ΜΙΑ ΚΟΙΝΗ, ΚΟΙΝΟΤΑΤΗ ΓΥΝΑΙΚΑ

Δεν έχει και τόση σημασία πια, αν πρώτος είδε το γλυπτό ο διάσημος φυσιοδίφης
Ντυμόν Ντυρβίλ εκείνη την ημέρα του Απριλίου του 1820. Στην ιστορία αυτή δεν
μετρούν καν οι προθέσεις του Γιώργου, του όποιου Γιώργου, ο οποίος εντελώς
τυχαία, επειδή ήθελε να χρησιμοποιήσει κάτι πέτρες για να χτίσει ένα επιπλέον
δωμάτιο στο σπίτι του, ανακάλυψε τον κορμό με το ανάπηρο χέρι, τα κάτω άκρα
και το κεφάλι, θαμμένα στο χώμα όπου τα είχε αποθηκεύσει ο χρόνος ή η
σεμνότυφη οργή κάποιου νεοφώτιστου χριστιανού που ήθελε να απαλλάξει την
οικουμένη από τον απροκάλυπτο παγανισμό του γυμνού – γιατί έτσι, σπασμένη στα
δύο ή στα τρία λέγεται πως βρέθηκε η Αφροδίτη στη Μήλο.

Παρεμπιπτόντως αξίζει να σημειωθεί ότι το χωράφι του Γιώργου, τον οποίο η
ιστορία διέσωσε απλώς ως Γιώργο, ήταν δίπλα στο αρχαίο θέατρο του νησιού, το
οποίο το είχε αγοράσει από τους Οθωμανούς ο φιλότεχνος Λουδοβίκος της
Βαυαρίας, ενώ ο Ντυμόν Ντυρβίλ – μέλος μιας αποστολής χαρτογράφησης των ακτών
της Μαύρης Θάλασσας την εποχή εκείνη – σκοτώθηκε στο πρώτο δυστύχημα της
ιστορίας των σιδηροδρόμων. Με άλλα λόγια, εκτός από εξερευνητής και
φυσιοδίφης, υπήρξε με τον τρόπο του πρωτοπόρος στον τομέα των συγκοινωνιών.

Το πιθανότερο είναι ότι για τους περισσότερους το όνομα Βουτιέ δεν σημαίνει
απολύτως τίποτε. Σημαιοφόρος στην κανονιοφόρο «Εσταφέτ», η οποία περιπολεί
στην Ανατολική Μεσόγειο, φτάνει στη Μήλο, αγκυροβόλιο του γαλλικού ναυτικού
στη διαδρομή για τη Σμύρνη και την Κωνσταντινούπολη. Κατά τα λεγόμενά του, ή
μάλλον τους ισχυρισμούς του, αυτός περιφέρεται χωρίς ιδιαίτερο σκοπό στις
αρχαιότητες του νησιού και ζητάει από τον Γιώργο – ο οποίος παραμένει Γιώργος
και στη δική του μαρτυρία – να σηκώσει τις περίφημες πέτρες κάτω από τις
οποίες ήταν θαμμένα τα κομμάτια της Αφροδίτης. Σημειωτέον ότι ο Βουτιέ μιλάει
για πρώτη φορά πενήντα ολόκληρα χρόνια μετά την απαγωγή, όταν πια η θέση της
Αφροδίτης στο Λούβρο και την Ιστορία της Τέχνης έχει εδραιωθεί, και οι άλλοι
δύο πρωταγωνιστές της ιστορίας – ο Ντυρβίλ και ο Μαρσελύς – μέχουν εμπλουτίσει
τα βιογραφικά τους με την αποκλειστικότητα της ανακάλυψης.

Στη λαθροχειρία των δύο βοηθάει ενδεχομένως ο ρομαντισμός του Βουτιέ αλλά και
οι πολιτικές του απόψεις: ο εικοσιπεντάχρονος σημαιοφόρος, την επόμενη χρονιά,
το 1821, παραιτείται από το γαλλικό πολεμικό ναυτικό και προσφέρει το ξίφος
του στις υπηρεσίες της Ελληνικής Επανάστασης «αηδιασμένος από τις αθλιότητες
της Παλιννόστησης» όπως φροντίζει να δηλώσει επιγραμματικά. Έχουν κάθε λόγο να
πιστεύουν ότι ο συνταγματάρχης των Φιλελλήνων Βουτιέ θ’αφήσει τα κοκαλάκια του
στις Θερμοπύλες, κάπου εκεί κάτω στην Ανατολή και δεν έχουν καμία αντίρρηση να
διαγράψουν το όνομα του οπαδού του Ναπολέοντα από την εύρεση του
αριστουργήματος που δικαιωματικά πλέον ανήκει στον Λουδοβίκο 18ο, νόμιμο
ιδιοκτήτη του Λούβρου. Η Ιστορία είναι πάντα με το μέρος των νικητών.

Όταν πάντως ο Βουτιέ επιστρέφει στο Παρίσι, το 1828, φαίνεται ότι μεθυσμένος
ακόμη από την Ελλάδα του αίματος, χαρίζει την Ελλάδα του μέτρου και της
αρμονίας στους εστέτ. Εκτός πια κι αν αισθάνεται ενοχές που στέρησε τον τόπο
για τον οποίον πολέμησε από ένα «κομμάτι της κληρονομιάς του». Πάντως απαξιοί
να διεκδικήσει εύρετρα και σωπαίνει όσο η συζήτηση γύρω από την ανακάλυψη της
Αφροδίτης εμπλουτίζεται με καινούργια επεισόδια που τα επικυρώνει η
διαδεδομένη πλέον πεποίθηση πως πρόκειται για ένα απολύτως κλασικό πρότυπο
γυναικείας ομορφιάς, το θηλυκό αντίστοιχο των γλυπτών του Φειδία από τον
Παρθενώνα.

Τι τον κάνει να ανοίξει το στόμα του πενήντα χρόνια μετά; Ενδέχεται να έχει
απογοητευθεί από την Ελλάδα του αίματος – στα μέσα του 19ου οι περισσότεροι
Φιλέλληνες έχουν ήδη αντιληφθεί πως το κρατίδιο δεν είναι αντάξιο του
ρομαντισμού τους. Μπορεί να παίζει τον ρόλο του και το βάρος της μεγάλης
ηλικίας: αποτραβηγμένος από τα εγκόσμια σ’ έναν πύργο στην Υέρ, με τη γυναίκα
του και τα παιδιά του, είναι εις θέσιν πια να εκτιμήσει την πραγματική αξία
του ευρήματος της νεαρής του ηλικίας. Όσο κι αν δεν τον ενδιαφέρει η αισθητική
πλευρά του ζητήματος, δεν έχει κανέναν πλέον λόγο να παραβλέψει την υπαρξιακή
του διάσταση: εκ των υστέρων αντιλαμβάνεται ότι η ανακάλυψη της Αφροδίτης στη
Μήλο εκείνη την ημέρα του Απριλίου του 1820 βάρυνε στην απόφασή του να τα
παρατήσει όλα για να καταταγεί στο σώμα των Φιλελλήνων τον επόμενο χρόνο.

Όταν λοιπόν αποφασίζει να μιλήσει, ο Ντυρβίλ έχει σκοτωθεί, και ο τρίτος εκ
των πρωταγωνιστών της απαγωγής, ο κόμης Μαρσελύς, ακαδημαϊκός πλέον,
επιβεβαιώνει όσα λέει ο Βουτιέ. Πρώτος γραμματέας της πρεσβείας το 1820, νέος
με ατίθαση κόμμωση και βλέμμα πρόωρα κουρασμένο από το θέαμα της ζωής, όπως
τον δείχνει το πορτρέτο του στην αίθουσα των χαρακτικών στο Λούβρο,
επιβεβαιώνει ότι ο Βουτιέ εμφανίστηκε στην πρεσβεία στην Κωνσταντινούπολη, ότι
παρουσίασε τα σκίτσα του αγάλματος και έπεισε χωρίς ιδιαίτερη δυσκολία τον
μαρκήσιο ντε Ριβιέρ, τον πρέσβη, να τον προμηθεύσει με ικανό ποσό πιάστρων και
να τον στείλει στη Μήλο με σκοπό την κτήση του αγάλματος. Κουβέντα για τον
Ντυμόν Ντυρβίλ.

