Ματιές σ’ έναν λακωνικό καθρέφτη

Η τέχνη και η διακοσμητική του Κατζουράκη είναι ένα μάθημα ευαίσθητου, πειθαρχημένου, λακωνικού βλέμματος, μια μεταλλαγή της γεωμετρίας σε εργαλείο αμφίδρομης επικοινωνίας

Πολύχρωμα γεωμετρικά σχήματα (τετράγωνα, κύκλοι) που αναλύονται και
ανασυντίθενται σε πίνακες ή γλυπτά, χαμηλόφωνοι διάλογοι με τους τόνους των
ψυχρών και των γήινων χρωμάτων, παράλληλες, κάθετες και διαγώνιες γραμμές,
λιτά ανεικονικά σχήματα, εκφραστικά μέσα που δηλώνουν τα οικοδομικά υλικά
(πωρόλιθος, λαμαρίνες, πλαστικά, κ.ά.π.) ως νέα γλώσσα του καθημερινού
περιβάλλοντος. 120 επιτοίχια έργα, 24 γλυπτικές κατασκευές και επτά
φωτογραφικές δημιουργίες, από το 1965 έως το 2001 – όταν η έκθεση οργανώθηκε
αρχικά στο Μακεδονικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης στη Θεσσαλονίκη – απλώνονται
στο αχανές «Εργοστάσιο» της ΑΣΚΤ, στην οδό Πειραιώς. Υποδειγματική κατανομή
στους εκθεσιακούς χώρους, εύγλωττες οι φωτογραφίες του πολυσέλιδου καταλόγου,
χρήσιμα εισαγωγικά κείμενα (Δ. Φατούρος, Ε. Στρούζα) και πλούσια τεκμηρίωση.

Είναι ένα μάθημα ευαίσθητου και πειθαρχημένου βλέμματος, μια επιβλητική έκθεση
που δεν πρέπει να χάσει κανείς. Αλλά ταυτόχρονα, είναι και ένα μεγάλο
τεχνοκριτικό και επικοινωνιακό λάθος, εφόσον τουλάχιστον συζητάμε πατώντας το
έτος 2002.

Αντί να διερευνήσει τη συγγένεια με το σημερινό βλέμμα, η όλη μουσειολογική
παρουσίαση έχει το σκεπτικό των μέσων δεκαετιών του προηγούμενου αιώνα.
Συνομιλεί υπογείως με τα μηνύματα του Μπάουχάουζ, με τον Ν. Χατζηκυριάκο-Γκίκα
και τους μαθητές του, με τους Αμερικανούς ζωγράφους της γεωμετρικής αφαίρεσης,
με τον μινιμαλισμό έστω του 1970. Τι άλλο θα μπορούσε να κάνει;

Ο Κατζουράκης έχει ένα μοναδικό ιστορικό πλεονέκτημα, που αφήνει σχεδόν
ανεκμετάλλευτο. Δεν είναι θεωρητικός και δασκαλίστικος, σαν τους περισσότερους
κονστρουκτιβιστές καλλιτέχνες της γενιάς του, αλλά εφαρμοσμένος και μάλιστα με
επιτυχία. Ενώ οι άλλοι, Έλληνες και ξένοι, προσπαθούν να κάνουν επίδειξη
αφαιρετικών συνθετικών ικανοτήτων πάνω σ’ έναν πίνακα (χρυσές γεωμετρικές
τομές, μινιμαλιστικά «πλακάτα» χρώματα, κ.ά.) για να μας «εκσυγχρονίσουν» την
όραση, ο Κατζουράκης νοιάζεται πολύ για τις ψυχικές και αισθητηριακές
προϋποθέσεις του θεατή. Πολύ διακριτικά, σχεδόν πατερικά, είναι
καθησυχαστικός, σχεδόν «γλυκός».

