Επιστήμη κάτω από την άμμο

Ακόμη και στην πιο ερημική παραλία, ακόμη και αν κανένα ίχνος ζωής δεν
φαίνεται τριγύρω, δεν είστε μόνοι σας! Σε κάθε σας κίνηση, μέσα στο νερό ή
στην άμμο, έχετε παρέα χιλιάδες μικροσκοπικά πλάσματα που δεν είναι άλλοι από
τους μόνιμους κατοίκους της παραλίας.

Κάθε φορά που το πόδι σας βουλιάζει στην άμμο, 30.000 ζώα υποφέρουν! Ακούγεται
απίστευτο, αλλά στην άμμο ζουν εκατομμύρια μικροί οργανισμοί. Μερικές χιλιάδες
απ’ αυτούς συνθλίβονται την ώρα που εσείς κάνετε ανέμελες βόλτες πάνω στη
ζεστή άμμο.

Έχουν δύο πόδια, τριχωτό στόμα και το σώμα τους μοιάζει με ελατήριο. Με άλλα
λόγια, ευτυχώς που δεν είναι ορατά με γυμνό μάτι, γιατί αν μπορούσε κανείς να
δει αυτά τα μικρά ζωάκια, που δεν μοιάζουν με τίποτα άλλο πάνω στη Γη, σίγουρα
θα τρόμαζε! Υπάρχουν βέβαια και πολλά άλλα, λιγότερο τρομακτικά. Μοιάζουν με
σκουλήκια ή γαριδούλες.

Με μια (επιστημονική) λέξη όλα αυτά τα μικρά… τερατάκια της παραλίας
ονομάζονται μειοπανίδα (ή μειοβένθος). Ζουν όπου υπάρχει άμμος ή νερό. Και
μετρούν περίπου 3 εκατομμύρια διαφορετικά είδη σε όλο τον πλανήτη.

Στη χώρα μας, η μελέτη τους βρίσκεται ακόμη σε αρχικό στάδιο. «Την
τελευταία δεκαετία έχει αρχίσει η συστηματική μελέτη της μειοπανίδας στην
Ανατολική Μεσόγειο και το Αιγαίο. Και μέχρι σήμερα έχουμε πληροφορίες για τους
νηματώδεις, που αποτελούν και το 90% του πληθυσμού της μειοπανίδας που ζει στη
χώρα μας», λέει η Κατερίνα Σεβαστού από το Εργαστήριο Θαλάσσιας Οικολογίας του
Πανεπιστημίου Κρήτης.

Οι τελευταίες μελέτες των επιστημόνων του Πανεπιστημίου αλλά και του
Ινστιτούτου Θαλάσσιας Βιολογίας Κρήτης (ΙΘΑΒΙΚ) επικεντρώνονται στα κωπήποδα,
«την δεύτερη πιο άφθονη ομάδα του μειοβένθους».

Παρέα στην παραλία μάς κάνουν όμως και άλλοι, μεγαλύτεροι σε μέγεθος,
οργανισμοί. Είναι η «οικογένεια» της μακροπανίδας και μπορεί κανείς να τα δει
με γυμνό μάτι. «Είναι σκουλήκια, μικρές γαρίδες, μαλάκια, κοχύλια και άλλα.
Μερικά μπορούν να ζήσουν μέχρι και 40 εκατοστά μέσα στην άμμο», περιγράφει η
Αργυρώ Ζενέτου, βιολόγος στο Εθνικό Κέντρο Θαλάσσιων Ερευνών (ΕΚΘΕ). Στη χώρα
μας έχουν μέχρι σήμερα καταγραφεί περίπου 2.500 διαφορετικά είδη μακροπανίδας.

Όμως και η ίδια η άμμος κρύβει μέσα της αρκετή δόση επιστήμης. Δεν της…
φαίνεται, αλλά κάθε κόκκος της έχει διαφορετικό σχήμα από όλους τους άλλους.
Χιλιάδες, εκατομμύρια, δισεκατομμύρια κόκκοι όταν ενωθούν μεταξύ τους
δημιουργούν ένα αρκετά πολύπλοκο σύνολο. Επιστήμονες από όλο τον κόσμο
καταπιάνονται με την άμμο και τις ιδιότητές της, προσπαθώντας να απαντήσουν σε
πολλά (κατά τα άλλα απλά) ερωτήματα, όπως το γιατί ένας σωρός από άμμο
λειτουργεί σαν χιονοστιβάδα που παίρνει πάντα μια συγκεκριμένη κλίση.

Αντίστοιχα «περίεργη» είναι και η φυσική επιστήμη, που κρύβεται κάτω
από τις πέτρες! Σκεφτείτε πόσες ώρες έχετε αφιερώσει στην αναζήτηση της πιο
κατάλληλης πέτρας, αυτής που θα κάνει τα περισσότερα πηδηματάκια στην
επιφάνεια του νερού.

Όμως κανείς από τους επιστήμονες δεν έχει ακόμη βρει ποια είναι η ιδανική
πέτρα γι’ αυτό το παιχνίδι. Κανένας δεν μπορεί ακόμα να μας πει τι σχήμα και
τι μέγεθος έχει, για να κάνει πιο εύκολη τη διασκέδασή μας στην παραλία.

Η ΝΑΣΑ χτίζει στην άμμο… παλάτια

Χτίζουν κάστρα στην άμμο, όχι όμως για να περάσει η ώρα τους στην παραλία,
αλλά για μελετήσουν δυνάμεις της Φυσικής και τη συμπεριφορά του εδάφους την
ώρα ενός σεισμού. Ο λόγος για τους επιστήμονες της ΝΑΣΑ, που στέλνουν την άμμο
στο Διάστημα, σε μία από τις επόμενες αποστολές του διαστημικού λεωφορείου.

Τα γλυπτά στην άμμο αποτελούνται από δισεκατομμύρια αιχμηρούς κόκκους που
τρίβονται μεταξύ τους. Η συνοχή και η αντοχή του γλυπτού εξαρτώνται απ’ αυτή
την επαφή μεταξύ των κόκκων άμμου και τη συμπεριφορά τους όταν βρέχονται με
νερό. Οι επιστήμονες έχουν παρατηρήσει ότι το νερό δημιουργεί γέφυρες από
κόκκο σε κόκκο και οι επιφανειακές τάσεις που αναπτύσσονται, τους κρατούν
«δεμένους».

Η υγρή άμμος είναι συχνά αιτία κατάρρευσης κτιρίων σε σεισμό. Το υπέδαφος κάτω
από κτίρια που έχουν χτιστεί σε περιοχές όπου πριν ήταν θάλασσα, υποχωρεί,
όταν στη διάρκεια της δόνησης εισβάλλει νερό. Αυτό συνέβη στην πλουσιότερη
γειτονιά του Σαν Φρανσίσκο στον σεισμό του 1989, όπου σημειώθηκαν και οι
μεγαλύτερες καταστροφές. Τις λεπτομέρειες αυτής της διαδικασίας στο υπέδαφος
και τη συμπεριφορά των κόκκων άμμου ερευνούν οι επιστήμονες, καθώς μπορεί να
οδηγήσουν σε ασφαλέστερες κατασκευές. Αυτός θα είναι ο στόχος του πειράματος
με άμμο που θα γίνει στην επόμενη πτήση του διαστημικού λεωφορείου Κολούμπια
πριν από τα τέλη του χρόνου.