Καλοκαίρι έξω από τα «ρούχα» μας

Οι τοίχοι του Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης καλύπτονται από προβολές βίντεο ή γκράφικς υπολογιστών που έχουν πρόθεση «να εντοπίσουν στρατηγικές με τις οποίες η αρχιτεκτονική επιχειρεί τον έλεγχο του ατόμου», π.χ. διαφάνειες, πανοπτική διάταξη, κάμερες κ.ά. Το θέαμα έχει κάποιο εικαστικό ενδιαφέρον, θυμίζει τετριμμένα πλάνα από κομπιούτερ γκράφικς ή μελλοντολογικές ταινίες («Αλφαβίλ», Ζαν Λικ Γκοντάρ κ.ά.) και ο προβληματισμός παλιομοδίτικος, στο τριτοκοσμικό κριτικό πνεύμα του 1960

Όσο ο χειμώνας εγκλείει το κορμί μας σε μια προστατευτική φυλακή από ρούχα και
οικοδομές, τόσο το καλοκαίρι έρχεται ως απελευθερωτής που θα ξανακάνει το
δέρμα μας κατ’ εξοχήν σύνορο του εαυτού μας με τον περιβάλλοντα χώρο,
«σεσημασμένο δέρας της υπάρξεώς μας» που θα έλεγε κι ο ποιητής. Καλοκαίρι
σημαίνει πρώτα απ’ όλα ένα ανθρώπινο σώμα με ελάχιστα ρούχα, θερμοκρασίες μέσα
κι έξω απ’ το δέρμα σχεδόν ισότιμες, επαφή με τη φύση αυξημένη.

Εν τω μεταξύ, γενικότερα η αντίληψη για τον χώρο τριγύρω μας αλλάζει
δραματικά, η πλασματική αίσθηση αντικαθιστά την κάποτε θεωρούμενη ως φυσική, ο
κυβερνοχώρος τον γεωγραφικό. «Όταν μιλάμε στο κινητό τηλέφωνο με τον άνθρωπό
μας, μορφάζουμε και χειρονομούμε σαν να συζητάμε με κάποιον που στέκεται
απέναντί μας, και τα αριθμητικά προθέματά τους – όπως άλλωστε και τα σάιτ στο
Ίντερνετ – δεν εκπροσωπούν ένα σπίτι ή μια πόλη, αλλά έναν μη-αισθητό κόσμο,
με σημαίες το 093, το 097, το 094 ή το www», σημειώναμε πέρυσι τέτοιο καιρό.
Εδώ και αρκετές δεκαετίες, δεν μετακινούμαστε περπατώντας, αλλά με οχήματα,
και σε χώρο που δεν διαμόρφωσαν οι ανάγκες μας αλλά σχεδιασμοί γραφείων. Οι
αποστάσεις και οι όγκοι δεν καταγράφονται μέσα μας όπως παλιότερα, όταν
πλησιάζαμε σιγά-σιγά ένα νησί, ένα βουνό, ή ένα κτίριο, αλλά σαν κινούμενα
είδωλα σε βιντεογκέιμ. Το σώμα μας ξέχασε να αισθάνεται και να νοηματοδοτεί
τον περίγυρο αυτοματικά. Όπως πάμε, για να αναγνωρίσουμε τον τόπο και την
ιστορία μας, θα χρειαζόμαστε πλέον διαμεσολαβητές, ξεναγούς εικονικής
πραγματικότητας.

Στην κατεύθυνση αυτή βοηθούν με τον δικό τους τρόπο ορισμένες εκθέσεις ή
βιβλία αρχιτεκτονικής που κυκλοφόρησαν πρόσφατα. Η έκθεση (Μουσείο Μπενάκη)
των αρχιτεκτονικών σχεδίων και φωτογραφιών του Χαράλαμπου Σφαέλλου (γ. 1914)
και η σχετική έκδοση μάς πληροφορούν για έναν σπουδαίο ερευνητή της
ιδιοσυστασίας του τόπου μας ο οποίος επιπλέον αξιοποίησε τη γνώση κι ευισθησία
του για να πραγματοποιήσει αρχιτεκτονική υψηλών προδιαγραφών, συνδυασμό
μοντερνιστικής λειτουργικότητας και ιδιαιτερότητας του ελληνικού χώρου.
Μαθητής των Δ. Πικιώνη και Α. Ορλάνδου, συνεργάτης του Λε Κορμπιζιέ, υπεύθυνος
για πολλά από τα όμορφα «Ξενία» του ΕΟΤ και για πολλά ξενοδοχεία.