Ο Μαρσελύς, για να καλύψει το χαμένο έδαφος, επιστρατεύει την όχι και τόσο
πρωτότυπη λογοτεχνική του φαντασία. Στις σχεδόν υποχρεωτικές για τους λόγιους
της εποχής του «Αναμνήσεις από την Ανατολή» που μας κληροδότησε, μας
διαβεβαιώνει ότι στη διάρκεια του ταξιδιού για τη Μήλο ονειρεύτηκε την
Αφροδίτη πριν ακόμη την δει, συνομίλησε με την Venus Victrix πριν ακόμη βρεθεί
αντιμέτωπος με την αυστηρή ομορφιά της. Ο καβγάς εξακολουθεί να γίνεται για
την πρωτιά. Δεν μετράει μόνον ποιος είδε πρώτος την Αφροδίτη, αλλά και ποιος
πρώτος κατάλαβε την αξία της, ποιος ήταν διατεθειμένος να διακινδυνεύσει για
να την αποκτήσει.

Τα επεισόδια που ακολουθούν, εκτός του ότι θυμίζουν λιμπρέτο όπερας, αντάξιο
του αιώνα του ρομαντισμού, τονίζουν τον ανθρωποκεντρικό χαρακτήρα της
ιστορίας. Φτάνοντας στη Μήλο ο Μαρσελύς διαπιστώνει ότι ένας ορθόδοξος
μοναχός, εντολοδόχος του Μεγάλου Δραγουμάνου Νικολάκη Μουρούζη, έχει ήδη
διαπραγματευθεί την αγορά του αγάλματος με τους προεστούς και έχει φορτώσει το
αντικείμενο του πόθου του στο δικό του πλοίο, το οποίο ευτυχώς αντίθετοι
άνεμοι το εμποδίζουν να αποπλεύσει. Ακολουθεί μάχη με τους Αλβανούς ναυτικούς
– κατά τον Μαρσελύς – ή πλειστηριασμός με τους προεστούς – κατά τον Βουτιέ –
λεπτομέρεια που ούτε κι αυτή έχει τόση σημασία αφού το αποτέλεσμα είτε έτσι
είτε αλλιώς είναι ότι ο μοναχός αποχωρεί άπραγος και το άγαλμα, σε δύο ή τρία
κομμάτια, τυλιγμένο σε άχυρα για να προστατευθεί, επιβιβάζεται στο γαλλικό
πλοίο το οποίο, αφού διασχίσει τη Μεσόγειο, θα καταλήξει στην Τουλόν.

Πριν βρει τη θέση της στο Λούβρο, η Αφροδίτη έχει ήδη περάσει τις πρώτες
εξετάσεις της ως έκθεμα. Στη Σμύρνη, την Αλεξάνδρεια και τον Πειραιά οι
απαγωγείς της την ανεβάζουν στο κατάστρωμα, την στήνουν και την επιδεικνύουν
στους συμπατριώτες τους, με κορυφαία στιγμή την παράσταση που δίνουν στο
λιμάνι της Αττικής προς τέρψιν του γνωστού κυρίου Φωβέλ, Νέστορα των εν Ελλάδι
αρχαιολατρών. Νύχτα την φωτίζουν με κεριά και την περιβάλλουν με ένα διάφανο
πέπλο που εξαλείφει ακόμη και την τελευταία υποψία αισθησιασμού,
υπερτονίζοντας τον ουράνιο χαρακτήρα της: δεν θυμάμαι ποιος από τους
παρισταμένους την παρομοίωσε με κομμάτι αστερισμού που ξέφυγε απ’ το στερέωμα.

Το τελευταίο κεφάλαιο της ιστορίας το γράφει μια αισθητική πιρουέτα του
Λουδοβίκου 18ου, ο οποίος απαγορεύει στους συντηρητές του Λούβρου να
προσθέσουν το χέρι που λείπει από την Αφροδίτη, σώζοντας την ιστορία της
τέχνης από μια γερή δόση κακού γούστου, ενώ ο επίλογος της απαγωγής κλείνει μ’
ένα διπλωματικό επεισόδιο. Ο Μεγάλος Δραγουμάνος μαστιγώνει δημοσία τους
προεστούς της Μήλου για την προτίμηση που έδειξαν στη Γαλλία με αποτέλεσμα να
προκαλέσει τις διαμαρτυρίες του Γάλλου πρέσβη στην Κωνσταντινούπολη ο οποίος,
υποτίθεται, τους έχει αναλάβει υπό την προστασία του.

