ΓΝΩΜΗ Οι δισταγμοί των νομικών

«Νόμος-άλλοθι στην ανικανότητα της εξουσίας», «νόμος-πιλότος για την κρατική
τρομοκρατία», νόμος «ετεροβαρής», «επικίνδυνος» και «ατελέσφορος», είναι
μερικοί από τους ηπιότερους χαρακτηρισμούς που διατυπώθηκαν εναντίον του
λεγόμενου «τρομονόμου» (ν. 2928/2001), εντός και εκτός Βουλής, την άνοιξη του
2001. Τέσσερις καθηγητές Νομικών Σχολών παραιτήθηκαν από την αρμόδια
νομοτεχνική επιτροπή κατά το στάδιο της κατάρτισής του, ενώ στη Βουλή ο τότε
υπουργός Δικαιοσύνης Μιχ. Σταθόπουλος θα πρέπει να ένιωσε πολύ μόνος. Όχι τόσο
διότι ο νόμος υιοθετήθηκε μόνο χάρη στις θετικές ψήφους της Νέας Δημοκρατίας,
όσο γιατί από πολλούς βουλευτές του ΠΑΣΟΚ εκτοξεύθηκαν εναντίον του λόγια
σκληρά, ανεύθυνα και προπάντων άδικα.

Λόγια άδικα διότι, όπως φάνηκε εκ των υστέρων, η εξάρθρωση της 17Ν πρέπει να
οφείλει πολλά στον εν λόγω νόμο. Όχι τόσο εξαιτίας των νέων ουσιαστικών
ρυθμίσεων που αυτός εισήγαγε, όσο λόγω των «μέτρων επιείκειας» που προέβλεψε
για όσους συνεργασθούν με τις αρχές, είτε για «την πρόληψη της διάπραξης ενός
από τα σχεδιαζόμενα εγκλήματα», είτε για την «εξάρθρωση της εγκληματικής
οργάνωσης ή συμμορίας» (άρθρο 187Α ΠΚ). Όπως ακριβώς συνέβη στην Ιταλία – αλλά
και σε άλλες χώρες που εξάρθρωσαν την τρομοκρατία – οι ρυθμίσεις αυτές ήταν
εκείνες που, μετά το συμβάν της 29ης Ιουνίου 2002, κατέστησαν δυνατό τον
εντοπισμό και τη σύλληψη των εμπλεκομένων. Αλλά περί αυτών πολλά ασφαλώς θα
έχει κάποτε να διηγηθεί ο αφανής ήρωας της εξάρθρωσης της 17Ν, ο εισαγγελέας
κ. Διώτης, ο οποίος – σημειωτέον – είχε προσωπικά συμμετάσχει και στην
κατάρτιση του νόμου.

Δεν είναι, ωστόσο, στους σκοπούς μου να προβώ σε πολιτικές καταγγελίες, παρά
το γεγονός ότι με ενοχλεί πάρα πολύ η ιδιότυπη ασυλία που εξακολουθούν να
απολαμβάνουν οι φωνασκούντες γνωστοί παλαιοκομματικοί και «νεοπατριώτες», που
έκαναν το παν επί χρόνια για να εμποδίσουν την υιοθέτηση του κατάλληλου
θεσμικού πλαισίου. Ως νομικός, πρόθεσή μου είναι να αναδείξω τις ανακολουθίες
και το μερίδιο της ευθύνης που βαρύνει στον κλάδο μου.

«Η σύλληψη των τρομοκρατών δεν είναι θέμα νόμου, αλλά αστυνομίας και τεχνικών
μέσων». Στη φράση αυτή συνοψίζεται η θέση όσων, με νομικά επιχειρήματα,
αντιτάχθηκαν στην ψήφιση ειδικού νόμου, και ήδη – μετά την υιοθέτησή του –
ούτε λίγο ούτε πολύ ζητούν να μην εφαρμοσθεί.

Η θέση αυτή δεν αρνείται ότι η οργανωμένη κοινωνία οφείλει να αντιδράσει στην
τρομοκρατία. Μεταθέτει απλώς την ευθύνη στην αστυνομία και εμμέσως στους
δικαστές. Διότι τι άλλο μπορεί να σημαίνει η άποψη ότι αρκεί η εφαρμογή των
γενικών νόμων, δηλαδή νόμων που θεσπίσθηκαν σε άλλες εποχές, όταν επικρατούσε
ακόμη το πρότυπο του ντοστογιεφσκικού τρομοκράτη και όχι βεβαίως ο
επαγγελματίας των ρουκετών και των εξ αποστάσεως ηλεκτρονικών αναφλέξεων;

