Μετά εξήκοντα έτη

Γιατί φέτος κλείνουν εξήντα χρόνια από τον θάνατο του Ιωάννη Γρυπάρη. Ο
χαλκέντερος αυτός μεταφραστής και ο περίτεχνος ποιητής του μοναδικού ποιητικού
βιβλίου του «Σκαραβαίοι και Τερρακόττες» (1919) (που τύχη αγαθή τυπώθηκε
πρόσφατα σε μιαν χειροποίητη τυπογραφικά έκδοση από τον Ίνδικτο με επιμέλεια
του Ηλία Λάγιου) πέθανε, έρημος και μόνος, από την πείνα μέσα στην Κατοχή
(1942). Μετέφρασε όλον τον Αισχύλο και όλον τον Σοφοκλή και από τον Ευριπίδη
μόνον τις «Βάκχες». Ευτύχησε να δει παιγμένες κάποιες μεταφράσεις του· τον
«Αγαμέμνονα» (εναρκτήριο του Εθνικού Θεάτρου» -1932), τον «Προμηθέα Δεσμώτη»
(Δελφικές Γιορτές – 1927), τις «Ικέτιδες» (Δελφικές Γιορτές – 1930), την
«Ηλέκτρα» του Σοφοκλή (Ηρώδειο – 1936 και Επίδαυρος -1938) και την «Αντιγόνη»
το 1940 και σε επανάληψη το 1941. Αυτή η τελευταία σε σκηνοθεσία Τάκη
Μουζενίδη είχε την τύχη να ερμηνευτεί από τη μεγάλη Παπαδάκη με Κρέοντα τον
Βεάκη.

Η ίδια αυτή μετάφραση έδωσε στην Άννα Συνοδινού το 1956 τα φτερά της
μεγάλης τραγωδού στη σκηνοθεσία του Μινωτή, με Κρέοντα τον Κωτσόπουλο. Και από
τότε έχει ακουστεί πολλές φορές και στην Επίδαυρο. Τελευταία φορά με σκηνοθέτη
τον Σολομό και Αντιγόνη την Σκούντζου. Σκέφτομαι λοιπόν πως αυτή η μετάφραση
είναι καλό «μέτρον» για να αντιπαραβάλλονται όσες μεταφράσεις εμφανίστηκαν
μετά από αυτήν. Στις Σέβρες έξω από το Παρίσι υπάρχει ένα Μουσείο μέτρων και
σταθμών. Εκεί σε ιδανικές συνθήκες θερμοκρασίας φυλάσσεται ένα Μέτρον από
ιρίδιον (μέταλλο που δύσκολα συστέλλεται και διαστέλλεται) το οποίο αποτελεί
το πρότυπο για την παγκόσμια βιομηχανία κατασκευής πάσης συστάσεως και υλικού
μέτρου επαγγελματικής χρήσεως. Έτσι ας γίνει και με τη μετάφραση του Γρυπάρη
της «Αντιγόνης». Και ας την αντιπαραβάλλουμε με τη μετάφραση του Νίκου
Παναγιωτόπουλου που πριν από λίγες μέρες ακούστηκε στην παράσταση του Εθνικού
Θεάτρου στην Επίδαυρο. Όταν κανείς καταπιάνεται με μια νέα μετάφραση και
κυρίως κλασικού κειμένου και μάλιστα ποιητικού και θεατρικού, πρέπει να έχει
να πει κάτι πραγματικά καινούργιο, πρέπει να φιλοδοξεί να ξεπεράσει τις
δόκιμες προσπάθειες όσων το αποπειράθηκαν πριν απ’ αυτόν. Δεν υπάρχει πιο
θλιβερό πράγμα από μια περιττή μετάφραση και πιο καταγέλαστο από μια κακή. Ας
δούμε λοιπόν τι προσκόμισε στη μεταφραστική εποποιία εξήντα χρόνια μετά την
«Αντιγόνη» του Γρυπάρη ο ποιητής Νίκος Παναγιωτόπουλος. Και μια και δηλώνεται
ως ποιητής, θα συγκρίνω τα λυρικά κυρίως μέρη των δύο μεταφράσεων. Για να
δούμε τι καινούργιο έφερε ένας μεταφραστής-ποιητής μετά τον Ελύτη και τον
Σεφέρη σε σχέση με τις λύσεις ενός μεταπαλαμικού μεταφραστή-ποιητή που
εθήτευσε στον Παρνασσισμό και στον συμβολισμό.

