Βιβλία: κάθε χρόνο και περισσότερα…

Το Ευρωβαρόμετρο μας έπιασε… αδιάβαστους, ωστόσο οι αριθμοί σηκώνουν
πολλαπλές ερμηνείες. Οι Έλληνες διαβάζουν περισσότερο από παλιά –
τριπλασιάστηκαν οι δαπάνες για βιβλία σε δύο δεκαετίες – έστω και αν το
ερώτημα «τι και γιατί (δεν;) διαβάζουν» μένει να απαντηθεί. Άνθρωποι του
βιβλίου μιλούν στα «ΝΕΑ» χαρακτηρίζοντας το ποτήρι ως μισογεμάτο ή μισοάδειο
ανάλογα με την οπτική τους

Μπορεί η ευρωπαϊκή μας θέση, ως αναγνωστών, σύμφωνα με τα πορίσματα της
έρευνας του Ευρωβαρόμετρου, να είναι μειονεκτική, ετούτο όμως δεν σημαίνει ότι
δεν προσπαθούμε να… διορθωθούμε.

Την αισιόδοξη πλευρά του πράγματος προτιμά να βλέπει ο Τίτος Μυλωνόπουλος,
πρόεδρος του Συνδέσμου Εκδοτών Βιβλίου: «Είναι λογικό να είμαστε οι τελευταίοι
στην ανάγνωση βιβλίων σε σύγκριση με τους υπόλοιπους Ευρωπαίους», υποστηρίζει.
«Όταν στην Ελλάδα ο αναλφαβητισμός έφτανε πριν από μερικά χρόνια το 25%, οι
Ευρωπαίοι έρχονταν για διακοπές με τουλάχιστον δύο βιβλία στο σακίδιο. Μπορεί
να είμαστε οι τελευταίοι, αλλά είμαστε σε καλύτερη κατάσταση από ό,τι πριν από
δέκα χρόνια. Το αποδεικνύει και η κυκλοφορία 6.000 τίτλων ετησίως».

Διαφορετικά ερμηνεύει τους αριθμούς ο υπεύθυνος διεθνών εκδόσεων στον
«Καστανιώτη», κ. Ανταίος Χρυσοστομίδης: «Τα στοιχεία δείχνουν πράγματι κάποια
βελτίωση των ποσοστών του κοινού που διαβάζει, χωρίς ωστόσο να φθάνουμε τις
άλλες χώρες της Ευρώπης. Φοβάμαι ότι η αύξηση αυτή δεν είναι ακόμα ικανή να
αλλάξει το κλίμα της αγοράς του βιβλίου στην Ελλάδα, κλίμα το οποίο από πολλές
πλευρές, και παρά την ευημερία των αριθμών, είναι χειρότερο απ’ ό,τι πριν από
μερικά χρόνια. Αν ο Ελία Έρενμπουργκ, για παράδειγμα, μπορούσε πριν από μερικά
χρόνια να εκδοθεί με σχετική άνεση, σήμερα θα ήταν δύσκολο ακόμη και για έναν
μεγάλο εκδοτικό οίκο να τον εκδώσει. Η ποσοτική λοιπόν αύξηση των βιβλίων δεν
βοηθάει πάντα τη διατήρηση ενός εκδοτικού πλουραλισμού που είναι αναγκαίος σε
μια χώρα.

Ακόμη κι όταν αποφασίζουμε να διαβάσουμε κατά κανόνα διαλέγουμε βιβλία εύκολα
που προσφέρουν μια συνήθως λαϊκίστικη εικόνα της ζωής και των προβλημάτων της.
Δεν είναι τυχαίο ότι τα τελευταία χρόνια πούλησαν αρκετά τα βιβλία με τους
εξυπνακίστικους τίτλους, τις εύκολες ερωτικές ιστορίες, το νατουραλιστικό
τρόπο γραφής και τις συμβουλές εύκολου ψυχαναλυτικού τύπου. Συγγραφείς σαν τον
Ναμπόκοφ, τον Μπέλοου, τον Σίνγκερ που σε όλο τον κόσμο θεωρούνται όχι μόνο
μεγάλα αλλά και εμπορικά ονόματα, στην Ελλάδα πιάνουν αριθμούς που ντρέπεσαι
να δημοσιοποιήσεις. Φυσικά υπάρχουν και καλοί Έλληνες και ξένοι συγγραφείς που
κατορθώνουν να πουλήσουν ικανοποιητικό αριθμό βιβλίων. Τα βιβλία τους όμως
μοιάζουν να φυτρώνουν σε ένα αντιπνευματικό περιβάλλον και πολλές φορές
κατορθώνουν να αναπτυχθούν γιατί βρέθηκαν σε τυχαίες, ευνοϊκές συγκυρίες».

