Το νόημα της Τέχνης

«ΤΑ ΝΕΑ» επιλέγουν κάθε Δευτέρα θέματα από περιοδικές εκδόσεις ποικίλου ενδιαφέροντος

Τον τελευταίο καιρό πληθαίνουν τα αφιερώματα των λογοτεχνικών περιοδικών σε
θέματα θεωρίας και κριτικής. Πρόσφατο δείγμα το αφιέρωμα Ιδεολογία και
Λογοτεχνία στο «Δέντρο». Στο εισαγωγικό σημείωμα των υπευθύνων σημειώνεται:

«Παραμείναμε στην πολιτική εκδοχή της ιδεολογίας. Το αντικείμενο είναι παλαιό.
Δύσκολα θα αποφεύγαμε κάποια θέματα που καταλείπουν την εντύπωση του
πολυσυζητημένου ή, το χειρότερο, του παρωχημένου. Έτσι, το φάντασμα της
“ελληνικότητας”, π.χ., πλανάται και πάλι στις σελίδες μας (…). Ωστόσο δεν
περιορίστηκε εδώ το αφιέρωμα. Ανατρέχει ιστορικά στη μελέτη της ιδεολογίας,
αγγίζει τη στράτευση, την πολιτική και την προπαγάνδα, φωτίζει τον μεσοπόλεμο,
τη μεταπολεμική περίοδο και τους δύο μεγάλους ιδεολογικούς πόλους στα γράμματά
μας· προσφέρει, τέλος, πλούσιο γραμματολογικό υλικό…».

Είναι γεγονός πως το ευρύτατο φάσμα όσων γράφουν ή συζητούν, προσδίδει στο
αφιέρωμα μια ιδιότητα που δεν συναντά κανείς εύκολα σε παρόμοιες προσπάθειες:
την πολύπλευρη προσέγγιση.

Για του λόγου το αληθές, τα ονόματα όσων μετέχουν (με τη σειρά δημοσιεύσεως):
Γ. Δάλλας, Αρ. Μπερλής, Φ. Δ. Δρακονταειδής, Γ. Παπαθεοδώρου, Αλ. Αργυρίου,
Αλ. Ζήρας, Ευρ. Γαραντούδης, Μιλ. Φραγκόπουλος, Στ. Ροζάνης, Ανδρ. Παππάς,
Βικτ. Ιβάνοβιτς, Δημ. Ραυτόπουλος, Δ. Δημηρούλης, Μ. Στεφανίδης, Κ. Βούλγαρης,
Β. Βασιλικός, Ρ. Σωμερίτης, Ν. Φωκάς, Ρ. Κακλαμανάκη, Κ. Μουρσελάς, Δ. Μεντή,
Μ. Φρέρης, Θ. Λίποβατς, Π. Μουλλάς, Γ. Μπράμος, Θ. Βαλτινός.

Αξίζει να αναδημοσιεύσω το ακόλουθο απόσπασμα από τη συμβολή του Λίποβατς στο
αφιέρωμα:

«Η τέχνη, όπως η φιλοσοφία, η υπαρξιακή σκέψη, η ψυχανάλυση και η επιστήμη,
δεν είναι καθεαυτή μια ιδεολογία, αλλά αναζητεί με τον δικό της τρόπο την
αλήθεια της ύπαρξης. Όμως συνυπάρχει πάντα με όλους αυτούς τους άλλους Λόγους,
και δεν υπάρχει ποτέ “καθαρή” τέχνη, φέρει δηλ. τα “ίχνη” των ιδεολογιών. Οι
ιδέες του Νόμου, της Δικαιοσύνης, της Ελευθερίας, της Αγάπης, εκπίπτουν τότε
σε ιδεολογία, όταν οδηγούν είτε σε μια φυγή από την “κακή” πραγματικότητα,
είτε λειτουργούν ως εργαλειακή χρήση της πραγματικότητας. Αλλά το ποσοστό και
η ένταση της ιδεολογίας που ενέχει ένα έργο τέχνης είναι μεταβλητό και μετέχει
της Ιστορίας του πολιτισμού. Η “αλήθεια” έτσι είναι μεν η συνεχής διαδικασία
της ανάδυσής της μέσα στην Ιστορία, μέσα από την υπεύθυνη πνευματική κριτική
δραστηριότητα των δρώντων ατόμων, και συνεχώς κινδυνεύει να απωθηθεί, αλλά από
την άλλη αυτό δεν σημαίνει καθόλου ότι είναι “σχετική”».

