Ψάχνοντας βελόνα στ’ άχυρα

Η Λυδία Κονιόρδου στην «Αντιγόνη» του Εθνικού Θεάτρου

Δεν είναι προς θάνατον ένας πρακτικός του θεάτρου να μην έχει λόγον και
δοκιμιακό ύφος γραφής. Δεν είναι προς θάνατον να μη θέλει να καταστρώνει
γραπτώς τις σκηνοθετικές του απόψεις. Ο Ροντήρης, ο Κουν, ο Βολανάκης δεν
προλόγιζαν ποτέ τις παραστάσεις τους και οι δύο πρώτοι δεν άφησαν παρά
ελάχιστα τεκμήρια θεωρητικού λόγου. Γιατί λοιπόν έπρεπε η Νικαίτη Κοντούρη,
αφού δεν είχε τίποτα σημαντικό να προτείνει, αφού ό,τι έγραψε είναι κάτι σαν
τις γνωστές περιλήψεις από τα λυσάρια των φροντιστηρίων. Η υπόθεση του έργου
«Αντιγόνη» και πώς η «Αντιγόνη» και δύο – τρία άλλα τραγικά κείμενα αποτελούν
την αφρόκρεμα του ελληνικού πολιτισμού. Φωτιστήκαμε!

Τρέμω όμως στη σκέψη μήπως το σημείωμα της Κοντούρη δεν είναι απλώς ένα
κείμενο για να βγει από την υποχρέωση των προλόγων, αλλά η ίδια η αμηχανία της
σκηνοθέτιδος, το πραγματικό ιδεολογικό, φιλοσοφικό και αισθητικό κενό της
προσέγγισής της.

Και η απόδειξη αυτής της προσέγγισης ήταν η ίδια η παράσταση. Έχει
συμβεί να δει κανείς στη σκηνή άλλα πράγματα από αυτά που υπόσχεται θεωρητικά
ο σκηνοθέτης, επίσης ανολοκλήρωτα, συχνά και αντίθετα, αλλά στην παράσταση του
Εθνικού στην Επίδαυρο η αμηχανία ήταν γενική και σκηνικώς τεκμηριωμένη. Η
σκηνοθέτιδα δεν είχε καμία νέα πρόταση να κάνει, αλλά ούτε σε καμία παλιότερη
ακουμπούσε. Συνήθως αυτού του είδους οι σκηνοθέτες, που τους λέμε συνθηματικά
«οργανωτές παραστάσεων», έχουν την ικανότητα να ενορχηστρώνουν τα επί μέρους,
να ράβουν και να ξηλώνουν, να συγκροτούν συνεπή και ισορροπημένα σύνολα. Άλλοι
πάλι, αν τους λείπει η εμπνευσμένη σύλληψη, έχουν ικανότητες δασκάλου,
διδάσκουν ρόλους.

Ο Μουζενίδης π.χ. ήταν έξοχος οργανωτής παραστάσεων, ο Κωστής Μιχαηλίδης καλός
δάσκαλος ηθοποιών, ο Μπάκας και τα δύο. Η Νικαίτη Κοντούρη, που έχει διακριθεί
σε σκηνοθεσίες μικρής κλίμακος, ρεαλιστικού ύφους ή και αναπτερωμένου
ποιητικού ρεαλισμού, στη δεύτερη απόπειρά της μετά τη «Μήδεια» να σκηνοθετήσει
τραγωδία, και μάλιστα την δημοφιλή και λόγω συχνών ανεβασμάτων υφολογικά
εξαντλημένη, δεν μπόρεσε να αρθεί στο ύψος των ερμηνευτικών της απαιτήσεων.

Θα διακινδυνέψω κάτι. Είχα την αίσθηση πως ό,τι είδαμε στην Επίδαυρο
ήταν εικόνα μιας παράστασης ανολοκλήρωτης, αμφίβολης, ανέτοιμης, μιας
παράστασης όπου όλοι ψάχνονταν, έδειχναν τις αμφιβολίες τους, τα υποκριτικά
τους αδιέξοδα και η υπεύθυνη της σύνολης εικόνας την αδυναμία της να ενώσει σε
αισθητικό σώμα τα συστατικά στοιχεία. Έλειψε η αριστοτελική των πραγμάτων
σύστασις.

