Η χρεοκοπία της Παναμέρικαν

Ακούστηκαν και γράφτηκαν αρκετά για τη θεατρική, κυρίως τη δραματολογική, αξία
του «Κυρίου Πήτερς». Θεωρήθηκε έργο κατώτερο των παλαιότερων (ακόμη και της
γεροντικής του περιόδου – που μας το χάρισε στον τόπο μας ο Βουτέρης). Δεν
είδα όμως πουθενά μιαν ανάλυση που να αναδεικνύει την ουσία αυτού του
σημαντικότατου τεκμηρίου της αμερικανικής ηθικής και συνάμα της έντονης
κριτικής αυτής της ηθικής. Πιθανόν γιατί έχουμε μια τελείως ξώπετση γνώση για
τη δομή και την ουσία του αμερικανικού τρόπου ζωής, έστω κι αν συχνά λέμε πως
αυτός ο τρόπος επελαύνει καλπάζοντας και προς τον ευρωπαϊκό Νότο και απειλεί
τα ορθόδοξα και παγανιστικά μας ήθη.

Πριν από περίπου έναν χρόνο κυκλοφόρησε σ’ έναν μικρό τόμο στη σειρά
«Αναλόγιο» της «Ευθύνης» ένα αριστουργηματικό δοκίμιο του Κωνσταντίνου
Τσάτσου, με τον τίτλο «Οι ρίζες της αμερικανικής Δημοκρατίας». Το δοκίμιο αυτό
είχε δημοσιευθεί στο περιοδικό «Νέα Εστία» σε συνέχειες το 1955 και ήταν
καρπός μιας πολύμηνης για πανεπιστημιακές μελέτες παραμονής του καθηγητή και
αργότερα ενεργού κεντρώου (κατ’ αρχάς) πολιτικού Τσάτσου. Εδώ και έναν χρόνο
το συνταρακτικά επίκαιρο αυτό βιβλίο δεν είδα να σχολιάζεται παρ’ όλο που
θέτει και συστηματικά, γλαφυρά, νηφάλια, απροκατάληπτα αναλύει σε βάθος το
αμερικανικό πολιτικό σύστημα. Όποιος το διαβάσει, διαθέτει το καλύτερο κλειδί
για να κατανοήσει το «δράμα» του μιλλερικού κυρίου Πήτερς.

Ο Άρθουρ Μίλλερ σε όλα του τα έργα προσπαθεί να ανακαλύψει το «θέμα» (όπως
μεταφράζει η Μαρία Λαϊνά), το νόημα, τον άξονα, τον κυρίαρχο ιστό που δίνει
νόημα, συνοχή, αιτία υπάρξεως στο ανθρώπινο είδος. Και λίγοι αντιλήφθηκαν πως
στο έργο αυτό, το έσχατο (;), έργο διαθήκης, επιχειρεί μια σύνοψη των απόψεών
του, αποκαλύπτει όλα τα κριτικά του εργαλεία και αποπειράται, στην τελευταία
φράση του έργου, να δώσει «τιμήν» που να επαληθεύει τη ζητούμενη ταυτότητα του
Αμερικανού ανθρώπου.

Ο Τσάτσος στηρίζει την ερμηνεία του πάνω στην καλβινική καταγωγή του
αμερικανικού πολιτικο-ηθικού ιδεολογήματος. Διαπιστώνει πως ο καλβινισμός, που
αρνείται ουσιαστικά την έννοια του εκκλησιαστικού σώματος και δογματίζει μια
τελείως ατομική, υποκειμενική σχέση με τον Θεό, οδηγεί αυτό το έθνος
μεταναστών, πουριτανών, ανέστιων, κυνηγημένων σε μια ζήτηση της ουσίας στην
ατομική ευδοκίμηση. Ο αμερικανικός καλβινισμός (κατακερματισμένος σε πάνω από
τριακόσιες αιρέσεις) καλλιεργεί έναν ανθρώπινο τύπο που δικαιώνεται μόνον ως
εργαζόμενος, δραστήριος και χρήσιμος για τον εαυτό του και μόνο. Η μόνη αρετή
είναι η εργασία και, εν συνεχεία, απόδειξη της άσκησης αυτής της αρετής, το
κέρδος και ως εκ τούτου η «επιτυχία», τεκμήριο εύνοιας της Θείας Χάριτος.

