Προστατευτισμός αμερικανικού τύπου

Η απόφαση των Ηνωμένων Πολιτειών να επιβάλουν δασμούς στον εισαγόμενο χάλυβα
προκάλεσε θύελλα αντιδράσεων σε πολλά μέρη του κόσμου. Ωστόσο, η έντονη
ρητορική δεν συνοδεύτηκε με δυναμικές κινήσεις αντεπίθεσης. Τώρα δεν είναι ώρα
για λόγια, αλλά για να αντιμετωπισθεί η υποκρισία της Αμερικής. Η παγκόσμια
χρηματοπιστωτική κρίση της περιόδου 1997 – 1998, που αντιμετωπίσθηκε
αποτυχημένα από το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο με την καθοδήγηση των Ηνωμένων
Πολιτειών, προκάλεσε την αύξηση των εισαγωγών χάλυβα στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Αυτό, όμως, ήταν ένα μέρος του μηχανισμού προσαρμογής των αγορών, για τον
οποίο επαίρονται οι Ηνωμένες Πολιτείες.

Το επιχείρημα της Αμερικής για την επιβολή των δασμών ήταν η προστασία της
δικής της παραγωγής. Αυτό το επιχείρημα, όμως, δεν συμβαδίζει με τους κανόνες
του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου. Η Ευρώπη, κατά τη διάρκεια της δεκαετίας
του ’80 έως και τις αρχές της δεκαετίας του ’90, προχώρησε στην αναδιάρθρωση
της βιομηχανίας χάλυβα και ­ σε μεγάλο βαθμό ­ το πέτυχε. Στην Αμερική,
δημιουργήθηκαν πολλές αποτελεσματικές νέες μικρές επιχειρήσεις παραγωγής
χάλυβα. Ωστόσο, οι παλαιοί κολοσσοί της παραγωγής χάλυβα δεν αναδιοργανώθηκαν.
Δεν μπορούν πλέον να ανταγωνισθούν ξένες αντίστοιχες επιχειρήσεις ­ ούτε ακόμη
και την κρατική επιχείρηση παραγωγής χάλυβα της Κορέας.

Αμερικανικής προέλευσης

Ο Joseph Stiglitz είναι Κάτοχος του βραβείου Νόμπελ Οικονομικών, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια, έχει διατελέσει επικεφαλής του Συμβουλίου Οικονομικών Εμπειρογνωμόνων του πρώην προέδρου των ΗΠΑ Μπιλ Κλίντον και επικεφαλής οικονομολόγος και αντιπρόεδρος της Παγκόσμιας Τράπεζας

Πολλά από τα προβλήματα της Αμερικής είναι αμερικανικής προέλευσης. Η
επιδείνωση της δημοσιονομικής κατάστασης της Αμερικής προκαλεί την ενίσχυση
του δολαρίου. Το ίδιο έγινε και πριν από δύο δεκαετίες, όταν οι αδικαιολόγητες
μειώσεις της φορολογίας από τον Ρόναλντ Ρήγκαν επιδείνωσαν τη δημοσιονομική
κατάσταση της μεγαλύτερης οικονομίας του κόσμου. Ενώ οι κυβερνήσεις συνήθως
υπερηφανεύονται για το ισχυρό τους νόμισμα, το ισχυρό δολάριο είναι πολύ κακό
για τις αμερικανικές εξαγωγές, ενώ ταυτόχρονα είναι πολύ καλό για τις
εισαγωγές.

Σε μια δυναμική οικονομία, αν χάνονται θέσεις εργασίας από έναν κλάδο της
οικονομίας, τότε δημιουργούνται νέες θέσεις εργασίας σε κάποιον άλλο κλάδο. Ο
ρόλος της κυβέρνησης είναι να διευκολύνει τη μεταφορά εργασίας από τον έναν
κλάδο στον άλλο. Πρόκειται για πρωταρχική της ευθύνη, να διατηρεί την
οικονομία σε κατάσταση πλήρους απασχόλησης. Ούτε στη μεταφορά εργασίας αλλά
ούτε και στη διατήρηση της πλήρους απασχόλησης τα κατάφερε η κυβέρνηση Μπους.

