Έφερε την τέχνη κοντά στον κόσμο

Στο διάστημα 1971-72, που ο Α. Ιωάννου (δεξιά) διετέλεσε διευθυντής της Εθνικής Πινακοθήκης, αγόρασε έργα νέων Ελλήνων καλλιτεχνών, προετοίμασε αναδρομικές ζώντων, καθιέρωσε πολιτική άντλησης δωρεών. Μεταξύ άλλων έπεισε και τον άγνωστο τότε στην Ελλάδα Αλέξανδρο Ιόλα να δωρήσει τον «Γυρολόγο-Πραματευτή» του Ρ. Μαγκρίτ στην Πινακοθήκη

Το υπενθυμίζουμε κάθε τέτοια εποχή και θα επιμείνουμε, μολονότι τα πράγματα
είναι σαφώς καλύτερα από τότε που το πρωτοσημειώναμε: το καλοκαίρι είναι η
καλύτερη εποχή για μεγάλες εκθέσεις, η ψυχολογία των διακοπών κάνει την τέχνη
ευανάγνωστη, επιθυμητή. Απόδειξη όχι μόνο οι διεθνείς εκδηλώσεις όπως η
Ντοκουμέντα και η Μπιενάλε Βενετίας, αλλά και οι εκθέσεις του Μουσείου
Σύγχρονης Τέχνης και του Ιδρύματος Κυδωνιέως στην Άνδρο, τα «Ερμουπόλια» στη
Σύρο, του Κέντρου Σύγχρονης Τέχνης Ρεθύμνου, της Πινακοθήκης Αβέρωφ στο
Μέτσοβο και του Μουσείου Νεοελληνικής Τέχνης στη Ρόδο.

Σήμερα όλοι οι μουσειακοί παράγοντες της τέχνης προσπαθούν να την κάνουν
«φιλική προς τον χρήστη», αλλά πριν από μισό αιώνα κάτι τέτοιο δεν ήταν
αυτονόητο. Για τον πολύ κόσμο η ζωγραφική υπήρχε μόνο στα κείμενα ειδικών και
σε λίγες δημοσιευόμενες φωτογραφίες, συλλογές υπήρχαν ελάχιστες. Η Εθνική
Πινακοθήκη «στεγαζόταν» σε κάτι στρατιωτικά τολ πίσω από το Πολεμικό Μουσείο
και νοιαζόταν μόνο για τον 19ο αι. και πίσω.

Ένας σπουδαίος διανοούμενος και τεχνοκριτικός είναι αυτός που άλλαξε το
σκηνικό, μεταμορφώνοντας τους μουσειακούς θεσμούς, ιδρύοντας νέες συλλογές και
φέρνοντας την τέχνη κοντά στον κόσμο. Είναι ο Κύπριος Ανδρέας Ιωάννου, από τον
πρώιμο θάνατο του οποίου εφέτος συμπληρώνονται 30 χρόνια.

Έπειτα από εθνική και αντιστασιακή δράση και από σπουδές Νομικής σε Αγγλία και
Αμερική, διορίστηκε νομάρχης στα μόλις ενσωματωμένα Δωδεκάνησα και με ανάλογες
ιδιότητες υπηρέτησε στην Εύβοια και τα Επτάνησα, ώσπου το 1971 διορίστηκε
διευθυντής της Εθνικής Πινακοθήκης, μέχρι τον θάνατό του, το καλοκαίρι του
1972. Συγγραφέας ο ίδιος πολλών μελετών για θέματα σύγχρονης και βυζαντινής
τέχνης, συμμετείχε στους προβληματισμούς του περιοδικού «Ζυγός» δίπλα στους
Ελ. Βακαλό, Ε. Παπανούτσο, Μ. Καλλιγά, Α. Προκοπίου κ.ά. Άνθρωπος
αγγλοσαξωνικής νοοτροπίας, διέβλεψε ότι τα θέματα της τέχνης χρειάζονταν
συγκεκριμένους χώρους δραστηριοτήτων, μελετημένες συλλογές, σύγχρονα κίνητρα
ανάπτυξης και επικοινωνίας. Και το πέτυχε, ιδρύοντας τα ακόλουθα:

Δημοτική Πινακοθήκη Ρόδου. Το σημερινό Μουσείο Νεοελληνικής Τέχνης του
Δήμου Ροδίων υπήρξε το πρώτο (στην κυριολεξία) μουσείο σύγχρονης τέχνης ήδη
από το 1959, με άκρως αντιπροσωπευτικές συλλογές όλων των τάσεων, που
πρωτοέδιναν έμφαση στην αυτονομία του 20ού αιώνα ως προς τον 19ο. Ο Ιωάννου το
εμπνεύστηκε, έτρεξε, αγόρασε τα έργα των πανελληνίων εκθέσεων, βρήκε χορηγούς
(!) για αγορές άλλων, εξέδωσε κατάλογο, προσκάλεσε διεθνείς προσωπικότητες στα
εγκαίνια, δημιούργησε έναν ευρύτερο μουσειολογικό προβληματισμό.

Καλλιτεχνικός οικισμός στην Ερέτρια. Οικόπεδα για τους Γ. Βακαλό, Σπ.
Βασιλείου, Φρ. Φραντζισκάκι, Α. Φασιανό, Δ. Μυταρά, με αντάλλαγμα πίνακες για
άλλες πινακοθήκες και με αποτέλεσμα να τονωθεί η περιοχή σαν χώρος τουριστικής
έλξης.

Μουσεία Δ. Σολωμού και Α. Κάλβου, στη Ζάκυνθο. Χώροι περισυλλογής
ντοκουμέντων και τιμής για τους εθνικούς ποιητές.

Εθνική Πινακοθήκη. Στους μήνες που διετέλεσε διευθυντής αγόρασε έργα
σύγχρονων καλλιτεχνών, καθιέρωσε πολιτική άντλησης δωρεών – μεταξύ άλλων και
από τον Αλ. Ιόλα, άγνωστο τότε στην Ελλάδα – προετοίμασε τις αναδρομικές
ζώντων καλλιτεχνών οι οποίες πραγματοποιήθηκαν μετά τον θάνατό του.

Εθνική Τράπεζα – Μορφωτικό Ίδρυμα. Ήταν αυτός που εισηγήθηκε την ίδρυση
των συλλογών τέχνης και έκανε τις πρώτες αγορές. Η πρωτοβουλία του αυτή
παρασιωπήθηκε από τους διαδόχους του και το παρόν είναι το πρώτο δημοσίευμα
αποκατάστασης της αλήθειας. Εδώ οφείλουμε να σταθούμε λίγο περισσότερο.

Για τα δύσκολα χρόνια της δικτατορίας, μας έμαθαν να εκτιμάμε περισσότερο
αυτούς που «έφυγαν για το Παρίσι» – χωρίς μάλιστα να τους κυνηγά κανείς – και
συνωμοτούσαν σε καφενεία, και όχι όσους ζήσαμε εδώ, άλλοι σε εξορίες και
περιορισμούς κι άλλοι αφοσιωμένοι στο καθήκον, τίμια, χωρίς να βλάψουν
κανέναν.

Δεν έπρεπε, λέει, να αναλάβει ο Ιωάννου διευθυντής της Εθνικής Πινακοθήκης
μεσούσης της χούντας. Θα μπορούσε κανείς ν’ ανταπαντήσει αναλόγως, ότι και ο
επόμενος διευθυντής διορίστηκε από το ίδιο καθεστώς, όπως και πολλοί επιφανείς
διευθυντές μουσείων, ακαδημαϊκοί, καθηγητές ΑΣΚΤ κ.ά.

Κατά γενική μαρτυρία πάντως όσων τον γνώρισαν, ο Ιωάννου υπήρξε
άνθρωπος ακεραίου ήθους, με συνείδηση κρατικού λειτουργού από άλλες εποχές,
οραματιστής, γενναιόδωρος, ένας ευπατρίδης. Η δε προσφορά του στην υπόθεση των
μουσείων νεοελληνικής τέχνης, εθνικής σημασίας και υποδειγματική για τις
δεκαετίες που ακολούθησαν.