«Μεγάλα Ρεπορτάζ» από αυτόπτες μάρτυρες

Ο Χ. Τζ. Γουέλς και άλλοι απαισιόδοξοι μελλοντολόγοι προφήτευαν ήδη από τα
τέλη του 19ου αιώνα το τέλος της ανάγνωσης και την επικράτηση της εικόνας. Ο
Τζον Κάρεϊ, καθηγητής Αγγλικής Λογοτεχνίας στην Οξφόρδη και επιμελητής της
δίτομης έκδοσης «Τα Μεγάλα Ρεπορτάζ», έχει διαφορετική άποψη: «Το γραπτό
ρεπορτάζ θα επιβιώσει», λέει σε πρόλογο ειδικά γραμμένο για την ελληνική
έκδοση, «γιατί τα γραπτά κείμενα καλύπτουν ανθρώπινες ανάγκες που φαίνονται
παντοτινές – την ανάγκη να ερχόμαστε σε επαφή με άλλες συνειδήσεις και την
ανάγκη να μετατρέπουμε, μέσω της γλώσσας, το εξωτερικό σε εσωτερικό». Δεν
δέχεται τις θεωρίες περί παρακμής του πολιτισμού διότι «ο πολιτισμός δεν είναι
ένα θείο δώρο, που έπεσε από τον ουρανό στην ανθρωπότητα, αλλά ένα φυσικό
υποπροϊόν της ανθρώπινης εξέλιξης».

Εκείνο που μοιάζει να αντιμάχεται την άποψή του, είναι το περιεχόμενο
των κειμένων που ο ίδιος συμπεριέλαβε σε τούτον το δεύτερο τόμο, αποσπάσματα
από τον οποίο προδημοσιεύουν σήμερα οι «Ορίζοντες». Πρόκειται για κείμενα
εξαιρετικά, γραμμένα από συγγραφείς ή δημοσιογράφους, σε κάθε περίπτωση
αυτόπτες μάρτυρες μεγάλων γεγονότων του 20ού αιώνα – ακριβέστερα της περιόδου
1901-1986. Ο 20ός αιώνας όμως είναι γεμάτος βαρβαρότητα. Έτσι οι συγγραφείς
«εσωτερικεύουν» μεν το εξωτερικό γεγονός – κάποιες φορές με σπάνια τέχνη -, το
ίδιο το γεγονός όμως δεν επιτρέπει μεγάλη αισιοδοξία. Ο Τζορτζ Όργουελ
περιγράφει εκπληκτικά το τι ένιωσε από μία σφαίρα που του διαπέρασε τον λαιμό
στον Ισπανικό Εμφύλιο. Ο Έρνεστ Χέμινγουεϊ περιγράφει πολύ γλαφυρά την ανέχεια
στη Γερμανία του 1923. Διαβάζουμε περιγραφές για Ιάπωνες πιλότους-καμικάζι
(δεν έχουν οι ισλαμιστές τα πρωτεία του είδους) που κατά τον Β’ Παγκόσμιο
Πόλεμο έπεφταν με τα αεροπλάνα τους στα συμμαχικά πλοία – βύθισαν 34 απ’ αυτά.
Διαβάζουμε, με τα μάτια του Τζακ Λόντον, για τον σεισμό του 1906 που
κατέστρεψε το Σαν Φρανσίσκο. Διαβάζουμε ιστορίες διασωθέντων του «Τιτανικού».
Για τη δολοφονία του αρχιδούκα Φραγκίσκου-Φερδινάνδου στο Σαράγεβο. Για την
καταστροφή της πόλης Γκουέρνικα. Για την Κορέα. Για τη σφαγή των Παλαιστινίων
στη Σατίλα.

Όχι ότι δεν υπάρχουν αισιόδοξα κείμενα. Υπάρχει η πρώτη πτήση πάνω από
τη Μάγχη, υπάρχει το πρώτο ταξίδι στη Σελήνη. Το μέτρο δίνεται εντέλει από
κείμενα όπως του Τζορτζ Μπέρναρ Σο που περιγράφει την κηδεία της μητέρας του,
όπως της Ρόζας Λούξεμπουργκ που περιγράφει τις σκέψεις της σε ένα κελί στις
φυλακές του Μπρεσλάου. Η ζωή είναι και σκέψη, αυτό φαίνεται πεντακάθαρα όταν η
Μάτα Χάρι φοράει τις μαύρες, μεταξωτές, αραχνοϋφαντες κάλτσες της, παίρνει τον
μακρύ, μαύρο, βελούδινο μανδύα της με το γούνινο κολάρο, τον ρίχνει πάνω στο
βαρύ μεταξωτό κιμονό που φοράει πάνω από το νυχτικό της, και αφήνεται να
οδηγηθεί στον τόπο που θα την εκτελέσουν.