Ο Τσάτσος με ατράνταχτη λογική παρακολουθεί την εξέλιξη αυτής της πορείας προς
τον αμερικανικό καπιταλισμό και μελετά την κλίμακα της ηθικής συμπεριφοράς
ενός ολόκληρου έθνους που εκκινεί από τους πρώτους «προσκυνητές», οι οποίοι
έγιναν ιδιοκτήτες παρθένων γόνιμων εδαφών σε όση έκταση επέτρεπε η προσωπική
τους εργασία, ώς την ηθική της αναγνώρισης του μόχθου του άλλου και, εν τέλει,
στην ανοχή του ενός που έχει και κατέχει και ως εκ τούτου αναγνωρίζεται ως ο
ισχυρός, ο χαρισματικός, ο ευλογημένος δούλος που πολλαπλασίασε τα δηνάρια του
Κυρίου.

Ο Κύριος Πήτερς του Μίλλερ στο τέρμα του βίου του, σχεδόν αιωνόβιος,
μεταξύ ύπνου και ξύπνιου, σαν σε όνειρο προσπαθεί να συγκροτήσει τη βιογραφία
του και να βρει το νόημα, την ουσία τού υπάρχειν. Και τι διαπιστώνει;
Κατακερματισμένες σχέσεις, διασυνδέσεις, αλληλοεξαρτήσεις και κάτι ακόμη πιο
συνταρακτικά φρικτό, απουσία ιδεών, απουσία μιας μεταφυσικής δίψας, απουσία
της εσώτατης εκείνης ανάγκης για απόσβεση του εαυτού μέσα στον Άλλον.
Αποκομμένος από γονείς, αδέλφια, παιδιά, ο καθένας και ο δρόμος του, ο καθένας
κι ένας σκαντζόχοιρος οχυρωμένος μέσα στα αγκάθια του, υπάρχουν μόνο ως σχέση,
αλλά όχι ως αναφορική σχέση προσώπων, αλλά ως φορείς συναλλαγής, χρήστες
πραγμάτων. Στο αριστουργηματικό αυτό κείμενο ο Μίλλερ ούτε μια στιγμή δεν
βάζει τα πρόσωπά του (τι λέω, τα άτομά του) να ανταλλάσσουν ιδέες, τα
αξιολογικά του κριτήρια είναι τα εν χρήσει πράγματα. Αυτή είναι η κυρίαρχη
φιλοσοφία που θεμελιώνει τον αμερικανικό πραγματισμό (από τον Έμερσον ώς τον
Γουίλλιαμς Τζαίημς και ώς τον θεμελιωτή της αμερικανικής εκπαίδευσης, τον
Ντιούη). Αγαθό είναι μόνο το χρήσιμο. Και οι ιδέες κάποτε είναι καλές, αρκεί
ως εμπόρευμα να πουλάνε.

Ο κύριος Πήτερς ήταν κάποτε πιλότος της Παναμέρικαν (ωραίος, καίριος
συμβολισμός τού αμερικανικού ροζ ονείρου, όπου η αμερικανική αισιοδοξία
στηριγμένη στην οικονομική ισχύ «πετούσε», με όραμα ένα παναμερικανικό
κερδολεόφρονα οργασμό), τώρα προσγειώνεται χωρίς νόημα ζωής σ’ έναν χώρο που
αφού έγινε τράπεζα, βιβλιοθήκη, τζαζ κλαμπ, έμεινε εγκαταλελειμμένος
ερειπιώνας. Τώρα οι ιπτάμενοι Αμερικανοί τού Μεσοπολέμου πουλάνε τις εμπειρίες
τους έναντι αδράς αμοιβής στο Πρίνστον και το θέμα τους είναι τα αίτια της
αυτοκτονίας των στελεχών των μεγάλων εταιρειών!

