Πόλεις-άσυλα: η ιστορία τους

«Η αντίθεση ανάμεσα στην πόλη και την ύπαιθρο αρχίζει με το πέρασμα από τη
βαρβαρότητα στον πολιτισμό, από το καθεστώς των φυλών στο κράτος, από τον
οικισμό στο έθνος και ξαναβρίσκεται μέσα σε όλη την ιστορία του πολιτισμού και
μέχρι τις ημέρες μας», έλεγε ο Καρλ Μαρξ.

Το Άμστερνταμ, η Φλωρεντία, η Βενετία στην Αναγέννηση, η Βιέννη των αρχών του
20ού, το Παρίσι, η Αγία Πετρούπολη, το Λονδίνο, οι γερμανικές πόλεις
αποτέλεσαν και αποτελούν συνώνυμα της αντίφασης: πλούτος και φτώχεια,
συγκεντρώσεις εξουσίας αλλά και αντίστασης, ναοί του εμπορίου και εργαστήρια
της τέχνης.

Η πόλη, η ιστορία, η εξέλιξη της οικονομίας και των ιδεών, είναι πράγματα που
συνδέονται άρρηκτα μεταξύ τους. Ο ελληνικός πολιτισμός συνδέθηκε με τις πόλεις
του. Η παρακμή του ρωμαϊκού πολιτισμού και της Ρώμης είναι επίσης πράγματα που
πάνε μαζί. Και από τον 11ο αιώνα, που η Ευρώπη ξαναφτιάχνει πόλεις, αρχίζει να
τραβά ξανά την ανηφόρα. Μαζί με τις ιταλικές πόλεις πάει και η Αναγέννηση, για
παράδειγμα. Μαζί με την οικονομική ανάπτυξη, οι πόλεις φτιάχνουν άσυλα για
φτωχούς, για καλλιτέχνες, για διανοούμενους.

Από τον 19ο αιώνα και μετά, η θέση του καλλιτέχνη και του διανοούμενου στην
κοινωνία αποκτά πιο στέρεη βάση. Τα κινήματα μπορεί πια να γεννηθούν παντού
και ταυτόχρονα. Ο φωβισμός στο Παρίσι, ο εξπρεσιονισμός στη Δρέσδη και το
Μόναχο. Η λεγόμενη «αφηρημένη τέχνη» εμφανίζεται ταυτόχρονα, τη δεκαετία του
’20, σε πολλά μέρη της Ευρώπης. Επειδή η Ελβετία ήταν ουδέτερη στη διάρκεια
του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, ο ντανταϊσμός πρωτοεμφανίζεται στη Ζυρίχη.
Σπρωγμένοι από το άχθος των πολέμων, πολλοί Ευρωπαίοι γίνονται πρόσφυγες και
φεύγουν για την Αμερική. Η Νέα Υόρκη γίνεται η πόλη της καλλιτεχνικής
πρωτοπορίας τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια. Αλλά η αιρετική πολιτική έκφραση θα
βρει έκφραση περισσότερο στο Σαν Φραντζίσκο των λογοτεχνών.

Τα άσυλα δημιουργούνται, βέβαια, διότι και οι πόλεις τα έχουν ανάγκη.
«Μια πόλη θα έπαυε να ζει, αν δεν εξασφάλιζε τον ανεφοδιασμό της σε νέους
ανθρώπους», γράφει ο περίφημος ιστορικός Φερνάν Μπροντέλ. «Συχνά έρχονται από
μόνοι τους προς τα φώτα της, τις πραγματικές ή φαινομενικές της ελευθερίες,
τους καλύτερους μισθούς της. Έρχονται ακόμη γιατί δεν τους θέλουν πια τα ίδια
τα χωριά τους ή και άλλες πόλεις που τους πέταξαν στον δρόμο».

Όπως λέει ο Μπροντέλ, πρόκειται για μια αναγκαστική και συνεχή στρατολόγηση.
«Το προλεταριάτο φθείρεται γρήγορα και η πόλη πρέπει να το ανανεώσει αμέσως».
Βέβαια, οι πόλεις δεν μαζεύουν μόνον άθλιους. Προσελκύουν «πλούσιους εμπόρους,
πρωτομάστορες και τεχνίτες, μισθοφόρους, ναυτικούς, διάσημους καθηγητές και
γιατρούς, μηχανικούς, αρχιτέκτονες, ζωγράφους». Η Κεντρική και Βόρεια Ιταλία
τροφοδοτεί τη Φλωρεντία του 16ου αιώνα με «μαθητευόμενους και πρωτομάστορες
της Arte della Lana».