Ο Πάτσας, ένας από τους πλέον ταλαντούχους εικαστικούς του θεάτρου μας,
σχεδίασε ένα αφηρημένο σκηνικό, με μνήμες από την Αίγυπτο, την αρχαία Ελλάδα,
τη Ρώμη αλλά και το Μπαουχάους, ενώ τα κοστούμια του έρχονταν από μια
απροσδιόριστη μεν εποχή, αλλά παρέπεμπαν άλλοτε σε μεσευρωπαϊκή στρατιωτική
μόδα (κοστούμι του Κρέοντα) κι άλλοτε στο αντάρτικο της Λατινικής Αμερικής (ο
Φύλακας με τα φυσεκλίκια).

Η εικαστική πρόταση εγρονθοκοπείτο με τη μουσική υποσημείωση. Ο Τάκης Φαραζής,
όπως απέδειξε με τους δύο «Οιδίποδες» του Χατζάκη, έχει μια πλούσια περιουσία
από ιθαγενείς ρυθμούς και γηγενή μελίσματα. Εδώ υποχρεώθηκε απλώς
κινηματογραφικά να υπογραμμίζει τα συναισθηματικά ανεβοκατεβάσματα των
συγκρούσεων, δίκην ηχητικού χαλιού. Όταν δειλά θέλησε να παρέμβει με ένα
εύγλωττο μουρμουρητό, βυζαντινής τεχνοτροπίας, κάποιο χέρι λες και του έκοβε
τον βήχα, «έως εδώ, φτάνει το μέλος, δεν μας χρειάζεται». Ακόμη και το χορικό
του έρωτα ατραγούδιστο, ντελαλίδικο δόθηκε.

Όταν διαθέτεις μια χορογράφο όπως η Βάσω Μπαρμπούση που έχει θητεύσει στη
σχολή της Γκράχαμ και του Κάνινγκαμ, είναι ταπεινωτικό να της ζητάς να κινεί
τον χορό σαν ένα μικρό τσούρμο που κάθε τόσο μετατοπίζεται πάνω στην κουβέρτα
ενός πλοίου ή να κάθεται σε μοντέρνου σχεδιασμού πλαστικές καρέκλες και άλλοτε
να σηκώνεται. Αλλά τι να κάνει μια χορογράφος, όταν της παραδίδεται μια ομάδα
ανδρών που απαγγέλλει εκκωφαντικά και η μόνη μουσική είναι ριπές της
μπαταριάς.

Ο Κοσμάς Φοντούκης (Τειρεσίας) είχε υποκριτική πρόταση, είχε υπόσταση και
κέρδισε όχι ως ήθος και διάνοια τα ανάλογα του Κρέοντα αλλά και ως υποκριτική
εξαφάνισε τον συνεχώς απολογούμενο Πέππα.

Ο Νίκος Αρβανίτης έχασε το παιχνίδι άμα τη εμφανίσει. Ξεχνούσες πώς μπήκε,
είπε κι έφυγε από τη σκηνή. Υποκριτικό κενό. Η τραγωδία είναι λόγος βέβαια,
αλλά λόγος δραστικός, δεν είναι λόγια στον αέρα.

Η Μαρία Κατσιαδάκη δεν έχει κανένα από τα στοιχειώδη προσόντα για να
παίξει τραγωδία. Ούτε η Μανωλίδου είχε ούτε η Κατερίνα ούτε η Λαμπέτη ούτε η
Αρώνη ούτε η Βουγιουκλάκη. Ας μην επιμένει, γιατί δεν βλάπτει μόνο την καλή
της ώς τώρα καριέρα, κάνει ζημιά και στους συμπρωταγωνιστές της, εμποδίζοντάς
τους να αναπτυχθούν.

Ο Τριανταφυλλόπουλος (Φύλακας) συρρικνώθηκε, περιθωριοποιήθηκε από τη
σκηνοθεσία, αντιμετωπίστηκε ο ρόλος του σαν αναγκαίο κακό (πες τα να
τελειώνουμε) και είναι κρίμα γιατί είναι ένας ηθοποιός στέρεος και έχει γκελ.

