Πρόγευμα με την Έλλη

Όταν είσαι νέος ηθοποιός – και εννοώ τόσο στην ηλικία όσο και στα χρόνια που
βρίσκεσαι «στο χώρο» -, κάθε φορά που αποφασίζεις να πας και να δοκιμαστείς σε
μια ακρόαση πιστεύεις ότι πρόκειται για ζήτημα ζωής ή θανάτου. Εάν πετύχεις
και σε διαλέξουν, φαντάζεσαι ότι η λαμπρή καριέρα που πάντα ονειρευόσουν έχει
ήδη αρχίσει να ανατέλλει, εάν πάλι απορριφθείς, βουλιάζεις στην πιο σκοτεινή
απελπισία. (Και στις δυο περιπτώσεις πάντως, μετά από λίγες μέρες επανέρχεσαι
στην πρότερη ψυχολογική σου κατάσταση.)

Σ’ έναν τέτοιο στρόβιλο συγκινήσεων βρέθηκαν αρκετοί, εκατοντάδες μπορεί,
νεαροί άντρες ηθοποιοί, στην είσοδο της δεκαετίας του ’90, όταν αναγγέλθηκε
ακρόαση για την παράσταση της «Αντιγόνης» του Σοφοκλή – ένας απ’ αυτούς κι
εγώ. Μίνως Βολανάκης σκηνοθεσία, Μίκης Θεοδωράκης μουσική, Αλίκη Βουγιουκλάκη
πρωταγωνίστρια, Επίδαυρος: στοιχεία που δημιουργούσαν ένα ελκυστικό πακέτο
και, αν μη τι άλλο, υπόσχονταν στο εγχείρημα τον τίτλο της πιο πολυσυζητημένης
παράστασης. Για ρόλο φυσικά ούτε να γίνεται λόγος, η αναζήτηση αφορούσε μόνο
την κάλυψη μερικών κενών θέσεων στον χορό των Θηβαίων γερόντων.

Φαίνεται ότι βρέθηκα σε καλή στιγμή και η ιδέα να παρουσιαστώ με έναν μονόλογο
από τον Ριχάρδο Β’ του Σαίξπηρ αποδείχτηκε φαεινή. Λίγο καιρό μετά
ειδοποιήθηκα πως ήμουν ανάμεσα σ’ αυτούς που είχαν προκριθεί. Ωστόσο, η
επιτυχία δεν ήταν ακόμα οριστική. Υπήρχε άλλο ένα βάραθρο που έπρεπε να
υπερπηδήσω για να εξασφαλιστεί η θέση μου: η εξέτασή μου και στη φωνητική. Για
έναν άνθρωπο που στη ζωή του δεν τραγουδά ποτέ, η δοκιμασία αυτή δεν μπορούσε,
οπωσδήποτε, να θεωρηθεί αμελητέα. Διάλεξα ένα τραγούδι, το μελέτησα, και με
αγωνία μεγαλύτερη από την προηγούμενη φορά εμφανίστηκα και πάλι στο Θέατρο
«Αλίκη».

Την Έλλη Νικολαΐδη δεν την ήξερα, εννοώ δεν γνώριζα καν την ύπαρξή της.
Πρωτοάκουσα το όνομά της λίγο πριν την συναντήσω, όταν με πληροφόρησαν πως
εκείνη θα είχε την ευθύνη της μουσικής διδασκαλίας στην παράσταση (συνεργάτις
και φίλη του Μίκη Θεοδωράκη από παλιά). Ανεβαίνοντας στη σκηνή είδα μια
γυναίκα αρκετά ηλικιωμένη, κοντή, με γκρίζα μαλλιά σφιχτοδεμένα σ’ έναν ψηλό
κότσο και μια έκφραση στο πρόσωπο αυστηρή, να με κοιτάζει με τα δάχτυλα ήδη
έτοιμα πάνω στα πλήκτρα. Το τραγούδι που είχα μελετήσει το θεώρησε ακατάλληλο
και προτίμησε να με δοκιμάσει με κάποιες μουσικές ασκήσεις. Ανεβοκατέβαινε την
κλίμακα στο πιάνο κι εγώ όφειλα να την ακολουθώ με τη φωνή μου. Ω του θαύματος
τα πήγα καλά, τουλάχιστον τόσο καλά ώστε να μη χρειαστεί να εναντιωθεί στην
πρόσληψή μου. Τέλος της άνοιξης αρχίσανε οι πρόβες κανονικά.