Η «έκρηξη» της Ευρώπης

«Καλή και κακή διακυβέρνηση» (λεπτομέρεια, 1338-9), Παλάτσο Πούμπλικο, Σιένα. Αλληγορική νωπογραφία του Αμπρότζιο Λορεντζέτι, παραγγελία της κυβέρνησης της Σιένας για να αποτυπώσει τα ιδεώδη του δημοκρατικού πολιτεύματος

Η αναγέννηση των πόλεων τον 11ο αιώνα συμβάδισε με την εξέλιξη της χρηματικής
οικονομίας. «Οι πόλεις», λέει ο Μπροντέλ, «θα αποσπαστούν από τις αγροτικές
κοινωνίες και από τα παλιά πολιτικά δεσμά. Η ρήξη είναι σημάδι δύναμης,
άφθονου χρήματος, ισχύος». Αλλά «με τις νέες προνομιούχες πόλεις, πολύ γρήγορα
θα εξαφανιστούν τα κράτη. Είναι η περίπτωση της Ιταλίας και της Γερμανίας,
ύστερα από τις πολιτικές καταρρεύσεις του 13ου αιώνα. Το ουσιαστικό, το
απρόβλεπτο, είναι ότι ορισμένες πόλεις τίναξαν εντελώς στον αέρα τον πολιτικό
χώρο, έγιναν αυτόνομοι κόσμοι. Το θαύμα στη Δύση δεν είναι απλώς η αναγέννηση
του 11ου αιώνα. Το θαύμα είναι άλλο. Κάθε φορά που γίνεται αυτή η αναρρίχηση,
υπάρχουν δύο δρομείς: το Κράτος και η Πόλη. Συνήθως κερδίζει το Κράτος, οπότε
η Πόλη παραμένει υποτελής κάτω από στιβαρά χέρια. Το θαύμα συνίσταται στο ότι
η πόλη, κατά τους πρώτους αιώνες της μεγάλης αστικοποίησης της Ευρώπης,
τουλάχιστον στην Ιταλία, τη Φλάνδρα και τη Γερμανία, κέρδισε κατά κράτος.
Απέκτησε για μια πολύ μεγάλη χρονική περίοδο την εμπειρία μιας ολοκληρωτικά
βιωμένης ζωής. Πρόκειται για γεγονός κολοσσιαίας σημασίας, που οι ρίζες του
ακόμη μας διαφεύγουν. Εντούτοις είναι ορατές οι τεράστιες συνέπειές του», λέει
ο Μπροντέλ.

Μετά την πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και την παρακμή της Ευρώπης,
μεγάλες πόλεις υπήρχαν μόνο στην Άπω Ανατολή. Το «μπουμ» στη Γηραιά Ήπειρο
γίνεται τον 16ο αιώνα. Στα τέλη του 16ου αιώνα το Παρίσι έχει 180.000
κατοίκους, η Νάπολι 300.000. Την ίδια εποχή η Κωνσταντινούπολη υπερτερεί
αισθητά, με 700.000 κατοίκους. Το Άμστερνταμ είχε μόλις 30.000 κατοίκους το
1530 και 200.000 στα τέλη του 18ου αιώνα, όσους περίπου και η Αγία Πετρούπολη.
Πάντως, στα τέλη του 18ου μεγαλύτερη ευρωπαϊκή πόλη είναι το Λονδίνο, με
860.000 κατοίκους. Και, για να αντιληφθεί κανείς την αστική ανάπτυξη της
Ευρώπης, αρκεί να σκεφθεί ότι το Ρίο ντε Τζανέιρο, την ίδια εποχή, έχει μόλις
100.000 κατοίκους.

Στη μεσαιωνική πόλη τα τείχη παίζουν σπουδαίο ρόλο. Μόλις τα περάσει κανείς
και μπει μέσα «ελευθερώνεται», εγκαταλείπει δηλαδή τον γαιοκτήμονα-αφεντικό
που, όσο και να φωνάζει, δεν μπορεί να τον πάρει πίσω, εφόσον η πόλη τον έχει
υιοθετήσει. Βέβαια και αυτό δεν είναι εύκολο. Η Βενετία ήταν ένα φρούριο
πλουσίων, στο οποίο ελάχιστοι μπορούν να μπουν. Για να υπάρξει μερική
πολιτογράφηση νέου μέλους πρέπει ο αιτών να έχει 15 χρόνια διαμονής. Για πλήρη
πολιτογράφηση, 25 χρόνια.