Η αρχιτεκτονική απασχολεί και το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, στην έκθεση
«Μεγάλος Αδελφός, Αρχιτεκτονική και Παρακολούθηση». Εδώ οι εντυπώσεις μας ήταν
επιφυλακτικές. Θεωρητικολόγοι αρχιτέκτονες από την Ελλάδα, τη Ν. Υόρκη, το
Λονδίνο κ.ά. δείχνουν μεγάλα βίντεο με σχέδια υπολογιστών, κι έχοντας πρόθεση
«να εντοπίσουν στρατηγικές με τις οποίες η αρχιτεκτονική επιχειρεί τον έλεγχο
του ατόμου», π.χ. διαφάνειες, πανοπτική διάταξη, κάμερες κ.ά. Το θέαμα έχει
εικαστικό ενδιαφέρον, θυμίζει τετριμμένα πλάνα από κομπιούτερ γκράφικς ή
μελλοντολογικές ταινίες («Αλφαβίλ» Ζ.Λ. Γκοντάρ κ.ά.) και ο προβληματισμός
παλιομοδίτικος, στο τριτοκοσμικό-κριτικό πνεύμα του 1960: «Καλοί» εμείς τα
άτομα, «Κακοί» όσοι μας εγκλωβίζουν κ.λπ., παραγνωρίζοντας ότι η ίδια η βάση
της ανθρώπινης ανάπτυξης είναι η κοινωνικότητα και η επικοινωνία, ότι επί
χιλιετίες τα σπίτια μας ήταν δίπλα-δίπλα και καθένας γνώριζε τα μυστικά του
άλλου κ.λπ. Με βιβλιογραφικές παρά πραγματικές αρχιτεκτονικές εμπειρίες οι
εκθέτες, φιλολογούν ανώριμα πάνω σ’ ένα τεράστιο θέμα. Ούτε καν το προφητικό
κείμενο (1972, «17 Κείμενα») του Δημ. Φατούρου – μέλος του Διοικητικού
Συμβουλίου του Μουσείου – για σχέση αρχιτεκτονικής ξενοδοχείων και φυλακής
μνημονεύεται.

Ας συμπληρώσουμε τον προβληματισμό για το σημερινό θέμα με τρεις χρήσιμες
εκδόσεις που κυκλοφόρησαν πριν από λίγο καιρό, όλες από τον εξειδικευμένο οίκο
«Μέλισσα». Είναι η «Βυζαντινή και Μεταβυζαντινή Αρχιτεκτονική» του Χαρ.
Μπούρα, που συγκεντρώνει μεθοδικά και ιεραρχεί το υλικό του από τον 3ο αιώνα
ώς το 1832. Η «Νεοκλασσική Αρχιτεκτονική στην Ελλάδα» των Μάνου Μπίρη και
Μάρως Αδάμη που καταγράφει μια σπουδαία θεματική περιοχή η οποία κάλυψε από τη
λαϊκή κατοικία ώς τα επίσημα κτίρια. Και τέλος η «Μοντερνιστική Αρχιτεκτονική
στην Ελλάδα» του Δημ. Φιλιππίδη.

INFO

«Μεγάλος Αδελφός: Αρχιτεκτονική και Παρακολούθηση», Ψηφιακά και τρισδιάστατα
σχέδια, Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, Καλλιρρόης & Φραντζή (πρώην Εργ.
Φιξ), τηλ. 010.9242111, μέχρι 25/8.

Ο αρχιτέκτονας Χαράλαμπος Σφαέλλος, Μουσείο Μπενάκη, Κατάλογος (η έκθεση έληξε
στις 26/6).

«Βυζαντινή και Μεταβυζαντινή Αρχιτεκτονική» του Χαρ. Μπούρα (Εκδόσεις
Μέλισσα).

«Νεοκλασσική Αρχιτεκτονική στην Ελλάδα» των Μάνου Μπίρη & Μάρως Αδάμη
(Εκδόσεις Μέλισσα).

«Μοντερνιστική Αρχιτεκτονική στην Ελλάδα» του Δημ. Φιλιππίδη (Εκδόσεις Μέλισσα).