«Περίμενα πότε θα μ’ έκαιγαν»

Αριστερά: Το εξώφυλλο του βιβλίου «Ο πόλεμος του ποδοσφαίρου», που θα κυκλοφορήσει τον Σεπτέμβριο από τις Εκδόσεις Μεταίχμιο. Δεξιά: Η Νιγηρία φλέγεται και ο Ρίσαρντ Καπισίνσκι είναι ανταποκριτής στον εμφύλιο πόλεμο. Τρεις φορές μέσα στην ίδια νύχτα έφτασε στο χείλος του θανάτου, όταν επιχείρησε να περάσει με αυτοκίνητο από τρία φλεγόμενα οδοφράγματα έξω από το Λάγκος

Ιανουάριος 1966. Στη Νιγηρία μαίνεται ο εμφύλιος πόλεμος. Είμαι ανταποκριτής
σ’ αυτόν τον πόλεμο. Μια συννεφιασμένη μέρα φεύγω από το Λάγκος. Στα φυλάκια
οι περίπολοι της αστυνομίας σταματούν όλα τα αυτοκίνητα. Η εξουσία τελειώνει
πέρα από τα φυλάκια της πρωτεύουσας.

Ο δρόμος περνάει τώρα μέσα από πράσινες περιοχές, από χαμηλούς λόφους
σκεπασμένους με πνιγηρούς, πυκνούς θάμνους. Είναι ένας δρόμος στο χρώμα της
σκουριάς, με κακή, ύπουλη επιφάνεια.

Τούτοι οι λόφοι είναι η χώρα των Γιορούμπα, που κατοικούν τη Νοτιοδυτική
Νιγηρία. Οι Γιορούμπα αποτελούν το ένα τέταρτο του πληθυσμού της Νιγηρίας. Ο
ουρανός των Γιορούμπα είναι γεμάτος θεούς και η γη γεμάτη βασιλιάδες. Ο
μεγαλύτερος θεός ονομάζεται Οντουντούβα και κατοικεί ψηλά, πιο ψηλά κι απ’ τον
ήλιο. Όμως οι βασιλιάδες ζουν κοντά στους ανθρώπους. Βασιλιάς υπάρχει σε κάθε
πόλη, σε κάθε χωριό.

Το 1962 οι Γιορούμπα χωρίστηκαν σε δύο στρατόπεδα: Η συντριπτική πλειοψηφία
ανήκε στο κόμμα Ενωμένη Προοδευτική Μεγάλη Συμμαχία (UPGA) και μια ελάχιστη
μειοψηφία στο Εθνικό Δημοκρατικό Κόμμα Νιγηρίας (NNDP). Το μειοψηφούν κόμμα,
χάρη στη νοθεία εκ μέρους της κεντρικής κυβέρνησης της Νιγηρίας, κατέκτησε την
εξουσία στην επαρχία των Γιορούμπα. Η κεντρική κυβέρνηση προτιμούσε να ασκεί
την εξουσία στην επαρχία ένα κόμμα μειοψηφίας, γιατί μ’ αυτόν τον τρόπο
μπορούσε πιο εύκολα να ελέγχει τους Γιορούμπα και να εμποδίσει τις
αποσχιστικές τους τάσεις. Υπ’ αυτές τις συνθήκες το κόμμα της συντριπτικής
πλειοψηφίας, το UPGA, βρέθηκε στην αντιπολίτευση. Το φθινόπωρο του 1965 στην
επαρχία των Γιορούμπα διεξήχθησαν εκλογές. Ήταν φανερό ότι τις εκλογές τις
κέρδισε το κόμμα της πλειοψηφίας, το UPGA. Παρ’ όλα αυτά, η κεντρική κυβέρνηση
ανήγγειλε τη νίκη του κόμματος-μαριονέτας NNDP, που σχημάτισε κυβέρνηση. Η
πλειοψηφία, ως ένδειξη διαμαρτυρίας, σχημάτισε τη δική της κυβέρνηση. Για
κάποιο διάστημα υπήρχαν δύο κυβερνήσεις. Τα μέλη της κυβέρνησης της
πλειοψηφίας τελικά φυλακίστηκαν. Τότε, το UPGA κήρυξε ανοιχτό πόλεμο στην
κυβέρνηση της μειοψηφίας.

Έχουμε λοιπόν δυστυχία, έχουμε πόλεμο. Είναι ένας άδικος, βρώμικος,
χουλιγκάνικος πόλεμος, στον οποίο επιτρέπονται όλες οι μέθοδοι, προκειμένου να
πάρεις την εξουσία. Στον πόλεμο αυτό χρησιμοποιείται πολύ η φωτιά: καίγονται
τα σπίτια, καίγονται οι φυτείες, στους δρόμους κείτονται καρβουνιασμένα
πτώματα.

Όλη η γη των Γιορούμπα έχει παραδοθεί στις φλόγες.

Οδηγούσα σ’ ένα δρόμο για τον οποίο έλεγαν πως κανένας Λευκός δεν μπορούσε να
τον περάσει ζωντανός. Πήγαινα για να δω αν θα περνούσα, γιατί όλα έπρεπε να τα
δοκιμάζω μόνος μου. Ξέρω πως, όταν ένας άνθρωπος βρεθεί στο δάσος δίπλα σ’ ένα
λιοντάρι, τον διαπερνάει ρίγος. Πέρασα δίπλα από λιοντάρι, οπότε ξέρω πώς
είναι. Έπρεπε να το μάθω από μόνος μου, γιατί ήξερα ότι κανείς δεν θα μπορούσε
να μου το περιγράψει. Ούτε κι εγώ ξέρω να το περιγράψω. Όπως δεν ξέρω επίσης
να περιγράψω μια νύχτα στη Σαχάρα. Τα άστρα πάνω από τη Σαχάρα είναι τεράστια.
Τέτοια άστρα δεν υπάρχουν πουθενά στον κόσμο. Σαλεύουν πάνω από την άμμο σαν
μεγάλα πολύφωτα. Το φως αυτών των αστεριών είναι πράσινο. Τη νύχτα η Σαχάρα
είναι πράσινη όπως ένα λιβάδι.

Ανέβηκα σ’ ένα λόφο και, καθώς κατέβαινα από την κορυφή, είδα το πρώτο
φλεγόμενο οδόφραγμα.

Ήταν πολύ αργά για να κάνω πίσω.

Ο δρόμος ήταν φραγμένος με φλεγόμενα κούτσουρα δέντρων. Στη μέση έκαιγε μια
μεγάλη φωτιά. Επιβράδυνα και ύστερα σταμάτησα, γιατί δεν υπήρχε τρόπος να
συνεχίσω. Είδα μερικούς νεαρούς. Κάποιοι είχαν ντουφέκια, κάποιοι κρατούσαν
μαχαίρια, οι υπόλοιποι ήταν οπλισμένοι με δρεπάνια. Στα πουκάμισα είχαν
καρφιτσωμένες φωτογραφίες του chief Αβολόβο. Ο chief Αβολόβο είναι ο αρχηγός
της αντιπολίτευσης, το ίνδαλμα του κόμματος.

Ήμουν στα χέρια μαχητών του UPGA. Πρέπει να είχαν καπνίσει αρκετό χασίς, γιατί
τα μάτια τους είχαν μιαν έκφραση απάθειας, τρέλας. Ήταν μούσκεμα στον ιδρώτα,
δαιμονισμένοι, σε κατάσταση αμόκ.

Έπεσαν απάνω μου και μ’ έβγαλαν από το αυτοκίνητο. Άκουγα τις κραυγές τους:
«UPGA! UPGA!». Ένιωσα τρεις λεπίδες στην πλάτη μου και είδα μερικά δρεπάνια
κοντά στο κεφάλι μου. Δύο μαχητές στέκονταν μερικά βήματα πιο πέρα και με
σημάδευαν με τα ντουφέκια τους. Ήμουν περικυκλωμένος. Γύρω μου έβλεπα ιδρωμένα
πρόσωπα, αλαφιασμένα βλέμματα, έβλεπα μαχαίρια και κάνες.

Η αφρικανική πείρα μου με έχει διδάξει ότι σε τέτοιες καταστάσεις το χειρότερο
είναι να κάνεις κάποια κίνηση αυτοάμυνας, γιατί αυτό θα τους ενθαρρύνει και θα
απελευθερώσει από μέσα τους ένα νέο κύμα επιθετικότητας.

Δεν ξέρουν ότι δεν είμαι εχθρός τους. Ξέρουν ότι είμαι Λευκός – και ο μόνος
Λευκός που γνώρισαν ήταν ο αποικιοκράτης, που τους ταπείνωσε και τώρα θέλουν
να τον τιμωρήσουν γι’ αυτό.

Το ειρωνικό είναι ότι πρέπει να πεθάνω απολογούμενος για την αποικιοκρατία,
πρέπει να πεθάνω για τους δουλέμπορους, πρέπει να πεθάνω για τα μαστιγώματα
του λευκού ιδιοκτήτη της φυτείας, πρέπει να πεθάνω γιατί η λαίδη Λούγκαρντ
απαιτούσε να την κουβαλούν σε φορητή άμαξα.

Οι τύποι που στέκονταν στον δρόμο ήθελαν λεφτά. Ήθελαν να προσχωρήσω στο
κόμμα, να γίνω μέλος του UPGA και να πληρώσω γι’ αυτό. Τους έδωσα πέντε
σελίνια. Ήταν λίγα και ένας με κοπάνησε στο πίσω μέρος του κεφαλιού.
Αισθάνθηκα πόνο στο κρανίο μου. Λίγο μετά, άλλο ένα χτύπημα στο κεφάλι. Έπειτα
από το τρίτο χτύπημα αισθάνθηκα τρομερή κούραση. Κουρασμένος και ζαλισμένος,
ρώτησα πόσα λεφτά ήθελαν.

Ήθελαν πέντε λίρες.

Τα πάντα στην Αφρική ακρίβαιναν. Στο Κονγκό οι στρατιώτες σε δέχονταν στο
κόμμα για ένα πακέτο τσιγάρα και ένα χτύπημα με το κοντάκι. Εδώ είχα ήδη φάει
μερικά χτυπήματα και έπρεπε από πάνω να πληρώσω και πέντε λίρες. Προφανώς
φάνηκα να ταλαντεύομαι, γιατί ο αρχηγός, που επιτηρούσε την όλη επιχείρηση,
φώναξε στους μαχητές:

«Κάψτε του το αυτοκίνητο!».

Κατάλαβα ότι η συζήτηση είχε λήξει και ότι δεν είχα άλλη διέξοδο. Τους έδωσα
τις πέντε λίρες. Τσακώθηκαν προσπαθώντας να τις αρπάξει ο ένας από τα χέρια
του άλλου. Αλλά μου επέτρεψαν να συνεχίσω τον δρόμο μου. Δύο αγόρια τράβηξαν
στην άκρη τα φλεγόμενα κούτσουρα. Κι από τις δύο πλευρές του δρόμου, στο
δάσος, υπήρχε ένα χωριουδάκι, και το πλήθος παρακολουθούσε. Όλοι τους είχαν
καρφιτσωμένες στις φανέλες τους φωτογραφίες τού chief Αβολόβο. Πιο πολύ μου
άρεσαν τα κορίτσια. Γυμνά μέχρι τη μέση, είχαν γραμμένο στα γεμάτα στήθη τους
το όνομα του κόμματος: στο δεξί στήθος «UP», στο αριστερό «GA».

Ξεκίνησα. Δεν μπορούσα να γυρίσω πίσω, μου επέτρεψαν να πάω μόνο μπροστά.
Συνέχισα, λοιπόν, να διασχίζω τη χώρα που πολεμούσε. Πίσω μου σύννεφα σκόνης.
Είναι όμορφο εδώ το τοπίο, ολόκληρο σε έντονα χρώματα, είναι η Αφρική που
αγαπώ. Μόνο που το κεφάλι μου βούιζε σαν εργοστάσιο. Αλλά ο άδειος δρόμος και
το αυτοκίνητο σιγά σιγά επανέφεραν την ηρεμία.

Τώρα πια ήξερα την τιμή: Το UPGA ζητούσε πέντε λίρες. Μου είχαν μείνει ακόμα
μόνο τεσσερισήμισι λίρες και πενήντα χιλιόμετρα δρόμος.

Προσπέρασα ένα χωριό που καιγόταν, οι άνθρωποι είχαν καταφύγει στο δάσος. Δύο
κατσίκες έβοσκαν στην άκρη του δρόμου, στον δρόμο καπνός.

Έξω από το χωριό άλλο ένα φλεγόμενο οδόφραγμα.

Μαχητές με στολές του UPGA, με μαχαίρια στα χέρια, κλώτσαγαν έναν οδηγό που
δεν ήθελε να πληρώσει εισφορά. Δίπλα στεκόταν ένας ξυλοκοπημένος άνθρωπος που
αιμορραγούσε· ούτε αυτός είχε να πληρώσει. Όλα φαίνονταν ίδια όπως στο πρώτο
οδόφραγμα. Σ’ αυτό το δεύτερο όμως, πριν προλάβω να δηλώσω την επιθυμία μου να
προσχωρήσω στο UPGA, δέχτηκα δύο τρομερά χτυπήματα στην κοιλιά και μου έσκισαν
το πουκάμισο. Μου έψαξαν τις τσέπες και μου πήραν όλα μου τα χρήματα.

Περίμενα πότε θα μ’ έκαιγαν, γιατί το UPGA καίει πολλούς ανθρώπους ζωντανούς.
Έχω δει τα καμένα πτώματα. Ο υπεύθυνος αυτού του οδοφράγματος, μου έχωσε μια
γροθιά στο πρόσωπο, στα χείλη μου αισθάνθηκα μια ζεστή γλύκα. Ύστερα με
περιέλουσε με βενζόλη, γιατί εδώ τους ανθρώπους τούς καίνε με βενζόλη, που
εξασφαλίζει ολοκληρωτική καύση.

Ένιωσα έναν ζωώδη τρόμο, έναν τρόμο που με παρέλυσε. Στεκόμουν σαν καρφωμένος
στη γη, σαν θαμμένος ως τον λαιμό στη γη. Ένιωθα να με λούζει ιδρώτας, αλλά
κάτω από το δέρμα μου αισθανόμουν τέτοιο κρύο, σαν να στεκόμουν γυμνός στην
παγωνιά.

Ήθελα να ζήσω, αλλά η ζωή μ’ εγκατέλειπε. Ήθελα να ζήσω, αλλά δεν μπορούσα να
υπερασπιστώ τη ζωή μου. Η ζωή μου θα τελείωνε μέσα σε απάνθρωπο πόνο, θα
έφευγε μέσα στις φλόγες.

Τι ήθελαν από μένα; Κουνούσαν τα μαχαίρια τους μπροστά από τα μάτια μου.
Σημάδευαν την καρδιά μου. Ο αρχηγός της επιχείρησης έβαλε τα λεφτά μου στην
τσέπη του και ούρλιαζε και ξεφυσούσε πάνω μου μεθυσμένος από την μπίρα:

«Power! UPGA must get power! We want power! UPGA is power!» («Εξουσία! Το UPGA
πρέπει να πάρει την εξουσία! Θέλουμε εξουσία! Το UPGA είναι εξουσία!»).