Περιορισμοί στη Γαλλία

Σύμφωνα με πρόσφατο δημοσίευμα της εφημερίδας «Le Monde», η κυβέρνηση Σιράκ
προτίθεται να αναθεωρήσει το καθεστώς παροχής πολιτικού ασύλου. Διότι, παρά το
γεγονός ότι δεν είναι πια ανοιχτό όπως στο παρελθόν (θυμίζουμε ότι ο Τόνι
Νέγκρι δίδασκε επί 15 χρόνια στη Σορβόννη πριν αποφασίσει, μόνος του, να
παραδοθεί στις ιταλικές αρχές) παραμένει «πολύ ελαστικό», σύμφωνα με την
έκφραση του υπουργού Εσωτερικών.

Μέχρι τώρα οι αρχές απαντούν στα αιτήματα μύστερα από 18 μήνες. Ο Σιράκ
προσπαθεί να μειώσει τον χρόνο σε έναν μήνα! Το 2001 υποβλήθηκαν 48.000
αιτήσεις. Δεκατρείς χώρες άλλαξαν καθεστώς και δεν δικαιολογούν πια, κατά την
κυβέρνηση Σιράκ, αιτήσεις παροχής ασύλου – ανάμεσά τους το Μαλί, το
Μπανγκλαντές και η Γκάνα, από όπου και μεγάλος αριθμός αιτήσεων. Στις
ρυθμίσεις αυτές η γαλλική κυβέρνηση συνεργάζεται στενά με την αγγλική, ενώ ο
υπουργός Εσωτερικών Σαρκοζί εκδήλωσε την πρόθεση να οργανώσει ομαδικές πτήσεις
απομάκρυνσης, τα περίφημα τσάρτερ επιστροφής των προσφύγων.

Είναι το Ίντερνετ η νέα Πόλη;

«Η αρχιτεκτονική του Διαδικτύου είναι ανοικτή: όποιος αποδέχεται μερικές απλές τεχνολογικές συμβάσεις συμμετέχει στην εξέλιξη των κανόνων του παιχνιδιού», λέει ο καθηγητής του Μπέρκλεϊ Χρήστος Παπαδημητρίου. Κάτι που μοιάζει με την αρχιτεκτονική των πόλεων, οι οποίες επεξέτειναν τα τείχη τους όταν το είχαν ανάγκη, εξ ου και η πολύπλοκη αρχική τους δόμηση

Τι κοινό έχει η πόλη και το Ίντερνετ; Ίσως ότι τόσο στη γέννηση των πόλεων όσο
και στη γέννηση του Διαδικτύου, το κράτος κατέβαλε μεγάλες προσπάθειες να
πάρει τον έλεγχο. Το άλλο μεγάλο κοινό τους στοιχείο είναι ότι πρόκειται για
χώρους όπου αναπτύσσεται ο διάλογος και η μάχη των ιδεών. Είναι ίσως ένα
φαινόμενο των καιρών ότι οι διαδηλώσεις κατά της παγκοσμιοποίησης οργανώνονται
στο Ίντερνετ και η πόλη δεν είναι πια παρά ο τόπος του ραντεβού. Όπου
συγκεντρώνεται η εξουσία πάνε και οι διαδηλωτές, σαν μια άλλη πόλη μέσα στην
πόλη. Σαν ένα κινούμενο πολεοδομικό συγκρότημα.

Ας δούμε τι λέει στους «Ορίζοντες», για το Διαδίκτυο ως άσυλο, ο πρόεδρος του
Τομέα Πληροφορικής του Πανεπιστημίου του Μπέρκλεϊ, Χρήστος Παπαδημητρίου:
«Τους δύο προηγούμενους αιώνες, οι μεγαλουπόλεις προσφέρονταν ως άσυλο κάθε
λογής κοινωνικών ρευμάτων και ιδεών για συγκεκριμένους λόγους αρχιτεκτονικής
(πυκνή, απρόσωπη δόμηση), κοινωνικής ποικιλίας (συνύπαρξη όλων των τάξεων και
εθνικών μειονοτήτων), νοοτροπίας (φιλελευθερισμός, ανεκτικότητα) και
οικονομικής σημασίας (οι δυνάμεις καταστολής δίσταζαν να παρέμβουν με
υπερβολική βία, για να μην τραυματίσουν τη βιομηχανική ανάπτυξη). Για
παρόμοιους λόγους, προσαρμοσμένους βέβαια στα νέα δεδομένα, το Διαδίκτυο είναι
στον αιώνα μας πρόσφορο έδαφος για τα σημερινά περιθωριακά και ανατρεπτικά
ρεύματα.

