Κοινωνία ευρωπαϊκού χρήματος

Ερωτήματα που συνοδεύονται από μια αγωνία, πραγματική ή εκ του πονηρού, για το
είδος των «αξιών» που γεννιούνται (για όσους αγωνιούν εκ του πονηρού) ή για
τις κοινωνικές σχέσεις που διαμορφώνονται (για όσους βάζουν μπροστά την
κοινωνική συνείδηση).

Αναζητήσεις, συμπεριφορές, διατάξεις σχέσεων, οργανωτικά σχήματα, αιτήματα κι
άλλα πολλά είναι ολοφάνερο ότι αλλάζουν· αλλάζουν μπροστά στα μάτια μας. Τα
ερωτήματα και οι, για όποιο λόγο, συνακόλουθες αγωνίες οφείλονται σ’ αυτά που
δεν φαίνονται: οι λόγοι, η έκταση των αλλαγών, ο χαρακτήρας των νέων σχέσεων,
τελικά ο τύπος της νέας κοινωνίας που διαμορφώνεται. Γιατί, τα νέα μηχανήματα
και οι νέες μέθοδοι παραγωγής που έχουν προσκομίσει, τα νέα επαγγέλματα και τα
νέου τύπου εισοδήματα που παράγουν, οι νέες μορφές επικοινωνίας που
καθιερώνονται, η νέα τεχνολογική επανάσταση, εν πάση περιπτώσει, δεν είναι
αυτονόητο ότι αποκαλύπτουν συγχρόνως και τις νέες σκέψεις των ανθρώπων, τις
νέες κοινωνικές σχέσεις· το ξέρουμε από την Ιστορία: οι νέες κοινωνικές
σχέσεις που παράγονταν κατά τις μεταβατικές και επαναστατικές, τεχνολογικές
και άλλες, περιόδους δεν ήταν εμφανείς κατά τη διάρκεια της παραγωγής τους,
κυρίως επειδή δεν ήταν ακόμη αποσαφηνισμένες.

Σε τέτοιες πρωτίστως πραγματικότητες ο ρόλος της οικονομίας – με ό,τι εννοούμε
μ’ αυτή την επώδυνη και ιδεολογικά πολυταλαιπωρημένη λέξη – είναι πρωταρχικός.
Σκοπός της σημερινής επιφυλλίδας είναι, ύστερα από αυτήν την μακρά και ελπίζω
κατατοπιστική εισαγωγή, να ανιχνεύσω μία από τις όψεις των κοινωνικών αλλαγών,
περιορίζοντας τη ματιά μου στα καθ’ ημάς και σε σχέση με το κοινοτικό
(ευρωπαϊκό) χρήμα. Θα δούμε όμως ότι αυτή η «μία» όψη αναλύεται σε αναρίθμητες
δραστηριότητες και εξακτινώνεται σε πολλούς τομείς του κοινωνικού βίου.

Θα μιλήσω λοιπόν για τα «κοινοτικά κονδύλια»· για τη διαχείρισή τους. Είτε
αυτά – και αυτή – αφορούν τις αγροτικές επιδοτήσεις είτε την επιστημονική
έρευνα είτε κάτι άλλο. Η διαχείριση των κοινοτικών κονδυλίων, πολύχρονη πλέον
καθώς είναι, έχει αναδείξει και καθιερώσει μια νέα κοινωνική νομενκλατούρα –
«κοινωνική», επειδή συμβάλλει, θα το δούμε, στη διαμόρφωση συγκεκριμένου τύπου
κοινωνικών σχέσεων· πρόκειται για μια διαδικασία που αφορά πολλούς, πάρα
πολλούς. Οι «διαχειριστές» που με απασχολούν εδώ δεν είναι τόσο αυτοί που
εισπράττουν κοινοτικό χρήμα όσο αυτοί που το «μοιράζουν»· η «μοιρασιά» έχει
πολλά σκαλοπάτια, από τον υπουργό που προγραμματίζει και κατανέμει – αδιάφορο
αν με πολιτικά κριτήρια ή όχι – μέχρι τον κατώτατο υπάλληλο ή «υπάλληλο» που
υπογράφει για την είσπραξη ενός ελάχιστου ποσού.

Η πολυετής, το επαναλαμβάνω, διαχείριση του κοινοτικού χρήματος έχει
καταλήξει πλέον να χαρακτηρίζει συμπεριφορές: δημιουργεί εξαρτήσεις σε
απίστευτα πολλά επίπεδα και – όχι μόνον γι’ αυτό – εκμαυλίζει· ο εκμαυλισμός
είναι ο προθάλαμος της κοινωνικής ανηθικότητας και της διαφθοράς. Αυτή τη
στιγμή η έκταση του προβλήματος είναι πλέον τεράστια και πάει να δημιουργήσει
ασφυξία σε όλη την κοινωνία. Και δεν εννοώ μόνον την πρόσκληση σε κοινωνικούς
και κρατικούς θεσμούς (Πανεπιστήμια, ερευνητικά κέντρα, δημόσιες βιβλιοθήκες
κ.λπ.) να επωφεληθούν από την κοινοτική χρηματοδότηση, με την προϋπόθεση ότι
θα προσκομίσουν ένα τμήμα του αιτούμενου ποσού, να ιδιωτικοποιήσουν ένα μέρος
της υπόστασης και λειτουργίας τους, δηλαδή· εννοώ κυρίως τις εξουσίες και,
σιγά σιγά, παραεξουσίες που παράγονται από τη διαχείριση του κοινοτικού
χρήματος, κοινωνικές όπως είπαμε και περιορισμένα, για την ώρα, πολιτικές. Δεν
εννοώ τόσο την αποτελεσματικότητα της επένδυσης κοινοτικού χρήματος: αφού δεν
επιτυγχάνεται η αναδιάρθρωση των καλλιεργειών και ο εκσυγχρονισμός της
παραγωγής στον αγροτικό τομέα, για παράδειγμα, ούτε η παραγωγή νέας γνώσης
στον τομέα της επιστημονικής έρευνας, που είναι ένα άλλο παράδειγμα – πρέπει
και αυτό το κεφάλαιο να το εξετάσουμε σοβαρά· εννοώ ότι το κοινοτικό χρήμα
ενδιαφέρει πλέον ευρύτατα στρώματα της κοινωνίας και γι’ αυτό η διαχείρισή του
είναι ένα σημαντικό κοινωνικό ζήτημα.

Αυτήν τη νέα κοινωνική νομενκλατούρα, όπως την είπα, πρέπει να τη
μελετήσουμε καλά, με τα εργαλεία που διαθέτουν πλέον οι κοινωνικές επιστήμες:
είναι δημιούργημα αυτής της μεταβατικής κατάστασης που μας έρχεται από την
τεχνολογική επανάσταση και τις επιπτώσεις της στη λειτουργία της αγοράς. Το
κοινοτικό χρήμα, ως μέρος της νέας αγοράς, έχει δημιουργήσει την εν λόγω
νομενκλατούρα, όπως έχει δημιουργήσει και νέου τύπου «δικαιώματα»: πρόκειται –
το είπαμε – για νέες κοινωνικές εξουσίες που διαμορφώνουν νέες κοινωνικές
συνάφειες και αναπαράγονται από αυτές, για να καταλήξουν να αυτονομηθούν από
τα γνωστά μας σχήματα των κοινωνικών σχέσεων.

Ο Βασίλης Κρεμμυδάς είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών