ΓΝΩΜΗ Οι πριν, οι μετά και η 17Ν

Ηδιαφορετική πρόσληψη της υπόθεσης 17Ν κατέστησε σχεδόν χειροπιαστή τη
βαθύτερη ασυνέχεια που έχει επέλθει μεταξύ των γενεών που έζησαν, άμεσα ή
έμμεσα, τις πολιτικά ανώμαλες περιόδους της σύγχρονης Ελλάδας και των νεώτερων
γενεών που γνώρισαν μόνο την πολιτική ομαλότητα. Πρόκειται για χάσμα βιωμάτων,
εννοιών, και κωδίκων. Οι παλαιότερες γενιές, που διαμορφώνουν όπως είναι
φυσικό τους όρους του σχετικού δημόσιου λόγου, ζουν την υπόθεση με ιδιαίτερη
συναισθηματική ένταση. Θέλοντας και μη, ξαναδιατρέχουν μια ιστορία σαράντα
χρόνων, ανασύρουν θέματα και κώδικες που πάνε ακόμα βαθύτερα στον χρόνο: τη
μεταπολιτευτική πολιτική κουλτούρα, επικριτικά ή όχι· την αυθεντική αγωνία για
τον σεβασμό των κανόνων του Κράτους Δικαίου και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων·
την ανάμνηση των πολιτικών δικών και των πολιτικών κρατουμένων· τους παλιούς
προβληματισμούς για την πολιτική βία, τη σχέση της με τον αντιδικτατορικό
αγώνα και την ευρύτερη Αριστερά (αντί πολλών άλλων, βλέπε το άρθρο του Α.
Ελεφάντη «Ενθέματα» στην «Αυγή της Κυριακής», 28.7.2002). Οι απόψεις και τα
συναισθήματα διαφέρουν, είναι όμως αναμφισβήτητο το ενιαίο συμβολικό και
βιωματικό πλαίσιο. Για τους νεώτερους, όλα τα προηγούμενα αποτελούν απόμακρο
ιστορικό απόηχο ή οικογενειακές αφηγήσεις για ένα απροσδιόριστο παρελθόν. Η
υπόθεση 17Ν προσλαμβάνεται με μόνη εμπειρία την εποχή της πολιτικής ομαλότητας
και της ειρήνης. Καταναλώνεται με τους κώδικες της «κοινωνίας του θεάματος»
και απ’ ό,τι φαίνεται με αυξημένο ενδιαφέρον.

Πρόκειται κυριολεκτικά για μια ψυχολογική, πολιτική και κοινωνική ασυνέχεια, η
οποία θα γίνεται καθοριστικότερη καθώς θα έρχονται στο προσκήνιο οι γενιές της
κοινωνίας της ευημερίας, που δεν γνώρισαν τη βία και τις πολιτικές τραγωδίες
της Ελλάδας του 20ού αιώνα. Στις περισσότερες δυτικές χώρες το χάσμα αυτό είχε
επέλθει νωρίτερα, χωρίζοντας τις γενιές που βίωσαν άμεσα ή έμμεσα τον πόλεμο
από τις επόμενες που έζησαν μόνο την ειρήνη. Στην Ελλάδα, λόγω Εμφυλίου,
μετεμφυλιακής πόλωσης και χούντας, η ασυνέχεια καθυστέρησε πολύ.

Από την άποψη της ανθρώπινης ευημερίας και του εκσυγχρονισμού οι νεώτερες
γενιές, της Δύσης πριν, τώρα της Ελλάδας, κάνουν άλματα σε σχέση με το
παρελθόν της βίας και του πολέμου. Ίσως και εδώ όμως ο Φρόιντ να επαναλάμβανε
ότι κατά την πρόοδο του πολιτισμού κάτι πάντα χάνεται. Στη συγκεκριμένη
περίπτωση ξεθωριάζει όλο και περισσότερο μια ορισμένη συλλογική «εμπειρία
ζωής» που είχε στον πυρήνα τη συνείδηση της τρωτότητας του ανθρώπου, την
εξοικείωση με την ιδέα της ξαφνικής ανατροπής της ομαλής καθημερινότητας,
καθόσον το ενδεχόμενο του θανάτου, της φυλακής, των βασανιστηρίων ή κάποιας
προσωπικής ταλαιπωρίας είχαν μπει στον ορίζοντα του πιθανού για μεγάλο μέρος
του πληθυσμού. Η συλλογική γνωριμία με τον πολέμου και τη βία εξέθρεψε
οπωσδήποτε εγκλήματα, αδιαλλαξία, διάχυτη σκληρότητα στις κοινωνικές σχέσεις.
Από την άλλη, όμως, αυτό το συλλογικό τραύμα ανεβάζοντας στον χώρο του
συνειδητού (ή σχεδόν) τον φόβο του θανάτου, την αίσθηση της τρωτότητας και του
ελλοχεύοντας κινδύνου, παρήγαγε ανακλαστικώς πλούσια κοιτάσματα αλληλεγγύης
και ανθρωπιάς, διαμόρφωσε συλλογικότητες και ισχυρές ταυτότητες. Επιπλέον,
έκανε γενική συνείδηση πόσο επισφαλείς και εύθραυστες μπορεί να είναι η
ειρήνη, η δημοκρατία, η ομαλή συμβίωση. Καρποί αυτού του συλλογικού τραύματος
είναι οι μεγάλες νομικές, πολιτικές και κοινωνικές κατακτήσεις στον
μεταπολεμικό κκόσμο, ή στη δική μας μεταδικτατορική Ελλάδα.

Αυτή λοιπόν η συγκεκριμένη (οδυνηρή) πηγή αλληλεγγύης και συλλογικότητας
βαθμιαία στερεύει με το πέρασμα του χρόνου και των ανθρώπων. Καλώς να πάει και
ας κρατήσει όσο περισσότερο η νέα περίοδος ειρήνης και δημοκρατίας. Σε αυτή
όμως την περίπτωση πώς αναπληρώνεται ό,τι χάνεται; Ποιο νέο συλλογικό
ψυχολογικό υπόστρωμα θα δημιουργηθεί για τη μεγάλη πλειοψηφία των νέων γενεών
που ζουν σε συνθήκες μεγαλύτερης ή μικρότερης ευημερίας; Από ποιες νέες πηγές
μπορεί να τροφοδοτηθούν η αλληλεγγύη και η συλλογικότητα;

Φαίνεται ότι στις σημερινές κοινωνίες, τις κοινωνίες της διακινδύνευσης και
της εκκοσμίκευσης όπως λένε οι κοινωνιολόγοι, η απάντηση θα εξαρτηθεί από τον
βαθμό που οι νεώτερες ιδίως γενιές θα μπορέσουν να ελέγξουν την αντίφαση που
φωλιάζει από παλιά στην καρδιά της Νεωτερικότητας, αλλά στη νέα εποχή
εκφράζεται με τεράστια ένταση. Από τη μια, η εκθετική αύξηση των επιλογών που
διαθέτουν οι άνθρωποι για να διαμορφώσουν την ατομική τους ταυτότητα, και
επίσης ο αυξημένος βαθμός απροσδιοριστίας των κοινωνικών και ατομικών σχέσεων.
Από την άλλη, το αίσθημα συλλογικής ανασφάλειας και το ατομικό ψυχολογικό
άγχος που η απροσδιοριστία και η ελευθερία προκαλούν. Οι εθνικές και
θρησκευτικές συλλογικές ταυτότητες που κληρονομούμε από το παρελθόν και
ανασημασιοδοτούμε λόγω παγκοσμιοποίησης είναι πολύ αμυντικές και
προβληματικές, ώστε να απαντήσουν στο νέο πρόβλημα. Περισσότερο θα βοηθήσουν
πιστεύω ο εκπολιτισμός των κοινωνικών σχέσεων που προκύπτει αυτομάτως από τον
περιορισμό της ανοιχτής ή της θεσμοποιημένης βίας, όπως επίσης και η δυναμική
που εκλύεται από την εξελισσόμενη κρίση της πατριαρχίας και την επιταχυνόμενη
χειραφέτηση των γυναικών. Εξ ορισμού, όμως, η μεγαλύτερη ελευθερία στην
«κατασκευή» του εαυτού, του κοινωνικού και φυσικού περιβάλλοντος, κινείται στο
πεδίο της ίδιας της συνειδητής και εμπρόθετης δράσης. Υπ’ αυτή την έννοια
κρατάει επίκαιρη την ανάγκη τής Πολιτικής ως βασικού διαμορφωτή του «πνεύματος
μιας εποχής» και των συλλογικών «εμπειριών ζωής». Προς το παρόν, πάντως, ζούμε
την εποχή κατά την οποία η πολιτική περιορίζεται να υπηρετεί την οικονομία και
τα μέσα επικοινωνίας.

Ο Γιάννης Βούλγαρης είναι πολιτικός επιστήμονας, ερευνητής στο
Ινστιτούτο Πολιτικής Κοινωνιολογίας του Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών.