι, τη συγκεκριμένη
χρονική περίοδο. Έκανα λάθη, έζησα, καλλιέργησα όσο μπορούσα όλα εκείνα που
μου κληροδότησαν οι γονείς μου, προσπάθησα κι εγώ με τις δικές μου δυνάμεις να
τα εξελίξω… Φεύγοντας από τη ζωή, είμαι σίγουρος πως αφήνω τη σκυτάλη σε
κάποιους άλλους, που θα συνεχίσουν να περπατούν στον ίδιο δρόμο. Πιστεύω βαθιά
πως τίποτα δεν χάνεται – όλα είναι ενέργεια, μια αέναη ενέργεια».

Όχι στην ανεξέλεγκτη επιστημονική έρευνα

«Όλοι έχουμε πολλά να μάθουμε από τα λάθη του παρελθόντος», λέει ο Τζόζεφ
Ρότμπλατ. «Κι ακόμη περισσότερα, οι επιστήμονες – γιατί ό,τι κάνουν έχει τη
δύναμη να επηρεάσει θετικά ή πολύ αρνητικά την ανθρωπότητα. Δυστυχώς, είναι
πολλοί εκείνοι που ακόμη δεν έχουν διδαχθεί από τα παθήματα του χθες, που δεν
συνειδητοποιούν πως έξω από τα σύνορα των εργαστηρίων, οι προτάσεις και οι
ιδέες τους μπορεί να έχουν και καταστροφικές εφαρμογές».

Είναι πολύ προσεκτικός όταν μιλάει για τα όρια της επιστημονικής έρευνας, για
το σημείο όπου η περιπέτεια της επιστήμης (της όποιας επιστήμης) οφείλει να
«παγώσει» για λίγο, κι όλοι οι εμπλεκόμενοι να σταθούν, να συνυπολογίσουν το
ρίσκο, να εκτιμήσουν το τελικό ισοζύγιο. «Είναι στη φύση των ανθρώπων να
αναζητούν την αλήθεια», λέει, «κι αυτό σημαίνει πως η επιστήμη δεν μπορεί να
έχει πινακίδες με stop. Δεν μπορεί όμως και η έρευνα να είναι ανεξέλεγκτη.
Παλιότερα, ο διαχωρισμός μεταξύ θεωρητικών επιστημόνων και εκείνων που
αναζητούσαν τρόπους εφαρμογής της επιστημονικής γνώσης, κρατούσε κάποια
ισορροπία.

Ωστόσο, οι συσχετισμοί άλλαξαν άρδην. Στην περίπτωση της ατομικής βόμβας ήταν
οι θεωρητικοί επιστήμονες εκείνοι που εργάστηκαν για την κατασκευή της. Σήμερα
θεωρία και εφαρμογή είναι δυσδιάκριτα, γιατί όλα γίνονται με πολύ μεγάλες
ταχύτητες. Άρα, ένα είδος ελέγχου, κάποιας μορφής περιορισμοί είναι
απαραίτητοι. Δεν μπορείς να ζητάς από την κοινή γνώμη να συνειδητοποιήσει τους
πιθανούς κινδύνους. Τότε θα είναι πολύ αργά».

Ο Τζόζεφ Ρότμπλατ θα ήθελε να υπάρξει μία ομάδα ελέγχου, αποτελούμενη από
πολλούς επιστήμονες, η οποία να μπορεί να διακρίνει τις λάθος από τις σωστές
επιστημονικές εφαρμογές, το τι είναι επιθυμητό και τι ανεπιθύμητο, τι θετικό
και τι αρνητικό. «Όπως στα νοσοκομεία υπάρχουν επιτροπές ηθικής, έτσι θα
πρέπει να υπάρχουν και σε όλες τις επιστήμες. Για να διασφαλίζουν ότι οι
όποιες αποφάσεις δεν θα λαμβάνονται από μεμονωμένα άτομα, αλλά θα είναι
συλλογικές και άρα, πιθανότερα, για το κοινό καλό». Δεν θα ήθελε ωστόσο οι
περιορισμοί και οι απαγορεύσεις (σχετικά με την πυρηνική ενέργεια, τα γενετικά
μεταλλαγμένα φυτά, την κλωνοποίηση, τις εφαρμογές της γενετικής κ.ά.) να είναι
διά νόμου. «Τουλάχιστον όχι σε αυτή τη φάση. Θα προτιμούσα να είναι οι ίδιοι
οι επιστήμονες που θα θέτουν τα όρια στις έρευνές τους. Αν δεν μπορεί να
συμβεί αυτό, ναι, θα χρειαστεί κυβερνητική παρέμβαση, νομοθεσία. Όμως, στην
πραγματικότητα είναι ο κώδικας ηθικών αξιών που θα πρέπει να τηρηθεί κι όχι η
όποια νομοθεσία»…