Από τα άλλα θέματα, στάθηκα στην «Ποιητική» των αφορισμών από τον Γιώργο
Βέλτσο. Δείγμα: «Ο ποιητής δεν έχει άλλη επιλογή από το σφάλμα. Τιμωρείται γι’
αυτό και δεν το επαναλαμβάνει. Σφάλλει διότι δεν επαναλαμβάνει το σφάλμα».

«ECHO»

Οι 100 δίσκοι της δεκαετίας ’90

Σε πείσμα όλων των κατά καιρούς μίζερων και – επιτρέψτε μου – άσχετων, που
μασάνε την τσίχλα της «κρίσης του ελληνικού τραγουδιού», η ανθοφορία του και
κατά την τελευταία δεκαετία του αιώνα, έδωσε γλυκούς καρπούς. Τραγουδήσαμε
ΠΑΛΙ, ωραία ελληνικά τραγούδια. Μα, θα μου πείτε, δεν κυκλοφόρησαν, δεν
ακούγονται τραγούδια – σκουπίδια; Ποιος είπε όχι; Αλλά υπάρχει έστω μία χώρα,
μια εποχή, που να παράγει μόνο τραγούδια – διαμάντια; Να γυρίσω όμως το
ερώτημα: Υπάρχει άλλη χώρα που να διαθέτει μεγάλου μεγέθους συνθέτες,
τραγουδοποιούς και στιχουργούς, οι οποίοι προσφέρουν στέρεο ώμο στη χαρά, στη
λύπη, στους έρωτες και στα πένθη των συμπατριωτών τους; Το πολύ καλό «ECHO»
ανέθεσε σε 10 συντάκτες του, γνώστες των ειδών της ελληνικής μουσικής, να
επιλέξουν τους – κατά την κρίση τους – καλύτερους δίσκους της δεκαετίας 1990
έως και 1999. Ε, λοιπόν, ρίξτε μια ματιά σ’ αυτό το μεγάλο αφιέρωμα και
πιστεύω θα συμφωνήσετε με ό,τι γράφω πιο πάνω. Μπορεί να διαφωνήσει κάποιος
για την επιλογή ενός δίσκου ή την απουσία κάποιου άλλου. Μικρό το κακό. Το
θέμα είναι ότι αν δείτε συνολικά την ελληνική παραγωγή θα απορρίψετε συλλήβδην
τους επαγγελματίες γκρινιάρηδες… Το άλλο θέμα που πρέπει απαραιτήτως να
απολαύσετε είναι η συζήτηση του Λευτέρη Παπαδόπουλου με τον Γρηγόρη
Μπιθικώτση. Χρόνια είχα να χαρώ τυπωμένο διάλογο με τη δροσιά και τον
αυθορμητισμό του προφορικού λόγου. Αλλά και επί της ουσίας: Ο Λευτέρης με τις
αγαπησιάρικες αλλά και κοφτές παρεμβάσεις του οδηγεί τον Μπιθικώτση σε
εξομολογήσεις που συναρπάζουν και καλύπτουν το δεύτερο μέρος του αιώνα που
πέρασε. Άλλωστε και οι δυο έχουν συμβάλει καθοριστικά σ’ αυτό που λέγαμε στην
αρχή. Στο βάθεμα δηλαδή της κοίτης του ποταμού με τ’ όνομα «Ελληνικό Τραγούδι».

«ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ»

Ύλη που συνθλίβει

«Ας καταλάβουμε πως το καταπιεστικό σύστημα συσσώρευσης ύλης δεν προσφέρει το
αναμενόμενο αποτέλεσμα: νέους με κριτικό πνεύμα και όρεξη για έρευνα και
μελέτη. Ας καταλάβουμε πως ό,τι μάθαμε εμείς οι μεγάλοι με τις σπουδές μας ή
την εμπειρία μας και σε βάθος χρόνου πάνω στην έρευνα, δεν πρέπει να το
ζητούμε από παιδιά της Μέσης Εκπαίδευσης…».

Είκοσι χρόνια διδάσκει στη ΜΕ η φιλόλογος – και μητέρα – Ελισάβετ Κομνηνού. Με
την πείρα και του δασκάλου και του γονιού έχει απευθύνει τρεις επιστολές, που
δημοσιεύονται στο περιοδικό, στο Παιδαγωγικό Ινστιτούτο, εκφράζοντας την
αγωνία της για τη σύνθλιψη των εφήβων μαθητών από τη μη αφομοιώσιμη ύλη που
«έχει γίνει εφιάλτης από τον φόβο των εξετάσεων». Και η τελική της διαπίστωση:
«… Οι μαθητές παρ’ όλο τον όγκο της ύλης δεν αποκτούν εφόδια για να
αναπτύξουν κριτικό πνεύμα ή να μάθουν το ουσιώδες και να ξέρουν να το
χρησιμοποιήσουν με συνδυαστική ικανότητα».

Πόσοι εκπαιδευτικοί, γονείς ή μαθητές θα διαφωνούσαν μ’ αυτές τις
διαπιστώσεις; Ελάχιστοι. Μα τότε γιατί δεν σταματάει αυτή η αντιπαιδαγωγική
πρακτική; Η ταπεινή μου γνώμη: Διότι χρειάζεται μια εκπαιδευτική επανάσταση –
και όχι μόνο στον τομέα «ύλη» – από το Δημοτικό έως το Πανεπιστήμιο. Γνωρίζετε
πολλούς επαναστάτες;

«ΠΟΡΦΥΡΑΣ»

Βαλτινός

Αφιερωμένο στον βραβευμένο συγγραφέα Θανάση Βαλτινό είναι το νέο τεύχος του
τριμηνιαίου κερκυραϊκού περιοδικού.

Συνεισφέρουν με κείμενά τους (κατά σειρά δημοσίευσης) ο Δ. Δασκαλόπουλος, ο Ν.
Παρίσης, η Κ. Χρυσομάλλη – Henrich, ο Γ. Καραχάλιος, ο Θ. Πυλαρινός (που έχει
και την επιμέλεια του αφιερώματος), η Ελ. Κρούπη – Κολώνα, ο Δ. Παϊβανάς, ο
Αλ. Ζήρας, η Μ. Νικολοπούλου και ο Γ. Κουβαράς. Το αφιέρωμα ανοίγει με
δημοσίευση σκηνών από ανέκδοτο σενάριο του Βαλτινού με τίτλο «Άνθη της
αβύσσου», που γράφτηκε με προτροπή του σκηνοθέτη Τώνη Λυκουρέση. Το περιοδικό
δημοσιεύει επίσης ποιήματα των Υβ Μπονφουά (σε μετάφραση Ευριπίδη Κλεόπα),
Πάνου Κυπαρίσση, Γιώργου Κάρτερ, Ματίνας Μόσχοβη και Αγγελίνας Παστελά.

ΔΙΕΥΘΥΝΣΕΙΣ

* «ΤΟ ΔΕΝΤΡΟ»: Δ. Αιγηνίτου 34, Αθήνα – 115 28, τηλ. 010-7245.553.

* «ECHO»: Ηλιουπόλεως 2-4, Αθήνα – 172 37, τηλ. 010-9792.500.

* «ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ»: Τ.Θ. 25085, Αθήνα – 100 26, τηλ. 010-8823.762.

* «ΠΟΡΦΥΡΑΣ»: Τ.Θ. 206, Κέρκυρα – 491 00, τηλ. 06610-31.923.