Εργαστήριο «δαιμονικής αθωότητας»

Η εμπειρία στο «Ατελιέ της Καλλιθέας», στα χρόνια 1962-67, ήταν καταλυτική για τον Αλέκο Φασιανό, τους «κολλητούς» του, Νίκο Στεφάνου και Βασίλη Σπεράντζα, για την αφρόκρεμα ποιητών και άλλων δημιουργών που μπαινόβγαιναν εκεί και εντέλει για τον ελληνικό πολιτισμό συνολικά, σε μια εποχή που χρειαζόταν πολλά κότσια για να εμμείνει κανείς στον εαυτό του και να αυτοπροσδιορισθεί με δικούς του όρους (Πίνακας του Αλέκου Φασιανού από την έκθεση στο Ίδρυμα Κυδωνιέως, στην Άνδρο)

Οι καλλιτέχνες είναι οι μόνοι ενήλικοι στους οποίους η κοινωνία επιτρέπει το
παιχνίδι, τη φαντασιακή και χωρίς σκοπιμότητα δραστηριότητα. Βέβαια, στις
μέρες μας το ξέχασαν και υποτάσσονται στα έτοιμα κινήματα, μολονότι το «παίζω
και βρίσκω» ξανάρχεται στην καθημερινότητα, χάρη στους κομπιούτερ, την
«διαδραστικότητα» (interactivity), την αποδοχή του τυχαίου ως μεθόδου να
εκφράσει καθένας μας ό,τι τον ενδιαφέρει. Όμως κι εμείς οι υπόλοιποι, έπειτα
από δεκαετίες σοβαροφάνειας στην ελληνική Παιδεία και ζωή, χρειαζόμαστε πολύ
δρόμο για να ξαναβρούμε εκείνη τη ακρωτηριασμένη παιδικότητα, με την οποία
κάποτε δοκιμάζαμε τον κόσμο και τα προσωπικά μέτρα μας. Ίσως αυτή η νοσταλγία
για τα χρόνια της αθωότητας – τα πριν από τον εκσυγχρονισμό – είναι που
αναδεικνύει σήμερα τον Αλέκο Φασιανό ως δημοφιλέστερο Έλληνα ζωγράφο.

Οι ιστορικές μαρτυρίες, πάντως, επιβεβαιώνουν ότι η εμπειρία στο «Ατελιέ της
Καλλιθέας» (1962-67) ήταν καταλυτική για τον Αλέκο Φασιανό, τους «κολλητούς»
του, Νίκο Στεφάνου και Βασίλη Σπεράντζα, για την αφρόκρεμα ποιητών και άλλων
δημιουργών που μπαινόβγαιναν εκεί και εντέλει για τον ελληνικό πολιτισμό
συνολικά. Στην τεκμηριωμένη έκθεση που είδαμε στο Ίδρυμα Κυδωνιέως (επιμέλεια
Αθηνά Σχινά), στην Άνδρο, τα γεγονότα και τα μηνύματα αυτής της ηρωικής
συνάντησης αναδεικνύονται γλαφυρά. Δεν διεκδικούν απλώς την ιστορική τους
βαρύτητα αλλά πιθανότατα και αποδεικνύονται με ένα εκτόπισμα που τα προορίζει
για βαθιές θάλασσες, ελληνικές και ξένες. Ας εξηγηθούμε περισσότερο.

Παιχνίδι ή λογιότητα; Στις δεκαετίες ’50 και ’60 ο τόπος μας
«εκσυγχρονιζόταν». Τα διώροφα αστικά σπιτάκια γινόταν πολυκατοικίες, το
τραγούδι από προσωπικό μεράκι γινόταν δίσκος στο τζουκ-μποξ, ο καραγκιόζης
τηλεόραση, ο έντυπος «Μικρός Ήρως» κινηματογραφικός Τζέιμς Μποντ. Τότε τον
Σακελλάριο αντικαθιστούσαν οι σκηνοθέτες τύπου Θ. Αγγελόπουλου, τον Ι.
Καμπανέλλη ο Σ. Μπέκετ, τους ζωγράφους Σπ. Βασιλείου και Γ. Τσαρούχη ο Γ.
Σπυρόπουλος και οι μοντέρνοι από το Παρίσι – ο Βλ. Κανιάρης, ο Ν. Κεσσανλής, ο
Κ. Τσόκλης.

