25.000 μάρμαρα πνίγουν την Ακρόπολη!

Η εικόνα του Παρθενώνα και των άλλων μνημείων που θαυμάζαμε μέχρι πρότινος ως
το πρότυπο της τελειότητας και της ολοκλήρωσης της μορφής και του
περιεχομένου, ήταν μια ψευδαίσθηση. Βασιζόταν σε εκατοντάδες ακρωτηριασμούς,
παρατοποθετήσεις, τρυπήματα, πριονίσματα, συγκολλήσεις και συμπληρώσεις με
σίδερα κακής ποιότητας, τσιμέντα και λίθους, ολόκληρες πλάκες μπετόν, ένα έργο
αγαθών προθέσεων που υλοποιήθηκε με τη μαστοριά, την ευαισθησία αλλά και τα
ευτελή υλικά ενός παραχαράκτη.

Αυτές ακριβώς οι επεμβάσεις, που γέρασαν μέσα σε ελάχιστα χρόνια, προκάλεσαν
τις ρήξεις, θραύσεις, απολεπίσεις, την ετοιμορροπία των μνημείων. Αυτά άλλωστε
υπαγόρευσαν την ανάγκη για μια ριζική επέμβαση στην Ακρόπολη χωρίς
συμβιβασμούς, ως προς την ποιότητα των υλικών – μάρμαρο Διονύσου και το
διαστημικής τεχνολογίας τιτάνιο, τον χρόνο… των μελετών και εργασιών –
συμπληρώνονται φέτος 27 χρόνια – την οργάνωση μιας ειδικής Υπηρεσίας
Συντήρησης Μνημείων Ακροπόλεως, αλλά και την τεχνολογία – ακτίνες λέιζερ για
τον καθαρισμό των γλυπτών και τέλος, το κόστος που θα φθάσει τα 11 δισ. δρχ.

Ένας πρόσθετος λόγος για την αποξήλωση των ψεύτικων συμπληρώσεων, ήταν
η επανένταξη στα μνημεία πολλών εκατοντάδων αυθεντικών αρχιτεκτονικών μελών
και θραυσμάτων που είχαν μείνει απ’ έξω ή δεν είχαν εντοπισθεί εγκαίρως. Τα
«διάσπαρτα», όπως ονομάζονται, σεβάσμια μπάζα της ιστορίας είναι απλωμένα
παντού, ενώ 25.000 κομμάτια στοιβάζονται σε 35 λιθοσωρούς χωρίς ελπίδα και
δημιουργούν το αδιαχώρητο. Δεν υπάρχει ακόμα ριζική λύση για το πώς θα είναι η
τελική επιφάνεια του εδάφους και τι θα γίνει με τα διάσπαρτα όταν τελειώσει η
αποκατάσταση των μνημείων – η διάλυση, η ανάταξη, η δομική και στατική τους
θωράκιση.

Επιπλέον, από την επιφάνεια της Ακρόπολης όπως είναι τώρα, λείπουν τουλάχιστον
50.000 τόνοι χώματος, που πετάχτηκαν από προηγούμενες ανασκαφές με συνέπεια
άλλη μία παραχάραξη. Σήμερα, βλέπουμε τον Παρθενώνα μαζί με τα απογυμνωμένα
θεμέλιά του, ενώ θα έπρεπε να είναι προστατευμένα.

Το πώς θα ντυθεί η επιφάνεια της Ακρόπολης ώστε να μη μοιάζει με κουρελού,
είναι ένα ανοιχτό ζήτημα που περιμένει απάντηση.

Δεν πίστευαν στα μάτια τους οι άνθρωποι του εργοταξίου της Ακροπόλεως, όταν
άρχισαν τον περασμένο Οκτώβριο το έργο της αποσυναρμολόγησης της κιονοστοιχίας
στη βόρεια πλευρά του τσιμεντένιου Παρθενώνα. Τα μεγάλα μαρμάρινα επιστύλια
πάνω από τις οκτώ κολόνες, τα ετοιμόρροπα γείσα, τα αντιθήματα ήταν
κυριολεκτικά διαλυμένα σε περισσότερες από τρεις εκατοντάδες κομμάτια. Η
εσωτερική πλευρά, βάναυσα τρυπημένη από σκουριασμένες σιδερένιες ράγες και
πακτωμένη με τσιμέντο, χαλίκια και μπάζα. Μοιραία, η διαδικασία διάλυσης και
το κατέβασμα 500 τόνων αρχαίου εύθραυστου και ετοιμόρροπου μαρμάρου με τον
γερανό κράτησε πολύ περισσότερο διάστημα απ’ όσο είχε προγραμματισθεί. Ουδέν
κακόν αμιγές καλού όμως, αφού έτσι διαλύθηκαν και οι τελευταίες αμφιβολίες για
τη σκοπιμότητα της μεγάλης σωστικής επέμβασης στη μισή μακρά πλευρά του
Παρθενώνα, που καθυστερούσε να εγκριθεί επειδή κάποιοι ιθύνοντες δεν ήθελαν να
πιστέψουν ότι παρουσιάζει τόσο σοβαρά προβλήματα ετοιμορροπίας και στατικής επάρκειας.

