Οι ορίζοντες της ερμηνείας

Διαθέτουν μιαν απροσδόκητη, όταν τα μελετήσεις εις βάθος, ευρυχωρία. Αυτή η
ευρυχωρία τους είναι συνήθως και η παγίδα που στήνουν στους προχειρολόγους,
στους βιαστικούς, στους αλαζόνες και στους αδιάβαστους. Γιατί η ευρυχωρία
είναι βέβαια ένας ευρύς χώρος αλλά, όπως κάθε χώρος ευρύς ή στενός, έχει όρια
και τα όρια υπαγορεύουν όρους. Χωρίς να παίζω με τις λέξεις υποθέτω πως ο
καθένας αντιλαμβάνεται ότι ο ορίζοντας κάθε ερμηνείας είναι συνάρτηση όχι της
προσωπικής οράσεως του ερμηνευτή (το όριο, ο όρος και ο ορίζοντας έχουν
θεματική καταγωγή από το οράν) αλλά του δημιουργού. Όταν συναντηθούν τα
βλέμματα του δημιουργού και του ερμηνευτή σε μια νοητή γραμμή του ορίζοντος
του έργου, τότε επιτυγχάνεται το ερμηνευτικό θαύμα. Έτσι η Κάλλας συνάντησε
τον Μπελίνι, ο Δημήτρης Μητρόπουλος τον Μάλερ, ο Χατζιδάκις τον Αριστοφάνη, ο
Θεοδωράκης τον Ελύτη, ο Μινωτής τον Σοφοκλή, η Νικολούδη τον Χατζιδάκι των
«Ορνίθων», ο Κουν τον Καμπανέλλη, ο Ροντήρης τον Αισχύλο, η Παπαθανασίου την
Ηλέκτρα, ο Κιμούλης τον «Πατέρα», ο Παπαβασιλείου τον «Ρίτσο», η Κονιόρδου τη
«Φόνισσα», η Κοκκίνου τον Βιζυηνό.

Συχνά όμως ανακαλύπτουμε πως κάθε μεγάλο έργο ενέχει εντός των ορίων του μια
σειρά ποικίλων εκδοχών της ουσίας, όταν επιτρέπει ερμηνείες διάφορες μεταξύ
τους αλλά παρακλητικές της ουσίας του.

Φέτος είχαμε (και μακάρι να πολλαπλασιαστούν) δύο ευκαιρίες να διαπιστώσουμε
την ευρυχωρία και τη γενναιοδωρία των ευριπιδικών «Βακχών». Ο θίασος
«Ολλάνδια», όπως ήδη αναλυτικά εξέθεσα σ’ αυτήν εδώ τη γωνιά, προσπάθησε να
παντρέψει, και εν πολλοίς το πέτυχε, το αυστηρό ηθικολογικό ορθολογιστικό και
πουριτανικό προτεσταντικό ήθος και ύφος με το ενστικτώδες, συναισθηματικό,
μυθικό, προληπτικό και αβυσσαλέο χαώδες ανατολίτικο ήθος ενός τελεστικού
θρησκευτικού ιδιώματος.

Αν είναι οι «Βάκχες» μια πολιτισμική εισβολή του νέου και του
ενστικτώδους στον τετραγωνικό ορθολογισμό μιας θεσμοθετημένης κοινωνίας, αυτές
οι δύο «φαντασιακές» θεσμίσεις είναι σαν το τσακμάκι και το φιτίλι,
εκρηκτικές. Τι άλλο μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν οι πιο ορθολογισμένοι
κεντροευρωπαίοι από τη σύγκριση των πολιτιστικών παραδόσεων που βιώνουν στον
τόπο τους. Εξάλλου μόλις πρόσφατα ένας φαιδρός πολιτικός «Πενθέας», φασίστας,
ρατσιστής και ομοφυλόφιλος δολοφονήθηκε μέσα σε μια χώρα με μετανάστες
φανατικούς μουσουλμάνους, βουδιστές και σιχ, σε μια χώρα όπου τα ναρκωτικά
διακινούνται νόμιμα, έχει θεσμοθετηθεί ο γάμος μετά ομοφύλων και επιτρέπεται
διά νόμου η ευθανασία. Αυτό το παζλ πολιτιστικής σύγχυσης και ηθικής
διαθεσιμότητας, η πάλη ανοιχτού και κλειστού αποτυπώθηκε στην ερμηνεία των
ολλανδικών «Βακχών».

Άλλη εκδοχή της ευρυχωρίας του ευριπιδικού έργου είδε ο Πήτερ Χωλ στην
Επίδαυρο με τις «Βάκχες» του Εθνικού Θεάτρου της Αγγλίας. Όπως κάθε τίμιος
θεατρικός εργάτης, δηλαδή ταπεινός και ανοιχτός μπροστά στην πρόκληση ενός
κλασικού έργου, δεν μπορούσε παρά να καταφύγει στην παράδοσή του και η
παράδοσή του είναι ο Σαίξπηρ. Πρώτο μέλημά του λοιπόν να έχει στη διάθεσή του
ένα κείμενο που χωρίς να προδίδει το ύφος και το ήθος, τη διάνοια του
Ευριπίδη, να διαθέτει οικείους ρυθμούς, προσφέρει ευγλωττία και μηχανισμούς
εκφώνησης ικανούς να γίνουν δραστικός λόγος από τους εντός της παράδοσης
ηθοποιούς του. Ο Κόλιν Τήβαν που μετέφρασε το έργο είναι ένας νέος θεατρικός
συγγραφέας με κλασική παιδεία. Ένα είδος Παύλου Μάτεσι της Αγγλίας. Και πώς
μετέφρασε; Στα επεισόδια ακολούθησε τον πασίγνωστο πεντάμετρο στίχο, το
ανάλογο του ιαμβικού τριμέτρου, τον στίχο του Σαίξπηρ. Στα χορικά τους
λιγοσύλλαβους ιαμβικούς ελεύθερους στίχους συχνά των λίμερικς. Παρέδωσε ένα
κείμενο ρυθμικής πανδαισίας.