Τις πρώτες βδομάδες οι ηθοποιοί του χορού δουλεύαμε σχεδόν αποκλειστικά με την
Έλλη Νικολαΐδη, για την εκμάθηση των χορικών που θα τραγουδούσαμε ομαδικά. Η
πρόβα άρχιζε στις 10 ακριβώς. Όποιος εμφανιζόταν μετά τις 10 και 5 δεν γινόταν
δεκτός. Καμία δικαιολογία – κίνηση, λάστιχο, διαδήλωση ή απεργία – δεν
μπορούσε να έχει ισχύ και ο καθυστερημένος θά ‘πρεπε να περιμένει έξω από την
αίθουσα τουλάχιστον μέχρι το πρώτο διάλειμμα. Καθώς αυτός απομακρυνόταν,
εκείνη γύριζε το κεφάλι της προς τους άλλους και σηκώνοντας αθώα τους ώμους
έλεγε: «Εγώ γιατί δεν αργώ;».

Οι πολλές πολλές ευγένειες δεν της αρέσαν, ούτε οι διαχυτικότητες, και
κατάφερε να επιβληθεί με το πρώτο σ’ εκείνο το τσούρμο των δεκαπέντε
μαντραχαλάδων. Δεν έκανε διακρίσεις ποτέ, την ίδια αυστηρότητα έδειχνε ακόμα
και στην πρωταγωνίστρια (ξεφυσούσε δυσαρεστημένα και χτυπούσε τη νότα στο
πλήκτρο επίμονα και απειλητικά όταν η Βουγιουκλάκη δεν πατούσε έναν φθόγγο
απολύτως σωστά). Άμα τα πηγαίναμε καλά, αισθανόταν μεγάλη ικανοποίηση, πολλές
φορές μάλιστα έκλεινε τα μάτια για να γευτεί τη μουσική και ψιθύριζε: «Τι
ωραίο που είναι!».

Μόλις το αυτί της έπιανε κάποιον να φαλτσάρει, κι επειδή από απόσταση δεν
γινόταν να εντοπίσει ποιος ήταν αυτός, σηκωνόταν απ’ το πιάνο και κυκλοφορούσε
ανάμεσά μας – μια ελικοειδής περιπλάνηση που έσπερνε φόβο αλλά που διαρκούσε
λίγο καθώς κατόρθωνε πολύ εύκολα να ξετρυπώσει τον ένοχο. Τον απομόνωνε, τον
κούρντιζε, για να τον παραδώσει ξανά στο σύνολο εξαγνισμένον.

Υπήρχαν πάντως και στιγμές που το πρόσωπό της φωτιζόταν από ένα χαμόγελο
παιδικό. Και στιγμές που όταν μας κοιτούσε το βλέμμα της έκρυβε πραγματική
στοργή, κι όσο περνούσε ο καιρός και οι στιγμές αυτές πληθαίναν, καταλαβαίναμε
πια πολύ καλά ότι η γυναίκα εκείνη, περισσότερο ίσως κι απ’ τη μουσική,
αγαπούσε τους ανθρώπους. Ακόμα και οι επιπλήξεις της παίρναν λίγο-λίγο μια
χροιά χαϊδευτική. Άλλες φορές αρκούνταν στο να δώσει ένα μπατσάκι, να τραβήξει
απαλά ένα αυτί. Κι εμείς από την άλλη πλευρά, αρχίσαμε, όλοι ανεξαιρέτως, να
την βλέπουμε σαν ένα πρόσωπο δικό μας, συγγενικό, μια αγαπημένη γιαγιά ή θεία,
και αυτή η ομοψυχία, το κοινό αίσθημα που μοιραζόμασταν για τη δασκάλα μας,
μας έδενε περισσότερο μεταξύ μας σαν ομάδα. Ξέραμε, φυσικά, πως με τον
τερματισμό των προβών θα χάναμε και την Έλλη.

Ολόκληρη την τελευταία βδομάδα βρεθήκαμε στην Επίδαυρο για τις γενικές
δοκιμές. Λίγες ώρες πριν την πρεμιέρα τής χαρίσαμε – θυμάμαι – ένα πήλινο
διακοσμητικό, όπου στην πίσω μεριά όλα τα παιδιά του χορού γράψαμε από μια
αφιέρωση. Ήταν Παρασκευή, 6 Ιουλίου του 1990.