Η αιτία είναι γνωστή, αλλά ελάχιστα διερευνημένη βαθύτερα. Σ’ όλα αυτά τα
χρόνια, ο Κατζουράκης υπήρξε ένας έξοχος επαγγελματίας διακοσμητής. Εξαιτίας
αυτής της εμπειρίας, διερευνά και τις καταστάσεις του δέκτη, έχει αμφίδρομη
σχέση μαζί του, όπως θα έλεγε ένας επικοινωνιολόγος της πληροφορικής εποχής.

Όμως η λεγόμενη γεωμετρική αφαίρεση στην Ελλάδα σπανίως καταδεχόταν αυτήν την
ιδεολογία. Υπήρξε εργαλείο σνομπ πανεπιστημιακών δασκάλων που ήθελαν έτσι να
επιβεβαιώσουν την αριστοκρατική υπεροχή τους σε γνώσεις, φοβισμένοι μπροστά
στη δοκιμασία της αγοράς, μολονότι διεθνώς η γεωμετρική αφαίρεση δεν θεωρήθηκε
απλώς ως μια διανοητική άσκηση ειδικών, αλλά ως «προπόνηση» για την
καθημερινότητα, ακόμη και ως εφαρμοσμένη θρησκευτική τέχνη! Θυμίζω ότι ο ίδιος
ο Άλμπερς υμνούσε την ισλαμική τέχνη, ενώ ο Μόντριαν συσχετίστηκε με τη
προτεσταντική αυτοπειθαρχία.

Στην εκσυγχρονιζόμενη Ελλάδα, η διακοσμητική θεωρείται χαμηλότερη από την
«αγνή» ζωγραφική. Ακόμη και ο Δ. Φατούρος εκλέχτηκε μεν καθηγητής σε έδρα
διακοσμητικής, αλλά την μετονόμασε σε «βιομηχανική αισθητική». Τα γεωμετρικά
ιδεογράμματα του Γ. Μόραλη προπαγανδίζονται ως υψηλή ζωγραφική ενώ είναι
κατεξοχήν υψηλή διακοσμητική. Θα ήταν κρίμα λοιπόν να δει ο επισκέπτης την
σπουδαία αυτή έκθεση ψάχνοντας το εάν ο Κατζουράκης έκανε μια φόρμα πριν τον
Στέλλα ή τον Σέρα.

Προσφορότερο είναι να θεωρήσουμε τον καλλιτέχνη ως πετυχημένο ερευνητή του
ψυχισμού μας σ’ αυτές τις δεκαετίες.

Με τα πολλά δημόσια έργα που φιλοτέχνησε σε εσωτερικούς χώρους κτιρίων,
καταστημάτων ή καραβιών, δεν είναι αντιπρόσωπος του διεθνούς μινιμαλισμού,
αλλά ευαίσθητος καλλιεργητής της δικής μας οπτικής λακωνικότητας. Γι’ αυτό και
η πετυχημένη διακοσμητική του μας μιλά σήμερα πολύ περισσότερο από την
«πουριστική» (την καθαρή και «εξαγνιστική») τέχνη.

Ο ραφινάτος τρόπος που χειρίζεται το βλέμμα και τον χώρο είναι πρόδρομος της
εικονικής πραγματικότητας. Και η αμφίδρομη σχέση με τον ψυχισμό του θεατή
είναι μάθημα «φιλικότητας προς το χρήστη», όπως άλλωστε και η διακοσμητική ή
και το καθετί σήμερα, σε μια κοινωνία ανοιχτή στον ανταγωνισμό της παγκόσμιας αγοράς.

INFO

Μιχάλης Κατζουράκης – Ζωγραφική, Κατασκευές, Γλυπτική, 1965-2001, «Εργοστάσιο»
της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών (Πειραιώς 256, τηλ. 010-4801315), έως 2
Ιουνίου. Καθημερινά 12 μ.-8 μ.μ. Σαββατοκύριακα: 12 μ.-4 μ.μ.