Η σκηνή και η έδρα

Στη Μυτιλήνη, στην «Τρίτη θερινή ακαδημία θεάτρου» που διευθύνει η Ελένη
Βαροπούλου, εκπροσωπώντας το Εθνικό Θέατρο, και με φετινό της θέμα την
Αναγέννηση, ανάμεσα σε ογδόντα σπουδαστές και δασκάλους απ’ όλη την Ευρώπη,
κατάλαβα για άλλη μια φορά πώς ο θεωρητικός λόγος σπάει τα μούτρα του πάνω στο
σώμα.

Δεν είχα παρά να εξακριβώσω την επομένη της διάλεξής μου, πόσο η περιβόητη
«ανακατασκευή του Σημαίνοντος ως σημαινόμενου» – τρόπος με τον οποίο μια
«ακουστική εικόνα» (π.χ. η-θ-ο-π-ο-ι-ό-ς) αντιστοιχεί στο σημαινόμενο νόημα –
συμβαίνει κατά τη θεατρική πράξη και συγχρόνως δεν συμβαίνει. Δηλαδή, ενώ ο
ηθοποιός φυλάσσει το νόημα του κειμένου, θέτοντας «αντικειμενικούς σκοπούς» με
την ερμηνεία του, την ίδια στιγμή το διασπαθίζει έτσι ώστε η ζητούμενη
συγκίνηση να προέρχεται από το σώμα του ηθοποιού και όχι από τα λόγια, σαν
αόρατη αφή, σαν μια επ-αφή του ηθοποιού, που μεγεθύνει μέχρις άρσεως το νόημα
όσων έγραψε ο συγγραφέας ή σκέφτηκε ο σκηνοθέτης. Το θέατρο λέξεων εκτρέπεται,
η μεταφυσική του δυτικού θεάτρου απειλείται και το σώμα του ηθοποιού
δραπετεύει με όχημα το σώμα ως Σημαίνον.

Την επομένη της πληκτικής ομιλίας μου είχα την τύχη, στο «εργαστήριο» της
Ρούλας Πατεράκη (με θέμα «Γυναίκες αυτόχειρες και ελισαβετιανό δράμα»), σε μια
παλιά βιοτεχνία ούζου στο κέντρο της πόλης, να δω στη σκηνή ό,τι δεν μπόρεσα
να πω στην έδρα την προηγούμενη.

«Δεν είμαι εδώ για να σκέφτομαι, αλλά για να είμαι». Αυτή ήταν η
κεντρική οδηγία της Πατεράκη στους σπουδαστές της Σχολής του Εθνικού και σε
μένα. Και έπρεπε αυτό να συμβεί. Όχι να διδαχθεί ex cathedra. Αλλά για να πας
εκεί που σε πάει το σώμα σου, προϋποτίθενται τεχνική και ασκήσεις σε τρία
στάδια, όπου τα πράγματα λέγονται με άλλο όνομα, τα σώματα – τη στιγμή που τα
αντωνομάζουν – περιγράφουν ένα νοητό κύκλο στον οποίο είναι υποχρεωμένα να
κινηθούν. Τέλος, σαν εμπόδια-βότσαλα στο στόμα του ρήτορα, τα αναντίστοιχα
Σημαίνοντα των σημαινόμενων πραγμάτων (π.χ. «πορτοκάλι» αντί «κουτί»),
εισάγουν το άλλο αντί άλλου των λέξεων στο κείμενο, που αποστηθίζεται
κατ’ αρχήν απ’ τον ηθοποιό, ώστε αυτό που τελικά θα ακουστεί μετά την εκμάθηση
να είναι διπλό: κατανοητό και ακατανόητο, προκειμένου ο λόγος του συγγραφέα να
απολέσει τη νοηματική του δύναμη και η μέθεξη να προέλθει μάλλον από τον
σημαίνοντα ρυθμό της ακατάληπτης αλληλουχίας λέξεων-βότσαλων. Σημειωτέον ότι
τότε το νόημα ισχυροποιείται. Κι έτσι ο λόγος γίνεται αφή, το Σημαίνον δεν
«ανακατασκευάζεται», αλλά αναλαμβάνει να σκεφτεί αυτό αντί του ηθοποιού, που
τότε μόνο λυτρώνεται από το βάρος του. Γίνεται; Γίνεται, αλλά όχι εδώ,
στο χαρτί. Εκεί, στο «σανίδι», στη Μυτιλήνη. Και με αυταπάρνηση.

Παρακολούθησα και τον Κιμούλη σ’ ένα τρίωρο masterclass για δύο όλους
κι όλους στίχους απ’ τον «Άμλετ». Ανέβασε ένα κορίτσι κι ένα αγόρι στη σκηνή.
Σε δέκα λεπτά τα δύο αυτά παιδιά μεταμορφώθηκαν μπροστά στα μάτια μου σε
ηθοποιούς του ελισαβετιανού δράματος. Το ίδιο και η Μάγια Λυμπεροπούλου στο
«εργαστήριό» της με θέμα «Η σκηνική πραγματικότητα ενός λόγου που δεν είναι
φυσικός». Τι συσσωρευμένη πείρα σ’ αυτό το «όργανο λύτρωσης», το σώμα της
Μάγιας Λυμπεροπούλου.

Και φυσικά οι ξένοι, ο Jean Jourdheuil και ο Guy Cools. Επιστέγασμα, η
παράσταση «Αγάπης αγώνας άγονος», σε σκηνοθεσία Σ. Λιβαθηνού και στην
αριστουργηματική μετάφραση του Σ. Πασχάλη, μ’ εκείνη την τελευταία ατάκα που
την πήρα προσωπικά: «Τα λόγια του Ερμή, το ξέρω, ακούγονται σκληρά, μετά από
τα τραγούδια του Απόλλωνα. Μα είναι ώρα να φύγουμε. Εσείς, από κει. Εμείς, από
δω».

Έφυγα, φυσικά, «από κει». Από εκεί που ήρθα: το Πανεπιστήμιο, που αν δεν γίνει
Θέατρο (δράμα, επαφή, θέση ενός προβλήματος όπου ο λόγος αναγκάζεται – ακόμη
και ως ελιγμός – να οδηγεί τη σκέψη προς το άσκεπτο), θα γίνει σύντομα
Χρηματιστήριο.

Στρατόπεδο, παρακαλώ τον Υπουργό Παιδείας να μη γίνει.

* Η Διεθνής Συνάντηση στη Μυτιλήνη έγινε από τις 23 Ιουνίου έως τις 7
Ιουλίου 2002.