«Ένεση» με 180 τόνους μάρμαρο!

Αριστερά: Η εικόνα που αντίκρυσαν οι τεχνίτες στον θριγκό του Παρθενώνα μετά την απομάκρυνση των γείσων, ήταν απογοητευτική. Το εσωτερικό του περιστυλίου ήταν μπαλωμένο, τσιμενταρισμένο, γεμάτο σκουριασμένες σιδερένιες ράγες, ρηγματωμένο. Πάνω: Η διάλυση της μισής βόρειας κιονοστοιχίας μετά την απομάκρυνση των επιστυλίων του Παρθενώνα, άρχισε από τον 10ο κίονα, ο οποίος χρειάζεται μόνο μερικά καινούργια συμπληρώματα από νέο μάρμαρο

Η πρώτη δωρική κολόνα του Παρθενώνα έχει ήδη διαλυθεί, αλλά κάθε ημέρα το
προφίλ του ναού αλλάζει αισθητά από την απομάκρυνση των μελών.

Τώρα θα χρειασθούν τουλάχιστον 180 τόνοι καινούργιου μαρμάρου για να λαξευθούν
τα 33 συμπληρώματα, που θα πάρουν τη θέση των τσιμέντων σε 33 σπονδύλους και
στον θριγκό, ενώ τουλάχιστον διακόσια αρχιτεκτονικά μέλη ή θραύσματα του
Παρθενώνα που βρίσκονταν στο έδαφος θα μπορέσουν να συγκολληθούν και να
επιστρέψουν τώρα στο μνημείο.

Λεπτές ράβδοι τιτανίου και πέντε καινούργιοι σπόνδυλοι θα εξασφαλίσουν
τη συνέχεια του υλικού και την αντοχή της κιονοστοιχίας «για άλλες δύο
χιλιάδες χρόνια».

Έτσι τουλάχιστον υποστηρίζει ο υπεύθυνος των αναστηλωτικών προγραμμάτων του
Παρθενώνα Νίκος Τογανίδης, με το σκεπτικό ότι αποκαθίσταται ένα σύστημα
αυτοπροστασίας του μνημείου, αφού θα έρθουν στην αρχική θέση τους και δεκάδες
παρατοποθετημένοι σπόνδυλοι – που άλλαξαν θέση από τον έναν κίονα στον άλλο,
από πάνω θέση σε κάτω, από μπρος πλευρά σε πίσω – γιατί συνήθως η πίσω πλευρά
των ραβδωτών κιόνων είχε διατηρηθεί σε καλύτερη κατάσταση από την εξωτερική,
που ήταν εκτεθειμένη επί αιώνες στον καιρό, τα βλήματα από σφαίρες, τις βόμβες
και άλλους τραυματισμούς.

Παρότι το έργο της συντήρησης θα συνεχίζεται στο διηνεκές, η Υπηρεσία
Συντήρησης Μνημείων της Ακροπόλεως ανανεώνει το οπλοστάσιο των μέσων που
διατίθενται για την υψηλής ακρίβειας χειρουργική επέμβαση και για να είναι όλα
έτοιμα το καλοκαίρι του 2004 προσφεύγει στην τελευταία λέξη της τεχνολογίας.