Αρχιτεκτονική ονομάζουμε τις βασικές αρχές που διέπουν ένα σύστημα. Και
η αρχιτεκτονική του Διαδικτύου, που την συνέλαβαν τη δεκαετία του 1970 ο
Βίντον Σερφ και ο Μπομπ Καν, είναι ανοικτή: όποιος αποδέχεται μερικές απλές
τεχνολογικές συμβάσεις και κανόνες όχι μόνο παίζει, αλλά και συμμετέχει στην
εξέλιξη των κανόνων του παιχνιδιού. Έτσι, το φυσικό Διαδίκτυο (τα καλώδια, οι
δρομολογητές και οι δορυφόροι) είναι σήμερα ιδιοκτησία όχι πέντε, αλλά 12.000
εταιρειών, κάτι που καθιστά πολύ δύσκολο τον κρατικό και ιδιωτικό έλεγχο, την
καταστολή, και την καταπίεση. Και η εξέλιξη της αρχιτεκτονικής του Διαδικτύου
γίνεται από μια ανοικτή ομάδα εθελοντών (δες
http: //www.ietf.org). Που μας φέρνει στο θέμα της νοοτροπίας: οι
πρωτεργάτες του Διαδικτύου, αλλά και η γενιά που τους ακολούθησε,
διακατέχονταν σε μεγάλο βαθμό από ένα μείγμα φιλελευθερισμού, εθελοντισμού και
ιδεαλισμού, που σφράγισε για τα καλά τη μορφή του. Η αρχιτεκτονική του
Διαδικτύου είναι κι αυτό που λέγεται end-to-end. Αυτό σημαίνει, χοντρά χοντρά,
ότι η επεξεργασία κάθε μηνύματος (είτε είναι βιντεοκλιπ είτε e-mail,
τηλεφώνημα ή και αποθηκευμένο άρθρο εφημερίδας) γίνεται μόνο στον τόπο
προέλευσης και προορισμού, ενώ οι δεκάδες ενδιάμεσοι σταθμοί βλέπουν μόνο
απρόσωπα μικρά “πακέτα” πληροφορίας (που σύντομα θα είναι πιθανότατα όλα,
ούτως ή άλλως, κρυπτογραφημένα με τρόπους που δεν καταστρατηγούνται) – κάτι
που καθιστά εξαιρετικά δύσκολη τη λογοκρισία και την παρακολούθηση. Τέλος, το
Διαδίκτυο είναι σήμερα ο στυλοβάτης της οικονομικής ανάπτυξης, κάτι που
καθιστά κάθε παρέμβαση καταστολής πολύ επικίνδυνη.

Έτσι το Διαδίκτυο (παρά τις επίμονες και συνεχώς εντεινόμενες
προσπάθειες του Κράτους να το ελέγξει, να το λογοκρίνει, να το νομοθετήσει, να
το φορολογήσει) είναι σήμερα μια όαση ανθρώπινης ποικιλίας, ανεκτικότητας και
ελεύθερης έκφρασης και θα αποτελέσει – με λίγη τύχη – το λίκνο της Επανάστασης
που έρχεται».

Μαρκ Σαγκάλ

«Το Παρίσι των ονείρων μου»

Υπάρχει, βέβαια, η αιώνια ένσταση απέναντι στην τεχνολογία. Πόσο θα μπορέσει
να εμπνεύσει; Η ελευθερία που φέρνει θα γίνει περιρρέουσα ατμόσφαιρα; Ας δούμε
τι έλεγε ο Ρώσος ζωγράφος Μαρκ Σαγκάλ για το Παρίσι – όπου είχε έρθει ως
πρόσφυγας – πριν από τον πόλεμο, ως πρόσφυγας και πάλι, ετούτη τη φορά στη Νέα
Υόρκη. Η ομιλία του (με τίτλο «Το Παρίσι των ονείρων μου») είχε δοθεί σε Σχολή
Ανώτατων Σπουδών στη Νέα Υόρκη, όπου συγκεντρώνονταν εργασίες εξόριστων
Γάλλων.