Αρχίζω με πρώτο πάντα τον τελευταίο μεταφραστή, τον Παναγιωτόπουλο.

Πάροδος: Αχτίδα του ήλιου ποτέ πριν δεν είδαμε στην εφτάπυλη Θήβα πιο
όμορφο φως από σένα. Μάτι μου της μαλαματένιας μέρας απάνω απ’ τα νερά της
Δίρκης ήρθες πια, πρόβαλες.

Γρυπάρης: Αχτίνα του ήλιου, τ’ ομορφότερο το φως που φώτισε ποτέ ως τα
τώρα τη Θήβα την εφτάπυλη, φάνηκες τέλος, της χρυσής ώ βλέφαρο ημέρας, πάνω
απ’ της Δίρκης τα νερά.

Συγκρίνατε την πυκνότητα, τη ρυθμική αγωγή και κυρίως τη σαφήνεια ενός
κειμένου που οφείλει να «ακουστεί» κι όχι να διαβαστεί. Ξαναδιαβάστε και τα
δύο μεταφράσματα και αποφανθείτε αν πήγε μπροστά εξήντα χρόνια μετά το
μεταφραστικό εγχείρημα.

Πάροδος πάντα: Αλλά η Νίκη με το μεγάλο της όνομα για ν’ ανταμείψει με
χαρά τη Θήβα την πολυάρματη έφτασε πια.

Γρυπάρης: Μ’ αφού μας ήρθε η Νίκη – μεγάλο της τ’ όνομα – φέρνοντας
χάρη αντίχαρη στην πολυάρματη Θήβα της.

Αντιλαμβάνεστε πως άλλο πράγμα είναι να μεταφράζεις το «Νίκα μεγαλώνυμος», η
Νίκη με το μεγάλο της όνομα, (λέμε έτσι μόνο για έναν που έχει πολυσύλλαβο
όνομα) κι άλλο αυτό που σοφά λέει ο Γρυπάρης (Μεγάλο τ’ όνομά σου, Παναγιά
μου, λέμε). Αφήνω που ο Παναγιωτόπουλος μεταφράζει χωρίς καμία επαφή με την
ουσία το ρήμα αντιχαίρομαι ως ανταμείβω με χαρά (!) αντί του ανταποδίδω χάρη
(σοφά λέει ο Γρυπάρης χάρη αντίχαρη).

Και ας πάμε στο ανυπέρβλητο πρώτο Στάσιμο. Θυμίζω το πρωτότυπο: Πολλά τα δεινά
κουδέν ανθρώπων δεινότερον πέλει. Εδώ αντιστρέφω τα συγκρινόμενα.

Γρυπάρης: Πόλλα ‘ναι τα θάματα, πιο θάμα απ’ τον άνθρωπο, τίποτα.

Παναγιωτόπουλος: Πολλά πράγματα είναι πάνω απ’ τις δικές μου δυνάμεις
κανένα όμως δεν έχει τα φερσίματα του ανθρώπου ο άνθρωπος είναι για μένα το
πιο απλησίαστο απ’ όλα.

Πρόκειται για ένα πλήρες ναυάγιο. Δεν είναι μόνο αυτός ο χυλός, σαν ξινός
τραχανάς που χύνεται από την χύτρα, είναι η πλήρης παρανόηση. Ο γνωμικός
χαρακτήρας που έχουν οι στίχοι του Σοφοκλή εδώ έγινε προσωπική γνώμη του χορού
(δικές μου δυνάμεις, είναι για μένα). Πάει περίπατο το κύρος του αποφθέγματος
και η απόλυτη φιλοσοφική σχεδόν δογματική θέση του χορικού.