Μετά την Επίδαυρο ακολούθησε περιοδεία σε πολλές άλλες πόλεις της Ελλάδας. Οι
παλιότεροι το βλέπανε ίσως σα ρουτίνα, αλλά για τους πιο νέους (τη «μαρίδα»
όπως μας αποκαλούσε ο Βολανάκης) ήταν μια εμπειρία άκρως διασκεδαστική, κάτι
σαν αναβίωση της σχολικής πενταήμερης. Ένα καλοκαιρινό μεγάλο ταξίδι με τα
έξοδα πληρωμένα. Κοιτάζαμε να βολευτούμε σε ξενοδοχεία όχι ακριβά, ώστε να μην
εξανεμίσουμε άσκοπα τα «εκτός έδρας» για ένα ζήτημα που ελάχιστα μας
απασχολούσε τότε, όπως αυτό της διαμονής.

Όταν θα παίζαμε μάλιστα στη Θεσσαλονίκη, είχα την ιδέα να μείνουμε – εγώ και
δύο παιδιά ακόμη – στο διαμέρισμα της θείας Πιπίνας, αδελφής της γιαγιάς μου.
Η θεία Πιπίνα είχε κατεβεί από χρόνια να ζήσει στην Αθήνα, κοντά στους γιους
της, και το διαμέρισμα έμενε κλειστό, μόνο κι έρημο.

Βρισκόταν σε μια παλιά πολυκατοικία, χτισμένη στο μεσοπόλεμο, με αρχιτεκτονικά
art nouveau στοιχεία απαράμιλλου γούστου, περίτεχνες διακοσμήσεις στα ταβάνια,
πόρτες αρθρωτές με κρύσταλλα, επιβλητικά κιγκλιδώματα στα μπαλκόνια, δρύινα
πατώματα. Υπήρχαν και σκοτεινές μεριές, όπως το δωμάτιο υπηρεσίας που έβλεπε
στο φωταγωγό, ένα άλλο δωμάτιο που είχε μόνο ντουλάπες, ακόμα θυμάμαι ένα
ανήλιαγο περβάζι με φωλιές πουλιών και κάτι ανεξήγητα συρταράκια μέσα στους
τοίχους που αν τ’ άνοιγες δεν έβρισκες θησαυρό αλλά άνθρακες από τα μπουριά
της σόμπας που κατέληγαν εκεί. Παντού μυρωδιά κλεισούρας με μια απόχρωση
λιβανιού. Και φυσικά όλα τα έπιπλα και το νοικοκυριό της θείας Πιπίνας
ανενεργό αλλά παρόν.

Μπορεί να ήταν και μόνο η ατμόσφαιρα του σπιτιού, που μας έφερε στο νου την
Έλλη και συγχρόνως την έμπνευση να την καλέσουμε εκεί σε γεύμα. Η Θεσσαλονίκη
ήταν ο μοναδικός σταθμός της περιοδείας όπου μας είχε ακολουθήσει, η ιδέα,
λοιπόν, ήταν εφικτή. Κι επειδή οι μαγειρικές μας δυνατότητες δεν ήταν
επαρκείς, αποφασίσαμε η πρόσκληση να αφορά το πρόγευμα, ένα πλούσιο πρωινό με
εκλεκτά – αγοραστά – εδέσματα. Δέχτηκε την πρότασή μας με ευχαρίστηση και
ορίσαμε τη μέρα.

Αποβραδίς κάναμε την προετοιμασία του χώρου. Καθαρίσαμε το δωμάτιο της
τραπεζαρίας, ανεβάσαμε τα κάδρα πίσω στα καρφιά τους και μετά εφορμήσαμε στα
ντουλάπια για να βρεθούν τα χρειαζούμενα. (Ο τρόπος που οι μεγάλες γυναίκες
έχουν τακτοποιημένα τα συρτάρια τους είναι άξιος μελέτης και θαυμασμού. Τα πιο
άσχετα μεταξύ τους πράγματα – ένα χαλασμένο ρολόι, μια τράπουλα, ένα χρυσό
δόντι τυλιγμένο σε χαρτοπετσέτα, ένα κατσαβίδι, μια κουβαρίστρα –
συνταιριάζονται όλα σ’ ένα αδιαίρετο σύνολο σχεδιασμένο, θαρρείς, με ακρίβεια
υποδεκάμετρου.)

Βρήκαμε τα τραπεζομάντιλα και διαλέξαμε το καλύτερο έστω κι ασιδέρωτο, την
έκανε τη δουλειά του, σύμφωνα με την αγορίστικη αντίληψη. Βγήκαν πιατάκια,
φλιτζάνια, ασημένια κουταλάκια, αχρησιμοποίητα από χρόνια. Το τραπέζι
στρώθηκε. Έκπληκτα μας παρακολουθούσαν τα αγγελάκια από την οροφή, τα
σμιλεμένα σε γύψο.