Με την άποψη αυτή φαίνεται να συμφωνεί και ο συγγραφέας – αλλά και
στέλεχος της «Ωκεανίδας» – Τάκης Θεοδωρόπουλος: «Παλιότερα υπήρχε ο Κάρολος
Κουν και υπήρχε και ο Αλέκος Σακελλάριος. Ο καθένας υπηρετούσε την δική του
τέχνη με τον τρόπο του. Ο ένας στο υπόγειο με τους δέκα θεατές και τον Μπέκετ,
κι ο άλλος με το μαζικό κοινό του. Ήξεραν πως δεν κάνουν το ίδιο πράγμα.
Σήμερα, όπως διάφοροι υστερικοί προσπαθούν να μας πείσουν ότι ο συμπαθής
ελληνικός κινηματογράφος της δεκαετίας του εξήντα είναι εφάμιλλος του
Αϊζενστάιν, με την ίδια ευκολία απαιτούν να πιστέψουμε πως ό,τι γράφεται και
διαβάζεται είναι λογοτεχνία. Και όλοι τείνουμε να πιστέψουμε ότι η διαφορά
ανάμεσα σ’ ένα βιβλίο και μια εξυπνακίστικη τηλεοπτική ατάκα είναι ο αριθμός
των λέξεων. Όμως, μην ανησυχείτε. Το κίνημα είναι παγκόσμιο, απλώς εμείς εδώ,
χτυπώντας κάθε απόπειρα αναγνωστικής καλλιέργειας στη ρίζα της – το
εκπαιδευτικό σύστημα και οι λειτουργοί του φροντίζουν φιλότιμα γι’ αυτό –
πρωτοπορούμε και σ’ αυτόν τον τομέα», λέει.

Η ποιήτρια Ιουλίτα Ηλιοπούλου, από τη μεριά της, αφού επισημαίνει ότι
«η συγκεκριμένη στατιστική, αν και πρόκειται για απλούς αριθμούς, πρέπει να
μας προβληματίσει», τονίζει ότι «το βιβλίο δεν είναι μόνον ένας φορέας γνώσης,
αλλά και ένας δημιουργικός τρόπος αναζήτησης του πραγματικού μας εαυτού. Η
αληθινή μας σχέση με το βιβλίο και ευρύτερα με τις τέχνες ξεκινά από πολύ
μικρή ηλικία. Εκεί θα πρέπει να στρέψουμε το ενδιαφέρον μας και να
δημιουργήσουμε τους μελλοντικούς αναγνώστες», καταλήγει.

Σύμφωνα με τα στοιχεία εκτεταμένης έρευνας του Εθνικού Κέντρου Βιβλίου (θα
επαναληφθεί το 2003), από το 1974 μέχρι το 1999 υπάρχει τριπλασιασμός – σε
σταθερές τιμές – της οικογενειακής δαπάνης για αγορά βιβλίων. Ο Σωκράτης
Καμπουρόπουλος, ειδικός σύμβουλος του ΕΚΕΒΙ και υπεύθυνος των ερευνών του
Παρατηρητηρίου Βιβλίου, επισημαίνει ότι η γενική εικόνα που δίδει το
Ευρωβαρόμετρο είναι σωστή, τα νούμερα όμως δεν πρέπει να διαβαστούν ως
απόλυτες τιμές. Υπερασπίζεται το δείγμα των 4.000 ατόμων, στην έρευνα του
ΕΚΕΒΙ, ως ασφαλέστερο και καλύτερα σταθμισμένο σε σχέση με το δείγμα 1.000
ατόμων της έρευνας του Ευρωβαρόμετρου. Και προσθέτει ως θετικό στοιχείο το
γεγονός ότι από τα περίπου 3.000 βιβλία που εκδίδονταν το 1990 φθάσαμε στα
6.800 βιβλία το 1999.