Εξήντα χρόνια μετά και δεν άνοιξε ένα λεξικό ο ερίφης να δει τι σημαίνει το
επίθετο «δεινός». Είναι απλώς αυτό που προκαλεί το δέος. Και δεν είναι μόνο
«πράγματα» τα δεινά. Είναι ουσίες και φαινόμενα, φυσικά και μεταφυσικά όντα,
είναι ό,τι παρακάτω αναλυτικά αναφέρει ο Σοφοκλής, ζώα, ψάρια, φυτά, νόμοι,
κατασκευές, σκέψη, γλώσσα, αρρώστιες, φιλοσοφία, ηθική. Και είναι ο άνθρωπος
δεινότερος απ’ τα δεινά γιατί τα δεινά είναι, ενώ ο άνθρωπος είναι και έχει
συνείδηση πως το είναι είναι φθαρτό, πεπερασμένο. Ο Γρυπάρης αν για την εποχή
μας μεταφραστικά αστοχεί είναι διότι σήμερα πια το «θάμα» δεν έχει όπως στην
αρχαία γλώσσα πέρα απ’ τη σημασία του ακατανόητου, του ανοίκειου και τη
σημασία του τρομερού και τερατώδους. Ο Παναγιωτόπουλος λίγο πιο κάτω
μεταφράζει τον ακμήτα ταύρον ακάματο, ο Γρυπάρης σωστά αδάμαστο, γιατί ο
ακμήτας ταύρος είναι ο βαρβάτος, ο μη ευνουχισμένος. Ανοίξτε λεξικά,
υπερφίαλοι. Εκτός αν ο βιαστικός ποιητής μπερδεύει το «ακάμαντος» με το
«ακάματος». Ας κοιτάξει να βρει τη λέξη ακάμαντος με λανθασμένη χρήση στον
Κάλβο!

Γρυπάρης: Και γλώσσα και νόηση ανεμόφτερη και την καλή μες σε πόλεις
κυβέρνια του έμαθε να ‘χει.

Παναγιωτόπουλος: Βρήκε στα βάθη του γλώσσα με λέξεις σκέψη αγερινή και
παρορμήσεις κανόνων δικαίου για τις πολιτείες του βρήκε τον εαυτό του με το
μόχθο του ο άνθρωπος δίδαξε στον εαυτό του τον άνθρωπο.

Για να πάμε στο πρωτότυπο: Και φθέγμα και ανεμόεν φρόνημα και αστυνόμους οργάς
εδιδάξατο. Αντιλαμβάνεστε πως ο σύγχρονός μας μεταφραστής ανακάλυψε και στην
«κορφή κανέλα».

Το έξοχο διώνυμο: (ο άνθρωπος) υψίπολις-άπολις ο Παναγιωτόπουλος μεταφράζει:
υψώνεται πάνω απ’ την πολιτεία, δεν έχει πολιτεία, ενώ ο Γρυπάρης ορθά και
απλά και ουσιαστικά: δοξάζει την πόλη του κι είναι χαμός της εκείνος που
ξεδρομίζει…

Ο Παναγιωτόπουλος στον τελικό μονόλογο της Αντιγόνης το έξοχο την «ευσεβίαν
σεβίσασα» μεταφράζει βλακωδώς «σεβάστηκα την ευσέβεια» αγνοώντας πως το
θαμιστικό «σεβίζω» σημαίνει εφ’ όρου ζωής, διαρκώς, μια ζωή ξοδεύτηκα στο να
σέβομαι τα θεία. Ο Γρυπάρης σωστά «γιατί φύλαξα το σέβας στους θεούς».

Χαρείτε εντέλει αμηχανία του νεώτερου και ευφορία του πριν από εξήντα χρόνια
πραγματικού ποιητή.

Πέμπτο στάσιμο. Παναγιωτόπουλος: Έλα – είσαι στον κάβο του χορού των
άστρων που ανασαίνουνε φωτιά παιδί του Δία γέννημα επόπτη των νυχτερινών φωνών
ώ φανερώσου βασιλιά φέρε και τις μαινάδες σου που όλη νύχτα αλλοπαρμένες
εσένανε χορεύουνε τον ζωοδότη Ίακχο.

Γρυπάρης: ‘Ω εσύ που σέρνεις σε χορό τα φλογερ’ άστρα τ’ ουρανού, ώ των
νυχτερινών οργίων παραστάτη, ώ θεϊκό διογέννητο παιδί, πρόβαλε εσύ της χώρας
μας προστάτη, με τη δική σου συνοδειά μαζί τις θυιάδες που ολονύχτιες σε
χορεύουν τον Ίακχό τους, ξώφρενες, ευάν, ευοί.

Εξήντα χρόνια μετά τον Γρυπάρη ένας μοντέρνος μεταφραστής ποιητής
αποδεικνύεται ολίγιστος και ως εκ τούτου περιττός (όσοι έχουν υπομονή ας
συνεχίσουν στίχο στίχο τη σύγκριση).