Ο Θεμιστοκλής Πάνου (Άγγελος) έξω από τα μεταμοντέρνα νερά όπου θητεύει,
αλλάζοντας τοπίο στομφάριζε σαν παλιός δεύτερης τάξης τυποποιημένος
αγγελιαφόρος του ’60. Ο Κατσαφάδος (Εξάγγελος) ακόμη χειρότερα. Ντελάλης.
Εξάλλου, σ’ αυτή την παράσταση περίσσεψαν ο στόμφος, η μηχανική απαγγελία και
το συναισθηματικό κενό, πλην του κομμού της Κονιόρδου.

Και χρειάστηκαν οι λίγοι στίχοι της Ευρυδίκης για να αποδείξει η Μιράντα
Ζαφειροπούλου (της παλιάς φρουράς του Εθνικού) τι σημαίνει σκηνική λιτότητα,
με μέγεθος, με εσωτερική τεχνική και υποκριτικό κύρος.

Αντιγόνη με ανώμαλον ήθος, ήπιος Κρέων

Η Λυδία Κονιόρδου είναι μια μείζων προσωπικότης του τραγικού
υποκριτικού θιάσου. Ταμένη στην τέχνη της, συνεχώς ασκούμενη, θεωρητικά
οπλισμένη. Αυτή τη στιγμή της ωριμότητάς της δεν πρέπει απλώς να φιλοδοξεί να
παίξει «Αντιγόνη», αλλά όντως υποχρεούται να την παίξει. Στην παράσταση που
είδαμε, όπως και πέρυσι στην «Ορέστεια», που επίσης είχε μείνει ακαθοδήγητη
από σκηνοθέτη χωρίς καμία άποψη για το είδος, έψαχνε τον ρόλο της, τον
μετατόπιζε, του άλλαζε άξονα, οπτική, έκκεντρα. Πάντα με μαστοριά, πάντα με
μέτρο, αλλά θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί αριστοτελικώ τω τρόπω σκέψης πως
η Αντιγόνη της είχε ανώμαλον ήθος. Στη μεγάλη σύγκρουση με τον Κρέοντα ήταν
μια έκπληκτη παιδούλα που φαινόταν να μην αντιλαμβάνεται τι έχει κάνει και
γιατί, παρόλο που η θεμελίωση του μονολόγου της είναι ρητορικό διαμάντι.
Υπήρξε έξοχη στον τελικό της κομμό. Ερήμην του ύφους της όλης παράστασης· εκεί
δούλεψε για λογαριασμό της, έκανε ρεσιτάλ, δείχνοντας πως ήθελε να επιβάλει το
«ο σώζων εαυτόν σωθήτω».

Ο Σοφοκλής Πέππας είναι ένας σκεπτόμενος ηθοποιός, φοβάμαι πως δεν έχει το
κύρος, ως υποκριτικό σήμα εννοώ, για να υποδυθεί τους μεγάλους τραγικούς
ήρωες, ούτε ο Βόκοβιτς το είχε ούτε ο Γληνός, διέπρεψαν όμως σε σημαντικούς
χαρακτηριστικούς ρόλους. Σε μιαν άλλη παράσταση ο Πέππας θα ήταν θαυμάσιος
Τειρεσίας ή Φύλακας.

Επειδή γνωρίζει τα όριά του, έψαχνε να βρει τον Κρέοντα σε ηπιότερες περιοχές.
Απέκλειε γνωστές και δοκιμασμένες προτάσεις, όχι τυραννικός, όχι υπερφίαλος,
όχι οξύθυμος, όχι παράφορος. Αφαιρώντας συνεχώς και βρίσκοντας πυρήνα άλλον
και αποφεύγοντας τα γνωστά, παρουσίασε, πρέπει να πω με συγκινητική
ειλικρίνεια, την πλήρη αμηχανία του, έναν άβουλο, χαμηλών τόνων συνεχώς
παλινδρομούντα συναισθηματικά ηγέτη. Λίγο έλειψε να πέσει στα γόνατα και να
παρακαλέσει την Αντιγόνη να μην… επιμείνει στην πράξη της! Όπως
αντιλαμβάνεσθε, πήγε στράφι η σύγκρουση με τον Τειρεσία, όπου ο Κρέων φτάνει
στην υπέρτατην ύβριν, ευχόμενος ο αετός του Διός να πάει στον θρόνο του
Ολύμπου κομμάτια από το άθαπτο λείψανο του Πολυνείκη.