«Έφτασα λοιπόν στο Παρίσι, σαν σπρωγμένος από τη μοίρα. Στο στόμα μου
ανάβλυζαν οι λέξεις που έρχονταν από την καρδιά. Με έπνιγαν σχεδόν. Ψεύδιζα.
Οι λέξεις ανταγωνίζονταν για να βγουν έξω, έχοντας άγχος να φωτιστούν από το
παρισινό φως, να στολιστούν με αυτό. Δεν επισκεπτόμουν ούτε Ακαδημίες ούτε
δασκάλους, τους έβρισκα στην ίδια την πόλη, σε κάθε βήμα, σε όλα. Ήταν οι
έμποροι της αγοράς, τα γκαρσόνια στα καφενεία, οι θυρωροί, οι χωρικοί, οι
εργάτες. Πάνω τους πλανιόταν αυτό το εκπληκτικό “φως-ελευθερία”, που δεν είδα
ποτέ αλλού».

Έχει, άραγε, το Διαδίκτυο το ίδιο «φως-ελευθερία»; Ας του δώσουμε λίγο χρόνο
να απαντήσει.

Από τον Βιτγκενστάιν στον υπολογιστή

Ο κ. Παπαδημητρίου πιστεύει ότι το νήμα της επανάστασης οδηγεί περισσότερο
στη Βιέννη παρά στην Αγία Πετρούπολη. «Η Βιέννη των αρχών του 20ού αιώνα,
πρωτεύουσα μιας ταραγμένης πολυεθνικής απολυταρχίας, έγινε το λίκνο μιας
επανάστασης που συντάραξε την υφήλιο και άλλαξε τον ρου της παγκόσμιας
ιστορίας», λέει.

Και εξηγεί: «Το ξεψύχισμα της Αυστροουγγαρίας και ο παρεπόμενος εκφυλισμός
σηματοδότησαν μια πρωτοφανή έκρηξη ανατρεπτικών ιδεών και ρευμάτων στις τέχνες
και τη φιλοσοφία. Ο Ζίγκμουντ Φρόυντ, που με τις ιδέες του περί ψυχανάλυσης
έφερε επανάσταση στον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε τον εαυτό μας, δημοσίευε το
1900 την “Ερμηνεία των Ονείρων” του. Οι αρχιτέκτονες Ότο Βάγκνερ και Άντολφ
Λόος έκτιζαν λίγα χρόνια αργότερα τα πρώτα μοντέρνα κτίρια και οι είκοσι
σχισματικοί, όπως αυτοαποκαλούνταν, ζωγράφοι περί τον Κλιμτ πειραματίζονταν με
νέες μορφές τέχνης. Η δωδεκατονική μουσική του Άρνολντ Σόνμπεργκ σόκαρε το
μουσικό κατεστημένο και ο δημοσιογράφος Καρλ Κράους, με τη φανατική προσήλωσή
του σε μια αυστηρότατη μορφή αλήθειας, προκαλούσε την υποκριτική κοινωνία και,
ιδιαίτερα, την πνευματική και πολιτική ηγεσία της.

Από αυτό το καζάνι, λοιπόν, ξεπήδησαν ο Λούντβιχ Βιτγκενστάιν και ο Κουρτ
Γκέντελ. Ο πρώτος, στο βιβλίο του “Τρακτάτους Λογικο-φιλοσόφικους” (το οποίο
συνέγραψε όντας αιχμάλωτος) είδε τον κόσμο με μια πρωτόγνωρη καθαρότητα και
ίδρυσε τη φιλοσοφική σχολή του Λογικού Θετικισμού. Μιας άποψης που, παρά την
περιορισμένη αποδοχή της σήμερα (και την αποκήρυξή της αργότερα από τον ίδιο
τον Βιτγκενστάιν) επηρέασε βαθιά τη σκέψη του αιώνα και βρίσκει δικαίωση στον
τρόπο με τον οποίο οι υπολογιστές αποτυπώνουν τον κόσμο και επηρεάζουν την
καθημερινή μας ζωή. Ενώ ο Γκέντελ – ο μεγαλύτερος Λογικός μετά τον Αριστοτέλη
– με το περίφημο Θεώρημά του της Μη Πληρότητας αποδείκνυε την εγγενή αδυναμία
τής αυτοματοποίησης της μαθηματικής σκέψης και άνοιγε τον δρόμο για τη δουλειά
του Άλαν Τούρινγκ, του πατέρα τού υπολογιστή», λέει ο Χρήστος Παπαδημητρίου.