Λιθοσωροί που κρύβουν θησαυρούς

Βάσεις από κολώνες και γλυπτά θωράκια, περιρραντήρια για τον αγιασμό βυζαντινής εποχής, σιγολειώνουν σ’ ένα απέραντο κοιμητήριο γλυπτών, που είναι η Ακρόπολη

Γιγάντιο έργο σε μικρή κλίμακα η καταγραφή και ταξινόμηση 25.000 διάσπαρτων
αρχαίων που πνίγουν την Ακρόπολη. Στρωμένη με είκοσι πέντε χιλιάδες διάσπαρτα
κομμάτια αρχαίων μαρμάρων όλων των εποχών, που καλύπτουν με τον όγκο τους περί
τα 410 κυβικά μέτρα, είναι η επιφάνεια της Ακρόπολης της Αθήνας, χωρίς να
υπολογίσουμε τα αναγνωρισμένα κομμάτια των διαλυμένων μνημείων που βρίσκονται
στο έδαφος για λόγους αναστήλωσης.

Το 80% από τα διάσπαρτα δεν ανήκει καν στα μνημεία της Ακρόπολης. Μεταφέρθηκαν
από την πόλη της Αθήνας, σε άλλες εποχές, για την κατασκευή σπιτιών και
επάλξεων που έχουν διαλυθεί και συσσωρεύθηκαν σε 35 μεγάλους σωρούς από τις
προηγούμενες ανασκαφές.

Πολλοί λιθοσωροί κρύβουν θησαυρούς – θραύσματα αγαλμάτων και αναγλύφων,
επιγραφές, κιονόκρανα, βάθρα αγαλμάτων, βωμούς, σπονδύλους κιόνων,
λιθόπλινθους και θραύσματα από σημαντικά αρχιτεκτονικά μέλη που ανήκουν στον
Παρθενώνα, τα Προπύλαια, τον Ναό της Νίκης, σε μνημεία εκτός Ακρόπολης ή σε
δεκάδες αρχαία κτίρια και ναούς της Ακρόπολης που έχουν καταστραφεί.

Άλλοι λιθοσωροί είναι και… καταπατητές. Πνίγουν από έλλειψη χώρου τα θεμέλια
των αρχαίων μνημείων όπου έχουν στοιβαχτεί και εμποδίζουν την ανάδειξη της
ιστορίας της Ακρόπολης, ενώ σιγολειώνουν καθώς είναι εκτεθειμένοι στη βροχή
και την ατμοσφαιρική ρύπανση. Είναι σχεδόν αδύνατον να διαβασθούν πλέον οι 176
διάσπαρτες επιγραφές. Οι θραυσμένες μορφές των γλυπτών και των αρχιτεκτονικών
μελών έχουν αμβλυνθεί, τα ίχνη χρωμάτων έχουν φύγει. Η τύχη τους προβληματίζει
τους αρμοδίους. Όμως, μέχρι τώρα δεν έχει δοθεί ριζική λύση στο πού θα
στεγασθούν.

Ελάχιστα απασχολεί το πιο σοβαρό: ποια θα είναι η τελική εικόνα που θα δίνει η
ακανόνιστη επιφάνεια της Ακρόπολης με τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 2004.
Ασφαλώς, χωρίς τα – επιεικώς – πρόχειρα παραπήγματα που έχουν στηθεί σε κάθε
γωνιά για την προστασία των πιο σημαντικών.

Από την Ακρόπολη και τα μνημεία της λείπει το χώμα. Τουλάχιστον 50.000
τόνοι χώματος πετάχθηκαν στα σκουπίδια από τις ανασκαφές εκατό χρόνων,
αφήνοντας γυμνά θεμέλια, ακανόνιστες επιφάνειες, μια εικόνα τελείως
στρεβλωμένη. Η πιο τολμηρή πρόταση για την τύχη των διάσπαρτων είναι να μπουν
σε υπόγειες αποθήκες πάνω στην Ακρόπολη, βοηθώντας παράλληλα στην αποκατάσταση
του εδάφους και έχει διατυπωθεί από τον αρχιτέκτονα Μανώλη Κορρέ.

Σύμφωνα με την πρόταση της εφόρου Ακροπόλεως κ. Άλκηστης Χωρέμη, οι 176
επιγραφές που είναι σκόρπιες στην επιφάνεια της Ακρόπολης, βάρους 40 περίπου
τόνων, θα στεγασθούν μέσα στον πολυγωνικό πύργο, το γνωστό μπελβεντέρε, όπου
βρίσκεται ο ιστός της σημαίας, αφού ο πύργος καθαρισθεί και ανυψωθεί κατά
περίπου ένα μέτρο. Για τα πιο σημαντικά αρχιτεκτονικά μέλη – από τους
αρχαϊκούς ναούς και άλλα κτίρια – η απόφαση είναι να στεγασθούν μέσα στο μικρό
Μουσείο της Ακροπόλεως. Για τα υπόλοιπα, όμως, που είναι τα πιο πολλά και
ανήκουν σε διάφορες κατηγορίες, υπάρχει η πρόταση να στεγασθούν σε αποθήκη στη
ρίζα της Ακρόπολης.