Σ’ ένα τέτοιο πνευματικό τοπίο, ο αυθόρμητος τρόπος ζωής ήταν υπό διωγμόν, τα
προσφερόμενα διεθνή μοντέλα συμπεριφοράς επικρατούσαν.

Κάθε τι το ευρωπαϊκό ή μαρξιστικό έμοιαζε προοδευτικό, κάθε τι το
εγχώριο συντηρητικό, το αυτοσχέδιο βαρβαρισμός και το τυποποιημένο
αριστοκρατία. Ήθελε πολλά κότσια για να εμμείνει κανείς στον εαυτό του και να
αυτοπροσδιορισθεί, ωριμάζοντας με δικούς του όρους. Για την τέχνη μας αυτό το
ευλογημένο σπίτι-κληροδότημα του Οδ. Φωκά, στην Εθνική Πινακοθήκη, αποδείχθηκε
όχι απλώς ζωγραφικό ατελιέ, αλλά εργαστήρι μεταλλαγής του οπτικού πολιτισμού
μας. Σε μια εποχή που η αφαιρετική «τέχνη για την τέχνη» έκλεβε το γόητρο από
την ανθρωπομορφική εικονογραφία, οι τρεις ζωγράφοι μας, αν και άριστοι γνώστες
όσων επέτασσε το Παρίσι, «έκαναν τα δικά τους» και έθεσαν κριτή τη δημιουργική
παρέα τους, το «πνεύμα δαιμονικής αθωότητας» (Ελένη Βακαλό), με το οποίο
κοσκίνισαν το κλίμα της εποχής και τις αξίες της τέχνης τους, πρόδρομοι της
αγάπης για το φαντασιακό, το οποίο άλλοι καλλιτέχνες της γενιάς τους εισήγαγαν
με υπερηφάνεια ως γαλλικό προϊόν του 1968. Για ένα ακομπλεξάριστο μυαλό δεν
ήθελε άλλωστε και πολύ. Όλα υπήρχαν εδώ τριγύρω, η «μαγκιά» να αγνοήσει κανείς
τα ετοιμοπαράδοτα ήταν που δημιούργησε το ευτυχές αποτέλεσμα.

Homo Ludens, ο άνθρωπος-παίκτης του, που ψάχνει το μέσα του και το
συναρμολογεί με τον κόσμο, όπως θα ‘λεγε (1938) και ο Ολλανδός φιλόσοφος Γ.
Χουιντζίγκα. Μα, γιατί το ξέχασα, ο δικός μας ο Γ. Βιζυηνός δεν είναι ο πρώτος
στο κόσμο που μίλησε γι’ αυτό, πριν από 120 χρόνια, με πανεπιστημιακή διατριβή
στο θέμα «Παιδί, παιχνίδι και Τέχνη»; Γιατί άραγε να ξεχνάμε τόσο εύκολα τα
δικά μας;

Το παιχνιδιάρικο πνεύμα είναι το τελικό μήνυμα αυτής της ιστορικής, πιστεύω,
έκθεσης, για το «Ατελιέ της Καλλιθέας».

Ταιριάζει να τη δει κανείς συνδυαστικά με την επίσης λαμπρή έκθεση στο Μουσείο
Σύγχρονης Τέχνης (Ε. – Β. Γουλανδρή), του Ισπανού Χουάν Μιρό, του κατεξοχήν
ζωγράφου της παιδικότητας, της αποκαλυπτικής αθωότητας, του αυτοσχεδιασμού.

Σημείωση: Η στήλη θα επανέλθει τον Σεπτέμβριο, εμπλουτισμένη, ελπίζω,
από την αναζήτηση αθωότητας και φαντασίας στις διακοπές.

INFO

Το «Ατελιέ της Καλλιθέας» (1962-67), αναδρομική έκθεση ντοκουμέντων και έργων
των ζωγράφων Β. Σπεράντζα, Ν. Στεφάνου και Αλ. Φασιανού, Ίδρυμα Κυδωνιέως,
Άνδρος, μέχρι 30 Σεπτεμβρίου

Χουάν Μιρό, έκθεση ζωγραφικής, σχεδίων, γλυπτικής και ταπισερί του επιφανούς
Ισπανού ζωγράφου, Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, Άνδρος, μέχρι 22 Σεπτεμβρίου