«Τα απόλυτα μεγέθη δεν είναι ικανοποιητικά, στο μέτρο που η Ελλάδα
υπολείπεται, παρά ταύτα η τάση είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσα», λέει στα «ΝΕΑ»
ο διευθυντής του Εθνικού Κέντρου Βιβλίου, Χρήστος Λάζος. «Δεν πρέπει να
ξεχνάμε ότι στο παρελθόν δεν είχαμε μόνο πολύ χαμηλότερα επίπεδα αναγνωστών
αλλά και μεγάλα ποσοστά αναλφαβητισμού. Το 54%, που είναι ανάλογο με τα
ποσοστά της Πορτογαλίας και της Ισπανίας, χωρίς να με ευχαριστούν με κάνουν αισιόδοξο.

Τηλεόραση και κατανάλωση

Στην Ελλάδα εκείνοι που διαβάζουν εφημερίδες διαβάζουν και βιβλία. Δεν υπάρχει
όμως παρόμοια αντιστοιχία αναγνωστών και τηλεθεατών και αυτή είναι η διαφορά
μας με άλλες χώρες. Εκείνο που προκύπτει εντέλει από την ευρωπαϊκή έρευνα
είναι ότι στην Ελλάδα η τηλεόραση καλύπτει ταυτόχρονα ανάγκες ψυχαγωγίας,
αφήγησης και ενημέρωσης. Και δεν είναι ακριβώς αυτός ο ρόλος που της αρμόζει.
Η Σουηδία έχει τα ίδια ποσοστά τηλεθέασης με την Ελλάδα. Αλλά βρίσκεται στις
πρώτες θέσεις σε αναγνωσιμότητα βιβλίων και εφημερίδων.

Το μόνιμο παράπονο του Ανταίου Χρυσοστομίδη είναι ότι «στην Ελλάδα, ένα βιβλίο
δεν αποτελεί ποτέ πολιτιστικό γεγονός, μπορεί μάλιστα να περάσει απαρατήρητο
ακόμη κι αν πρόκειται περί αριστουργήματος». Και καταλήγει: «Η έρευνα δείχνει
εύγλωττα την εικόνα της σύγχρονης Ελλάδας. Εικόνα που τη δείχνει να
καταναλώνει γρήγορα και οτιδήποτε, που θεωρεί την έννοια του διανοούμενου σαν
βρισιά («κουλτουριάρης») και που ήδη από τα σχολεία μάς μαθαίνει ότι η
“επιτυχία” στη ζωή δεν έχει καμία σχέση με πνευματικότητα. Πρέπει να το
πάρουμε απόφαση ότι προς το παρόν και για αρκετά χρόνια και όσο θα
εμπιστευόμαστε τα ΜΜΕ με τον τρόπο που τα εμπιστευόμαστε, θα είμαστε ένας
αντιπνευματικός λαός και να ξεχάσουμε τις δόξες του παρελθόντος».

Από την άλλη μεριά, ο κ. Λάζος δυσπιστεί στα περί κρίσης του βιβλίου:
«Ενδέχεται να υπάρχει εφέτος κάμψη της αγοράς. Αλλά πρέπει να δούμε τι ακριβώς
σημαίνει κάμψη σε μία αγορά που μέχρι το 2000 παρουσίαζε διψήφιους αριθμούς
ανάπτυξης. Επιπλέον διακρίνουμε τη διαμόρφωση ενός κοινού με συγκεκριμένα
γούστα και ουσιώδεις, βαθιές συμπεριφορές. Το βλέπουμε στην ανάπτυξη του
παιδικού βιβλίου, το βλέπουμε, για παράδειγμα, στην ανάπτυξη της βιογραφίας».

INFO

Διαφορές στους αριθμούς

Πέρα από τα θέματα αναγνωσιμότητας του βιβλίου, ο κ. Καμπουρόπουλος
επισημαίνει αρκετές ακόμη διαφορές ανάμεσα στην έρευνα του Ευρωβαρόμετρου –
και της Market Analysis – και εκείνης του ΕΚΕΒΙ – και της VPRC. Το ποσοστό που
δηλώνει ότι διαβάζει καθημερινά εφημερίδα, από 20,3% στο Ευρωβαρόμετρο γίνεται
28,1% στην έρευνα του ΕΚΕΒΙ. Κραυγαλέα διαφορά υπάρχει στα νούμερα που αφορούν
την αναγνωσιμότητα των περιοδικών. Ενώ στο Ευρωβαρόμετρο το ποσοστό που
δηλώνει ότι διαβάζει περιοδικά τουλάχιστον μια φορά την εβδομάδα είναι 17,6%,
στην έρευνα του ΕΚΕΒΙ το αντίστοιχο ποσοστό είναι 34,2%.