Ο πρόεδρος Μπους αναγνώρισε, όταν ανέλαβε τα ηνία των Ηνωμένων Πολιτειών, ότι
το δημοσιονομικό κέντρισμα της οικονομίας ήταν απαραίτητο. Αντί, όμως, να
προχωρήσει σε ένα πραγματικό δημοσιονομικό κέντρισμα, προχώρησε σε μια
φορολογική μεταρρύθμιση, βαφτίζοντάς την δημοσιονομικό κέντρισμα. Η παροχή
βοήθειας σε επιχειρήσεις της παλιάς οικονομίας, που ξοδεύουν περισσότερα για
να γλιτώνουν φόρους παρά για την αναδιοργάνωσή τους, πήρε τη μορφή της
ακύρωσης του ορίου ελάχιστου φόρου που πληρώνουν. Ουσιαστικά, η νέα φορολογική
νομοθεσία περιόρισε την ικανότητα των επιχειρήσεων να γλιτώνουν φόρους.

Οι πλούσιοι, πλουσιότεροι

Σε ό,τι αφορά τη μείωση της φορολογίας των πλουσίων, σύμφωνα με την αρχική
πρόταση του Μπους, μια οικογένεια τεσσάρων ατόμων με ετήσιο εισόδημα 50.000
δολαρίων δεν θα είχε κανένα όφελος από τη φορολογική μεταρρύθμιση για τα
επόμενα τέσσερα χρόνια. Αντίθετα, μια οικογένεια με ετήσιο εισόδημα 5.000.000
δολαρίων ­ η οποία «με δυσκολία τα βγάζει πέρα» ­ θα γλίτωνε φόρους ύψους
500.000 δολαρίων. Είχαν δίκιο οι Δημοκρατικοί που αντέδρασαν. Οι νέες θέσεις
εργασίας που θα δημιουργούνταν, θα ήταν ελάχιστες. Ωστόσο, οι αδυναμίες στην
οικονομία, ως αποτέλεσμα αυτών των λανθασμένων επιλογών οικονομικής πολιτικής,
σημαίνουν ότι αυτοί που χάνουν τις δουλειές τους θα δυσκολευτούν να βρουν νέα
δουλειά.

Ενώ η Αμερική ζημιώνεται, ζημιώνεται και η Ευρώπη, πολλές χώρες του
αναπτυσσόμενου κόσμου επίσης, και διακυβεύονται πολύ περισσότερα. Σε ένα
καθεστώς παγκοσμιοποίησης το οποίο διευθύνεται σωστά, μπορούν να επωφεληθούν
όλες οι χώρες. Ωστόσο, στην τωρινή παγκοσμιοποίηση, όπως διευθύνεται τώρα,
πολλοί δεν κέρδισαν. Και μάλιστα, κάποιοι από τους πιο φτωχούς ζημιώθηκαν.
Έτσι, η παγκοσμιοποίηση είναι ένα άδικο παιχνίδι, με τους κανόνες να
υπαγορεύονται από τις πλούσιες χώρες και να ευνοούν αυτές.

Επιπλέον, η Αμερική πιστεύει ότι ακόμη και αυτό δεν είναι αρκετό: θα
ερμηνεύσει αυτούς τους κανόνες με βάση τα δικά της πολιτικά συμφέροντα,
τεντώνοντάς τους και και απαξιώνοντάς τους κατά βούληση. Το σύνθημα της
κυβέρνησης Μπους φαίνεται να είναι το εξής: «Το διεθνές εμπόριο είναι καλό,
αλλά οι εισαγωγές είναι κακές».