Στον «Τελευταίο Γιάνκη» ο Μίλλερ νοσταλγούσε τον παλιόν χειρώνακτα μετανάστη
που είχε τη δημιουργική φλόγα, την προσωπική σχέση με τον κόσμο και τη φύση,
τον κατασκευαστή εργαλείων, τον οικοδόμο μιας νέας ζωής πάνω σ’ ένα σχέδιο
προσωπικής ευδοκίμησης.

Τώρα, στη θεατρική του διαθήκη διαπιστώνει πως έγινε χρήστης ετοιμοπαράδοτων,
ετοιματζίδικων πραγμάτων, έχει αποξενωθεί από τη δημιουργία και έγινε απλώς
ένα καταναλωτικό ζώο μιας μαζικής, τυποποιημένης παραγωγής. Από μάστορας έγινε
πελάτης.

Αυτήν την κατάληξη (με όλη την εμπειρία του «Κραχ») ο Τσάτσος δεν μπορούσε
βέβαια να την προβλέψει το 1955. Μια προσεκτική όμως ανάγνωση του κειμένου του
θα μας οδηγήσει ευθέως στο τραγικό αδιέξοδο του κυρίου Πήτερς.

Κι όμως ο Μίλλερ ρίχνει μια γέφυρα ελπίδας, ένα σωσίβιο. Την αγάπη. Αυτό,
επιλέγει, είναι η χαμένη σανίδα σωτηρίας. Αυτό το άυλο αγαθό, το πρακτικώς
ανέξοδο, που όμως χρειάζεται τον Άλλον όχι ως σχέση συναλλαγής, ως σχέση
εξουσίας, αλλά ως το αναγκαίον έτερον που χωρίς αυτό το εγώ δεν έχει νόημα,
παραπαίει, παραληρεί στο κενό μεταξύ των πραγμάτων που έχουν υποκαταστήσει το
νόημα της ζωής.

Οφείλουμε χάριτες στον Λευτέρη Βογιατζή, που πίστεψε σ’ αυτό το έργο. Κατ’
αρχάς, θεατρολογική οφειλή, αφού μας δίνει την ευκαιρία να συσχετίσουμε το
έργο του Μίλλερ με τον «Αόρατο θίασο» και τη «Συνάντηση κάπου αλλού» του
Ιάκωβου Καμπανέλλη, καθώς και τη «Νύχτα της Κουκουβάγιας» του Γ. Διαλεγμένου,
έργα με ανάλογη δομή και ανάλογη ζήτηση της ουσίας τού υπάρχειν. Και να το πω,
αναλόγου θεατρικού κύρους.

Η παράσταση που σκηνοθέτησε η Νικαίτη Κοντούρη έχει ύφος, συνέπεια,
πνευματικότητα και ατμόσφαιρα. Τα σκηνικά τού Πάτσα ουσιώδη για τη θέση του
Μίλλερ. Η μετάφραση της Λαϊνά καίρια και ποιητικά ωμή! Αποθέωση της ποιητικής
γύμνιας του Μίλλερ.

Ο Βογιατζής, μέγας ηθοποιός εξπρεσιονιστικής τεχνικής, έπλασε με σώμα και φωνή
τον συλλαβισμό τής ανέστιας ζωής. Δίπλα του ο Νταλιάνης, η Παντελάκη, η
Τζήμου, ο Μιχελής, ο Λούλης, η Κολιανδρή και κυρίως η εύφορη Κοκκίδου
ανέδειξαν ένα κείμενο που ερμηνεύει πενήντα χρόνια μετά τον Θάνατο του Εμποράκου.