Αφήνοντας κατά μέρος το ηθικό έλλειμμα που η θέση αυτή υποδηλώνει («πετάμε το
μπαλάκι στην αστυνομία, νίπτουμε τα χέρια και παραμένουμε καθαροί!»), θα σταθώ
στην πολιτικοθεσμική της ουσία: τα ειδικά μέτρα κατά της τρομοκρατίας, μας
λένε, συρρικνώνουν τα ατομικά δικαιώματα, πλήττουν τον νομικό μας πολιτισμό,
οδηγούν σε ανασφάλεια δικαίου. «Την πράξη του νόμου φοβούμαι πιο πολύ», όχι
τον ίδιο τον νόμο, τόνιζε στη Βουλή ένας καλός νομικός και συνεπής αγωνιστής,
ο κ. Φ. Ιωαννίδης, ένας από τους τρεις βουλευτές του ΠΑΣΟΚ που δήλωσαν ευθέως
πως δεν θα τον ψηφίσουν.

Σε μια χώρα όπου, έως πρόσφατα, το κράτος και οι κατασταλτικοί μηχανισμοί του
δεν ορρωδούσαν προ ουδενός για να πλήξουν τους αντιπάλους των εκάστοτε
κρατούντων, οι απόψεις αυτές είναι κατανοητές. Πολύ περισσότερο όταν
διατυπώνονται από πρόσωπα που ένιωσαν στο πετσί τους τον μισαλλόδοξο πέλεκυ
της εθνικοφροσύνης. Νομικά, εντούτοις, δεν ευσταθούν. Πολύ λιγότερο δεν
δικαιολογούνται, τουλάχιστον για τα εν Ελλάδι.

Διότι, για παράδειγμα, κανείς δεν μπορεί να ισχυρισθεί σοβαρά ότι η ανάλυση
του DNA από μια τρίχα της κεφαλής προσβάλλει την ανθρώπινη αξιοπρέπεια
περισσότερο από τη λήψη δακτυλικών αποτυπωμάτων· ούτε βεβαίως ότι η
«ανακριτική διείσδυση» και οι εκτός κατοικίας παρακολουθήσεις ήταν άγνωστες
στο δικαιϊκό μας σύστημα. Όσο για την άρση του απορρήτου – με δικαστική
πάντοτε εγγύηση – ανέκαθεν το Σύνταγμα την επέτρεπε «για διακρίβωση ιδιαίτερα
σοβαρών εγκλημάτων» (άρθρο 19).

Απεναντίας, η ρητή ανάθεση στη δικαστική αρχή της επιβολής των μέτρων αυτών
αντί της αστυνομίας, νομίζω ότι συνιστά σπουδαία εγγύηση. Διότι σε όλα τα μήκη
και πλάτη, είτε το θέλουμε είτε όχι, το κέντρο βάρους για την αντιμετώπιση της
τρομοκρατίας μετατίθεται όλο και περισσότερο από την κύρια δίκη στην
προδικασία, από την καταστολή στην πρόληψη. Και είναι από κάθε άποψη
προτιμότερο – και προπάντων συνεπέστερο προς τις θεμελιώδεις αξίες του νομικού
μας πολιτισμού – η πρόληψη να γίνεται με ευθύνη του ανεξάρτητου δικαστή παρά
των όποιων οργάνων της εκτελεστικής εξουσίας.

Υπό τις νέες συνθήκες λοιπόν, πιστεύω ότι η μάχη για την προάσπιση και τη
διεύρυνση των δικαιωμάτων του ανθρώπου δεν επιτρέπεται να εγκλωβίζεται σε
συνθήματα και πρακτικές παλαιότερων εποχών. Επιβάλλεται να αναπροσανατολισθεί,
ώστε να περιλάβει στους στόχους της μέτρα και εγγυήσεις για την αντιμετώπιση
της απεχθέστερης μορφής βίας, που είναι – σε μια δημοκρατική πολιτεία – η εκ
προθέσεως δολοφονία του αντιπάλου.

Από τα μέτρα και τις εγγυήσεις αυτές προέχουσα νομίζω θέση έχει η προσπάθεια
για τη διαμόρφωση δικαστών συνταγματικά ευαίσθητων και ανεξάρτητων, οι οποίοι
θα είναι σε θέση, ανά πάσα στιγμή, να αντιταχθούν στη φυσική ροπή της
εξουσίας, κάθε εξουσίας, να παραβιάσει τον νόμο δι’ ίδιον όφελος.

Με τις σκέψεις αυτές, είναι η στιγμή νομίζω για μια πρώτη αποτίμηση της
μεγάλης εξάρθρωσης.

Ο Ν. Κ. Αλιβιζάτος είναι καθηγητής του Συνταγματικού Δικαίου στο
Πανεπιστήμιο Αθηνών