Πολύ νωρίς το άλλο πρωί μας ξύπνησε τηλεφώνημα της Έλλης. Αναρωτιόταν τι ώρα
έπρεπε να ρθεί. Της ζήτησα διορία μιας ώρας. Ήταν αρκετός χρόνος. Βγήκαμε και
προμηθευτήκαμε μια βασιλική ποικιλία αλμυρών και γλυκών γεύσεων.

Ήμασταν καθ’ όλα έτοιμοι. Το κέικ σερβιρισμένο στην πιατέλα, τα μπατόν σαλέ
στην μπόλα, ο χυμός να κρυώνει στο ψυγείο, το νερό βραστό για τσάι ή καφέ.
Περιμέναμε από στιγμή σε στιγμή το θυρόφωνο να χτυπήσει, όταν ξαφνικά συνέβη
αυτό: ακούμε ένα κλειδί να γυρνά, η εξώπορτα του διαμερίσματος ανοίγει και
βλέπουμε να εισβάλλει μια μεσόκοπη γυναίκα που μας κοιτά καχύποπτα, με τα
φρύδια σμιχτά. Μια γειτόνισσα, που η θεία Πιπίνα τής είχε αφήσει κλειδί. Της
εξήγησα ποιος ήμουν, κάτι που δεν βοήθησε καθόλου στο να αλλάξει η
δυσαρεστημένη όψη της. Το μάτι της είχε καρφωθεί πάνω στο στρωμένο τραπέζι και
μέχρι που έφυγε δεν ξεσκάλωσε από κει ούτε στιγμή.

Σε λίγη ώρα ήρθε η Έλλη και το μικρό αυτό περιστατικό ξεχάστηκε. Θαύμασε το
σπίτι και νομίζω πως η περιποίησή μας την ευχαρίστησε, μ’ όλο που έφαγε
ελάχιστα. Τα καταβροχθίσαμε όλα εμείς. Είχε σβήσει πια και το τελευταίο ίχνος
αυστηρότητας, οι αποστάσεις είχαν μηδενιστεί, εκείνη την ώρα ήμασταν ισότιμοι
φίλοι που μοιράζονται μαζί την απόλαυση ενός πρωινού. Ο ήλιος, μαλακός ακόμα,
φώτιζε τα χέρια της πάνω στο άσπρο λινό. Μας μίλησε και για τις δύσκολες
στιγμές της ζωής της, χωρίς να έχει ο τόνος της τίποτε παραπονετικό. Στα μάτια
της απλωνόταν μια ήρεμη σοφία. Αυτή είναι και η τελευταία εικόνα που υπάρχει
στη μνήμη μου από την Έλλη Νικολαϊδη· να μιλάει σιγανά πάνω από ένα ξέχειλο
τραπέζι.

Όταν επιστρέψαμε στην Αθήνα έμαθα ότι η γειτόνισσα με το κλειδί είχε
τηλεφωνήσει στη θεία Πιπίνα για να της κάνει παράπονα. Ότι ξεχάσαμε, λέει,
φεύγοντας την πόρτα ξεκλείδωτη (ψέμα), ότι αφήσαμε το μάτι της κουζίνας
αναμμένο (ψέμα επίσης), ότι βγάλαμε να χρησιμοποιήσουμε ώς και το καλό
τραπεζομάντιλο. Ειδικά στο τελευταίο (το μόνο που ήταν αλήθεια), έδωσε
ιδιαίτερη έμφαση λες κι η πράξη αυτή ήταν μια ύψιστη απόδειξη της ασέβειας και
ανευλάβειάς μας.

Μετά το τέλος της «Αντιγόνης» έχασα, δυστυχώς, κάθε επαφή με την Έλλη. Το
1994, ύστερα από τέσσερα χρόνια δηλαδή, διάβασα μια μέρα στην εφημερίδα ότι
πέθανε.

Και μια μικρή υποσημείωση στην ιστορία αυτή. Τρία χρόνια μετά την Έλλη έφυγε
κι η θεία Πιπίνα. Όταν οι νύφες της άνοιξαν το παλιό διαμέρισμα για να
μαζέψουν τα πράγματα, ανακάλυψαν με έκπληξη ότι λείπανε όλα της τα εργόχειρα.
Ούτε τραπεζομάντιλο βρέθηκε, ούτε καν πετσετάκι. Αμέσως, οι υποψίες όλων
στράφηκαν στη γειτόνισσα με το κλειδί.

Επιμέλεια: Μικέλα Χαρτουλάρη