Αναλογισθείτε τα μαθήματα που παίρνουν οι αναταπτυσσόμενες χώρες. Σύμφωνα με
τους «νέους» αμερικανικούς κανόνες, αυτή η χώρα μπορεί να επιβάλει δασμούς
βαφτίζοντάς τους «δικλίδες ασφαλείας». Αν η Αμερική ανησυχεί επειδή η ανεργία
της κινείται στο 6%, τι πρέπει να πει μια φτωχή χώρα που η ανεργία της
βρίσκεται στο 10% ή το 20%;

Οι Ηνωμένες Πολιτείες ζητούν κατανόηση. Τον ερχόμενο Νοέμβριο θα
πραγματοποιηθούν εκλογές και οι ψηφοφόροι της Δυτικής Βιρτζίνια πρέπει να
«δωροδοκηθούν» προκειμένου να αποδεχθούν έναν νέο γύρο διαπραγματεύσεων για
την απελευθέρωση του παγκόσμιου εμπορίου.

Ωστόσο, υπάρχουν δημοκρατίες και στον αναπτυσσόμενο κόσμο και οι ψηφοφόροι
τους έχουν μεγαλύτερες ­ απολύτως θεμιτές ­ ανησυχίες για τις θέσεις εργασίας
που δημιουργεί ή καταργεί η παγκοσμιοποίηση. Το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο,
στο οποίο οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι η μοναδική χώρα με δικαίωμα βέτο, δεν
δείχνει να συμμερίζεται τις ανησυχίες του αναπτυσσόμενου κόσμου. Γιατί
υπάρχουν δύο μέτρα και δύο σταθμά;

Δύο μέτρα και δύο σταθμά

Αν η επιβολή δασμών στις εισαγωγές χάλυβα ήταν ένα μεμονωμένο περιστατικό, θα
ήταν κακό. Ωστόσο, ενώ η Αμερική εκθειάζει την απελευθέρωση των αγορών στο
εξωτερικό, προχωρά στην οικονομική διάσωση των αμερικανικών αεροπορικών
εταιρειών και αυξάνει τις επιδοτήσεις της αγροτικής παραγωγής στο εσωτερικό.
Ακόμη και πριν από αυτές τις αυξήσεις, οι επιδοτήσεις της αγροτικής παραγωγής
στις ανεπτυγμένες οικονομίες ήταν πολύ μεγάλες και ξεπερνούσαν τα εθνικά
εισοδήματα φτωχών αφρικανικών χωρών. Οι πλούσιες χώρες κλείνουν τις αγορές
τους σε πολλά προϊόντα που αντιπροσωπεύουν το συγκριτικό πλεονέκτημα των
φτωχών χωρών. Η οικονομική κατάσταση της Αργεντινής σήμερα θα ήταν πολύ
καλύτερη αν η Αμερική και η Ευρώπη άνοιγαν τις αγορές τους στα αγροτικά
προϊόντα της Αργεντινής. Το ίδιο ισχύει και για πολλές αναπτυσσόμενες
οικονομίες.

Η παγκοσμιοποίηση ενισχύει την παγκόσμια αλληλεξάρτηση των οικονομιών. Με
δεδομένες τις διακυμάνσεις της παγκόσμιας οικονομίας, αυτό δημιουργεί
κινδύνους. Οι πλούσιες χώρες, όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες, είναι σε καλύτερη
θέση να αντιμετωπίσουν αυτούς τους κινδύνους. Οι ενέργειες των ΗΠΑ δείχνουν
ότι η υπερδύναμη υιοθετεί δύο μέτρα και δύο σταθμά. Αυτό δεν είναι αποδεκτό.
Οι ανεπτυγμένες χώρες, κυρίως στην Ευρώπη, που έχουν τη δυνατότητα να
εναντιωθούν στην Αμερική, πρέπει να υψώσουν το ανάστημά τους. Η λήψη ισχυρών
μέτρων θα προστατεύσει τα συμφέροντά τους, τα γενικότερα συμφέροντα της
Αμερικής (και όχι τα πολιτικά συμφέροντα της κυβέρνησης Μπους) και τα
συμφέροντα όλου του κόσμου.

(c) Project Syndicate, Απρίλιος 2002

Επιμέλεια διεθνών οικονομικών θεμάτων: Σπύρος Δημητρέλης, Γιώργος Κανελλόπουλος