Από το 1994 βρίσκεται σε εξέλιξη ένα πρόγραμμα συστηματικής καταγραφής
του περιεχομένου των λιθοσωρών από τον αρχαιολόγο κ. Κωνσταντίνο Κίσσα, ο
οποίος προχωράει και στην πρώτη ταξινόμηση του περιεχομένου τους ανά είδος. Η
σοδειά από την ταξινόμηση και την καταγραφή, πάντως, είναι εντυπωσιακή. Μέχρι
το 1999 είχαν αποδοθεί στον Παρθενώνα 178 αρχιτεκτονικά θραύσματα, στα
Προπύλαια 51, στον Παρθενώνα 87, στη Στοά του Ευμένους 63, ενώ στον
υστεροαρχαϊκό ναό της Πολιάδας Αθηνάς αποδόθηκαν 460 θραύσματα από την
κεράμωση, 84 από τα γείσα των αετωμάτων, 10 των μετοπών. Εννοείται ότι ο
αριθμός τους έχει μεγαλώσει από τότε.

Καθαρισμός με λέιζερ

Ακτίνες λέιζερ σε συχνότητες προσαρμοσμένες στη σύσταση του πεντελικού
μαρμάρου θα αναλάβουν το εξαιρετικά λεπτό έργο του καθαρισμού των ανάγλυφων
της δυτικής ζωφόρου από τον οπισθόναο του Παρθενώνα, μήκους 21 μέτρων, χωρίς
να θιγεί καθόλου η εύθρυπτη ή διαβρωμένη επιφάνεια, όπου σώζονται ακόμα ίχνη
της αρχικής μορφής.

Επιτροπή εμπειρογνωμόνων πήγε πρόσφατα στην Ιταλία για να εξετάσει έναν ακριβό
παντογράφο που σκανάρει τις ακανόνιστες επιφάνειες του σπασμένου μαρμάρου με
ακτίνες λέιζερ, τις αποθηκεύει στη μνήμη του και δίνει την εντολή σ’ ένα
κοπτικό εργαλείο να προχωρήσει στην επεξεργασία της συμπληρωματικής
επιφάνειας, αντικαθιστώντας έτσι τη χρονοβόρο διαδικασία του παραδοσιακού
πονταρίσματος. Ακόμα και ένα τρακτέρ θα ανέβει στην Ακρόπολη για τη μεταφορά
μεγάλων όγκων νέου μαρμάρου – χρειάζονται 80 τόνοι μονάχα για τα επιστύλια και
τα δοκάρια που θα χρησιμοποιηθούν για να αναστηθεί η φατνωματική οροφή των
Προπυλαίων.

Πολλά κομμάτια φθάνουν πλέον ημιέτοιμα στο εργοτάξιο, αφού η κατεργασία τους
ανατίθεται – ελλείψει χώρου – και σε εξωτερικούς συνεργάτες.

Ένα νέο λατομείο που άνοιξε στον Διόνυσο παρέχει άφθονο μάρμαρο καλής
ποιότητας και η ανανέωση και η ενίσχυση του ανθρώπινου δυναμικού – περισσότερα
από 203 άτομα – έχουν δώσει νέα πνοή στο έργο, ενώ με λυμένα τα οργανωτικά και
διοικητικά προβλήματα και το χρήμα που ρέει κανονικά, τα έργα τρέχουν ρολόι

Δοκάρια στα Προπύλαια

Σε εξέλιξη βρίσκεται η διάλυση της εσωτερικής κεντρικής δωρικής πρόσοψης
των Προπυλαίων, όπου ευτυχώς δεν έχουν συμβεί διαρρήξεις των επιστυλίων,
αντίθετα με άλλα σημεία του κτιρίου, όπου αφαιρέθηκαν τέσσερις τόνοι
σιδηροτροχιών. Χρειάζεται, όμως, να κατασκευασθούν πέντε νέα μεγάλα μαρμάρινα
δοκάρια. Αυτά θα στηρίζουν 73 αρχαίες ανάγλυφες φατνωματικές πλάκες που θα
προστεθούν τώρα στην πολυτελή οροφή, διπλασιάζοντας το ποσοστό του στεγασμένου
χώρου (στο 20%). Ας σημειωθεί ότι σύμφωνα με μελέτες του υπεύθυνου των
Προπυλαίων αρχιτέκτονα Τάσου Τανούλα, το 1/6 του υλικού της παλαιότερης
αναστήλωσης των Προπυλαίων είχε «παρατοποθετηθεί». Με έρευνες της διευθύντριας
της Υπηρεσίας Συντήρησης Μνημείων Ακροπόλεως Μαίρης Ιωαννίδη σε 1.100
θραύσματα αποκαταστάθηκαν σε υψηλό ποσοστό 120 πλάκες των φατνωμάτων της
οροφής. Λείπουν, όμως, τα δοκάρια που θα τις συγκρατούσαν.

Αναστήλωση τρίτη με τη… Νίκη

Μία μεγάλη πλάκα από οπλισμένο σκυρόδεμα βρισκόταν κάτω από τον Ναό της Νίκης, που πατούσε πάνω σ’ ένα τσιμεντένιο βάθρο

Ύστερα από τρεις κατεδαφίσεις και δύο αναστηλώσεις που έχει υποστεί, ο μικρός
ιωνικός Ναός της Αθηνάς Νίκης διαλύθηκε και πάλι στα εξ ων συνετέθη – 300
κομμάτια – με σκοπό η τρίτη αναστήλωση να είναι και η τελευταία.

Κατά την αφαίρεση της πλάκας από μπετόν αρμέ – 80 κυβικά μέτρα που κάλυπτε όλο
τον χώρο κάτω και γύρω από τον Ναό – φάνηκε ότι το πατάρι-πέδιλο από μπετόν
και τα σιδερένια δοκάρια που υποστηρίζει τον Ναό και είναι θεμελιωμένο ακριβώς
πάνω από ένα αρχαϊκό ιερό, όχι μόνο είναι σαπισμένα από την υγρασία, αλλά
είναι δεμένα απευθείας πάνω στους αρχαίους λίθους του προμαχώνα. Το δε μπετόν
ήταν παραγεμισμένο με αρχαία θραύσματα. Για να μη σπάσουν τα αρχαία, η
αποκόλληση της πλάκας του μπετόν αρμέ έγινε με το καλέμι και το βελόνι, με το
χέρι. Το «πατάρι» θα εξυγιανθεί επιτόπου. Οι ακριβείς θέσεις των
παρατοποθετημένων επιστυλίων και των μονολιθικών κιόνων έχουν ήδη βρεθεί από
τον γενικό διευθυντή Αναστήλωσης Δημοσθένη Ζιρώ. Για να βρεθεί όμως και η θέση
των λίθων που είναι γεμάτοι από τα τρυπήματα και τα μεταλλικά στηρίγματα των
προηγούμενων αναστηλώσεων πρέπει πρώτα να καθαριστούν. Κατόπιν να μετρηθούν,
να συμπληρωθούν και να συγκολληθούν τα διάσπαρτα κομμάτια που ανήκουν στον Ναό
της Νίκης και κατόπιν να πάνε πλέον στην οριστική τους θέση.

Τα έργα επί τάπητος

Καθώς τα αναστηλωτικά έργα της Ακρόπολης ετοιμάζονται να μπουν στην πιο λεπτή
φάση τους, τον καθαρισμό των γλυπτών του Παρθενώνα με ακτίνες λέιζερ, ένα
διεθνές συνέδριο κορυφαίων ειδικών σε θέματα αναστήλωσης συγκαλείται στην
Αθήνα από 4 έως 8 Οκτωβρίου, με σκοπό να ενημερώσει τη διεθνή πολιτιστική
κοινότητα για τα επίμαχα ζητήματα.

Το οργανώνει η Υπηρεσία Συντήρησης Μνημείων της Ακροπόλεως και τα κύρια θέματα
που θα συζητηθούν, εκτός από τη χρήση των ακτίνων λέιζερ, αφορούν τη διάλυση
και ανασύνθεση της μισής βόρειας πλευράς του Παρθενώνα, της ανασύνθεσης μέρους
της οροφής των Προπυλαίων και τέλος τη χρήση ημιαγωγών σε ειδική επάλειψη των
επιφανειών του μαρμάρου, ώστε να μην προσβάλλονται από το διοξείδιο του θείου.