Έτρεμε, τον είχε συνεπάρει το πάθος για την εξουσία, τρελαινόταν για την
εξουσία, μόνο με τη λέξη «εξουσία» έπεφτε σε έκσταση, στην πιο βαθιά μέθη.
Είχε πρόσωπο λουσμένο στον ιδρώτα, φλέβες φουσκωμένες στους κροτάφους, μάτια
γεμάτα αίμα, τρέλα. Ήταν ευτυχισμένος, άρχισε να γελάει από τη χαρά του. Όλοι
άρχισαν να γελάνε. Αυτό το γέλιο μ’ έσωσε.

Μου είπαν να φύγω.

Περίπου τέσσερα χιλιόμετρα πιο πέρα φλεγόταν ένα τρίτο οδόφραγμα. Ο δρόμος εδώ
ήταν ίσιος και είδα τον καπνό από μακριά, ύστερα τη φωτιά και τους μαχητές.
Δεν μπορούσα να γυρίσω, πίσω μου είχα δύο οδοφράγματα. Μπορούσα μόνον να
προχωρήσω μπροστά. Αλλά τώρα δεν είχα χρήματα να τους εξαγοράσω και ήξερα πως,
αν δεν τους έδινα λεφτά, θα μου έκαιγαν το αυτοκίνητο. Πάνω απ’ όλα όμως ήθελα
να μη με ξαναχτυπήσουν. Μου είχε απομείνει μία μόνο λύση, να περάσω το
οδόφραγμα με μεγάλη ταχύτητα. Ήταν επικίνδυνο, γιατί το αυτοκίνητο μπορούσε να
διαλυθεί ή να αρπάξει φωτιά. Αλλά δεν είχα άλλη επιλογή.

Πάτησα το γκάζι ως το τέρμα. Το οδόφραγμα απείχε ένα χιλιόμετρο. Η ένδειξη στο
κοντέρ ανέβηκε απότομα. Εκατόν δέκα, εκατόν είκοσι, εκατόν σαράντα. Το
αυτοκίνητο ταλαντευόταν, έσφιξα το τιμόνι πιο δυνατά. Πάτησα το κλάξον. Είδα,
κοντά πια, τη φωτιά σε όλο το πλάτος του δρόμου. Οι μαχητές κουνούσαν τα
μαχαίρια τους για να σταματήσω. Είδα δύο απ’ αυτούς να πετούν προς το
αυτοκίνητο μπουκάλια βενζίνης και για μια στιγμή σκέφτηκα: Τέλος, είναι το
τέλος. Αλλά δεν υπήρχε περίπτωση να γυρίσω προς τα πίσω. Δεν υπήρχε
περίπτωση…

Όρμησα στη φωτιά, το αυτοκίνητο αναπήδησε, από κάτω κροτάλισε η λαμαρίνα, στο
τζάμι πετάχτηκαν σπίθες. Και ξαφνικά το οδόφραγμα, η φωτιά και οι φωνές
βρέθηκαν πίσω μου. Τα μπουκάλια δεν με πέτυχαν. Κατατρομαγμένος, συνέχισα
ακόμα για ένα χιλιόμετρο και έπειτα σταμάτησα να δω μήπως καιγόταν το
αυτοκίνητο. Αλλά δεν καιγόταν. Ήμουν μούσκεμα στον ιδρώτα. Οι δυνάμεις μου με
είχαν εγκαταλείψει, δεν μπορούσα να αγωνιστώ άλλο, ήμουν ανυπεράσπιστος,
αδύναμος. Γύρω μου όλα ήταν ξένα. Ο ουρανός και τα δέντρα ήταν ξένα. Ξένοι οι
λόφοι και τα χωράφια με τη μανιόκα. Δεν μπορούσα να μείνω εδώ πολλή ώρα,
ξεκίνησα λοιπόν και έφτασα σε μια κωμόπολη που λέγεται Ιντιρόκο. Στην είσοδό
της υπήρχε ένα φυλάκιο της αστυνομίας. Σταμάτησα εκεί.