Κι οι κάτοικοι της Μήλου;

Έπαιξαν ρόλο και τα πιάστρα βέβαια – οι Γάλλοι ισχυρίζονται πως πλειοδότησαν –
όμως αυτοί βιάστηκαν να την ξαποστείλουν σαν να τους τρόμαζε η παρουσία της,
με τον ίδιο τρόπο που οι κάτοικοι της Σιένα μερικούς αιώνες πριν, αφού
θαύμασαν ένα άγαλμα του Λύσιππου που βρέθηκε στην πόλη τους, αποφάσισαν πως
πρόκειται για παγανιστικό κειμήλιο και το έθαψαν σε φλωρεντινό έδαφος
πιστεύοντας ότι μ’ αυτόν τον τρόπο προκαλούν την κακοτυχία των αντιπάλων τους.

Σε αντίθεση με ό,τι πίστευαν τότε οι απαγωγείς της Αφροδίτης, και με ό,τι
εξακολουθούν να πιστεύουν ακόμη και σήμερα οι περισσότεροι, οι κάτοικοι της
Μήλου την παρέδωσαν με τόση ευκολία επειδή ακριβώς είχαν συνειδητοποιήσει τους
κινδύνους που θα συνεπαγόταν η παρουσία της στο νησί. Η ακτινοβολία της
γυμνόστηθης Αφροδίτης απαλλοτρίωνε τα όρια του μικρού τους σύμπαντος.

Η ομορφιά της ήταν κάτι σαν την υπόσχεση του χρόνου που περνάει. Ό,τι μέχρι
τότε κουβαλούσαν μέσα τους, στην ασφάλεια της καθημερινής συνήθειας, στην
αφελή θρησκευτική τους πίστη, τώρα τους προκαλούσε απ’ την αντίπερα όχθη του
κόσμου, για να τους υπενθυμίσει ότι δεν είχαν τις δυνάμεις να διαπραγματευθούν
μαζί του. Δεν είχαν τι να την κάνουν, δεν ήξεραν πού να την τοποθετήσουν, πώς
να την στήσουν, με ποιον τρόπο να καλύψουν την παρείσακτη γυμνή γυναίκα.

Έπρεπε να φύγει για να ησυχάσουν. Την βοήθησαν απλώς να αποδράσει.

Δεν είναι η μόνη παρεξήγηση γύρω απ’ το πρόσωπό της. Τη δεύτερη θα την
αποκαλύψει ο Φουρτβαίνγκλερ προς το τέλος του 19ου αιώνα, οπότε και απέδειξε
ότι δεν επρόκειτο για έργο του 5ου π.Χ. αιώνα, αλλά για έργο πολύ
μεταγενέστερο, φτιαγμένο από κάποιον καλλιτέχνη που ήθελε να μιμηθεί την
τεχνοτροπία του Φειδία.

Την τρίτη ούτε κι αυτός ο πολύς Φουρτβαίνγκλερ δεν κατάφερε να την εντοπίσει
καν. Γιατί φαίνεται ότι το άγαλμα δεν παριστάνει καμία Αφροδίτη, ούτε καν
κάποια διάσημη εταίρα σαν την Φρύνη που την χρησιμοποίησε ο Πραξιτέλης ως
μοντέλο για την Αφροδίτη της Κνίδου, αλλά μια κοινή, κοινότατη γυναίκα η οποία
δεν ήταν καν ωραία και την οποία ο γλύπτης σύζυγός της την παράστησε με τέτοιο
τρόπο ώστε εξιδανικεύοντάς την να εξευμενίσει τον δύστροπο χαρακτήρα της. Την
τελευταία στιγμή όμως δεν άντεξε και αποδίδοντας τον έστω ελάχιστο φόρο τιμής
στην αλήθεια, αποτύπωσε στη στυφή και ελάχιστα αισθησιακή έκφραση του προσώπου
της κάτι από τη δυσάρεστη διάθεση της συζύγου του.

Επιμέλεια: Μικέλα Χαρτουλάρη