Κάποιοι αδιάβαστοι και ανιστόρητοι ξιπασμένοι, που θεωρούν τον Πήτερ Χωλ
ξεπερασμένο, επειδή χρησιμοποιεί μάσκες και ακολουθεί την αρχαία παράδοση ένας
ηθοποιός να παίζει πολλούς ρόλους, θέλουν να αγνοούν ότι αυτή η σκηνική
«οικονομία» είναι σαιξπηρική. Όταν στον «Βασιλιά Ληρ» ο ηθοποιός που παίζει
την Κορντέλια παίζει και τον τρελό, είναι αρκετό για να οδηγήσει έναν μάστορα
όπως ο Χωλ στην αυτονόητη λύση ο ηθοποιός που παίζει τον Πενθέα να παίζει και
τη μητέρα του, την Αγαύη.

Όποιος γνωρίζει την εκπαίδευση των Άγγλων ηθοποιών γνωρίζει ότι
κριτήριο καριέρας είναι να μπορούν ανά πάσα στιγμή να παίξουν γυναικείους
ρόλους ή να ανταλλάξουν ρόλους. Ο Λώρενς Ολιβιέ ξεκίνησε την καριέρα του στο
επάγγελμα παίζοντας την Κατερίνα στο «Ημέρωμα της στρίγγλας», και πολύ συχνά
στον ίδιο θίασο αλλάζανε από βραδιά σε βραδιά ρόλους στον «Οθέλλο» με τον
Γκίλγουντ (Ιάγο). Όταν λοιπόν έχεις ηθοποιούς όπως ο εκπληκτικός Γκρεγκ Χικς,
ο τυπίστας Νταίηβιντ Ρύαλ και ο σπαρακτικός Γουΐλλιαμ Χιούστον με ικανότητες
μεταμορφώσεως μόνο μέσω του λόγου και της συνακόλουθης σωματικής έκφρασης, δεν
είναι συντηρητισμός, είναι προωθημένος πειραματισμός να δοκιμάσεις να
ερμηνεύσεις Ευριπίδη μέσα από τις μεθόδους, τους κώδικες και τα υποκριτικά
κλειδιά της παράδοσής σου.

Ξέρετε εσείς καμιά ολλανδική παράδοση θεάτρου, καμιά ελβετική, καμιά βελγική;
Η αγγλική όμως είναι ακμαία, πολύχυμη και γόνιμη. Αυτό αναγκάζει τους
Ολλανδούς να καταφεύγουν σε μεικτά είδη θεάματος και τους Άγγλους να κάνουν
παραλλαγές πάνω στη μακραίωνη και πολύκλαδη παράδοσή τους.

Εκφραστής, μέγας και αυθεντικός, αυτής της παράδοσης ο Πήτερ Χωλ. Άνθρωπος
χωρίς πρεμούρα καριέρας, χορτασμένος, κατασταλαγμένος, απροκατάληπτος και
σεβαστικός στα κείμενα και στη σχολή του.

Οι «Βάκχες» του είχαν σαφήνεια στόχου, λιτότητα μέσων, καθαρότητα μορφών και,
κυρίως, θεατρικότητα χωρίς θεαματικά, εντυπωσιακά μπιχλιμπίδια. Σαν τα γλυπτά
του Μουρ με διακριτούς τους όγκους, κυρίαρχο τον ρυθμό και πυκνό το νόημα.

Στην παράστασή του βγήκε το ειρωνικό υπόβαθρο του Ευριπίδη, ξεφύτρωσε δειλά
αλλά θεμιτά ένα σατυρικό αίτημα, διατυπώθηκε υπαινικτικά το τελετουργικό
στοιχείο των πιστών μιας νέας θρησκείας (οι «Βάκχες» του χορού δεν είναι
μαινάδες, είναι πιστοί, προσκυνητές, πανηγυριστές) και η ωμότητα και η
σκληρότητα της μύησης των άπιστων.

Προσωπικά μού έλειψε κάτι, νομίζω καίριο, από την εκδοχή του Χωλ. Το
λυρικό στοιχείο του χορού. Εκεί που οι Σύροι μετανάστες των Ολλανδών
επιστράτευσαν θρήνους, ύμνους, πανηγυρικά ομαδικά τραγούδια αίνου και
λατρείας, ο ρυθμικός άμουσος χορός του Χωλ, πιστός στην αγγλικανική του λυρική
στέγνα, εξέφρασε υψηλά αισθήματα χωρίς την υγρασία του μελισμένου λόγου.

Το μέγα μάθημα του Χωλ: Το μέγα μάθημα κάθε μεγάλου δημιουργού: παίξε στο
γήπεδο που ξέρεις, με τα παιχνίδια που ξέρεις και κάνε μέσα στους κανόνες του
παιχνιδιού τις ποικίλες προσωπικές σου προσαρμογές – παραλλαγές – επιλογές.
Σεβάσου την παράδοση. Όχι, αυτό δεν το λέει ο Χωλ, ο Ευριπίδης το λέει στις
«Βάκχες»: «Είναι σοφία να γυρίζεις την πλάτη στων ματαιόδοξων τη ρητορεία·
υποτάξου στων πολλών τη λατρεία και στων απλών ανθρώπων τα έθιμα» (στίχοι 427-432).