Ήθελα να επιστρέψω στο Λάγκος, αλλά δεν μπορούσα να επιστρέψω μόνος μου. Ο
διοικητής άρχισε να οργανώνει μια συνοδεία. Οι αστυνομικοί όμως φοβούνταν να
ταξιδέψουν μόνοι τους. Έπρεπε να δανειστούν αυτοκίνητο, έτσι ο διοικητής πήγε
στην πόλη. Καθόμουν στον πάγκο και διάβαζα την Nigerian Tribune, την
εφημερίδα του UPGA. Όλο το φύλλο ήταν αφιερωμένο στη δραστηριότητα του
κόμματος και στις μεθόδους που χρησιμοποιούσε στον αγώνα του για την εξουσία.
«Η οργισμένη μάχη μας», διάβασα «συνεχίζεται. Μεταξύ άλλων, οι μαχητές μας
έκαψαν ζωντανή την οκτάχρονη μαθήτρια Τζάνετ Μποσέντε Όγιο από το Ικέρε. Ο
πατέρας του κοριτσιού είχε ψηφίσει NNDP». Παρακάτω διάβασα: «Στην Ιλέσα κάψαμε
ζωντανό το γαιοκτήμονα Άλεκ Αλέκε. Μια ομάδα των μαχητών μας χρησιμοποίησε
εναντίον του τη μέθοδο “spray and lit” [“ψέκασε και άναψε”· η μέθοδος αυτή
επίσης ονομάζεται εδώ “τα κεριά του UPGA”]. Ο γαιοκτήμονας πήγαινε στο χωράφι
του, όταν οι μαχητές τον έπιασαν και τον διέταξαν να ξεγυμνωθεί. Ο
γαιοκτήμονας ξεντύθηκε, έπεσε στα γόνατα και ικέτευε έλεος. Σ’ αυτή τη θέση
τον ψέκασαν με βενζόλη και τον έκαψαν». Όλη η εφημερίδα ήταν γεμάτη από
τέτοιες αναφορές.

Ο διοικητής επέστρεψε, αλλά χωρίς αυτοκίνητο. Όρισε τρεις αστυνομικούς, που θα
με συνόδευαν με το δικό μου. Εκείνοι φοβούνταν να έρθουν. Τελικά μπήκαν,
έβγαλαν τις καραμπίνες απ’ τα παράθυρα και προχωρήσαμε έτσι, σαν να ήμασταν
τεθωρακισμένο όχημα. Στο πρώτο οδόφραγμα η φωτιά σιγόκαιγε ακόμα, αλλά δεν
υπήρχε πια κανείς. Στα δύο επόμενα οδοφράγματα η δουλειά συνεχιζόταν με
αμείωτη ένταση, αλλά, βλέποντας την αστυνομία, οι μαχητές μάς άφησαν να
περάσουμε. Οι αστυνομικοί δεν άφησαν με κανέναν τρόπο το αυτοκίνητο να
σταματήσει, δεν ήθελαν να συγκρουστούν με τους μαχητές. Τους καταλάβαινα,
έμεναν στην περιοχή και ήθελαν να ζήσουν. Σήμερα είχαν καραμπίνες, αλλά
συνήθως η αστυνομία κυκλοφορούσε χωρίς όπλα. Πολλοί ήταν οι αστυνομικοί που
είχαν σκοτωθεί.

Το σούρουπο ήμασταν στο Λάγκος.

Ο συγγραφέας

Ο Ρίσαρντ Καπισίνσκι είναι Πολωνός δημοσιογράφος και συγγραφέας, γεννημένος
στο Πινσκ. Διακρίθηκε ως πολεμικός ανταποκριτής και έζησε 27 επαναστάσεις και
πραξικοπήματα στην Αφρική, στην Ασία και στη Λατινική Αμερική. Φλέρταρε πολλές
φορές με τον θάνατο στα πολεμικά μέτωπα. Έχει γράψει το «Από τον ένα πόλεμο
στον άλλο», το «Ιμπέριουμ», τον «Πόλεμο του ποδοσφαίρου», τον «Έβενο».

Επιμέλεια: Μανώλης Πιμπλής