Τζορτζ Όργουελ

«Όταν με χτύπησε η σφαίρα…»

Ο Ισπανικός Εμφύλιος Πόλεμος: λαβωμένος από φασίστα ακροβολιστή κοντά στην
Ουέσκα, 20 Μαΐου 1937

«Δεν είχα ακούσει ποτέ για άνθρωπο ή ζώο που να είχε διαπεράσει σφαίρα το λαιμό του και να είχε επιζήσει», γράφει ο Τζορτζ Όργουελ για τον τραυματισμό του στον ισπανικό εμφύλιο

«Είχα κάπου δέκα μέρες στο μέτωπο, όταν έγινε αυτό. Είναι πολύ ενδιαφέρουσα η
εμπειρία να χτυπηθείς από σφαίρα και νομίζω ότι αξίζει να την περιγράψω
λεπτομερώς.

Έγινε στο χαράκωμα, στη γωνία του προπετάσματος, στις πέντε το πρωί. Αυτή ήταν
πάντα μια επικίνδυνη ώρα, γιατί είχαμε την αυγή πίσω μας, κι αν έβγαζες το
κεφάλι σου πάνω από το προπέτασμα διαγραφόταν καθαρά στον ουρανό. Συζητούσα με
τους σκοπούς που ετοιμάζονταν ν’ αναλάβουν υπηρεσία. Ξαφνικά, πάνω που έλεγα
κάτι, ένιωσα – είναι πολύ δύσκολο να περιγράψω τι ένιωσα, παρόλο που το
θυμάμαι πολύ ζωντανά.

Σε γενικές γραμμές είχα την αίσθηση ότι βρισκόμουν στο κέντρο μιας
έκρηξης. Μου φάνηκε ότι ακούστηκε ένας δυνατός πάταγος και ότι με τύλιξε ένα
εκτυφλωτικό φως, κι ένιωσα ένα τρομερό σοκ – όχι πόνο, απλώς ένα βίαιο σοκ,
σαν από ηλεκτρική εκκένωση· μαζί του μια αίσθηση απόλυτης αδυναμίας, την
αίσθηση πως είχα χτυπηθεί και συρρικνωθεί. Οι αμμόσακοι μπροστά μου έμοιαζαν
να βρίσκονται σε τεράστια απόσταση. Φαντάζομαι ότι το ίδιο περίπου θα ένιωθες
αν σε χτυπούσε κεραυνός. Κατάλαβα αμέσως ότι είχα χτυπηθεί, αλλά εξαιτίας του
θορύβου και της λάμψης νόμισα ότι ήταν κάποιο ντουφέκι εκεί κοντά που είχε
εκραγεί συμπτωματικά και με είχε χτυπήσει. Όλα αυτά συνέβησαν σ’ ένα χρονικό
διάστημα πολύ μικρότερο του δευτερολέπτου. Την επόμενη στιγμή τα γόνατά μου
λύγισαν και σωριάστηκα καταγής, με το κεφάλι μου να χτυπάει δυνατά στο χώμα,
αλλά χωρίς ευτυχώς να πονέσω. Έμεινα μουδιασμένος και ζαλισμένος, αισθανόμουν
ότι είχα χτυπηθεί πολύ άσχημα, αλλά δεν ένιωθα κανέναν απολύτως πόνο με την
καθιερωμένη έννοια.

Ο Αμερικανός σκοπός, με τον οποίο κουβέντιαζα, είχε αρχίσει να πλησιάζει. «Θεέ
μου! Χτυπηθήκατε;». Μαζεύτηκε κόσμος γύρω μου. Ακούστηκαν τα γνωστά: «Σηκώστε
τον! Πού χτυπήθηκε; Ανοίξτε το πουκάμισό του!» κτλ. κτλ. Ο Αμερικανός ζήτησε
ένα μαχαίρι για να σκίσει το πουκάμισο. Ήξερα ότι είχα ένα στην τσέπη μου και
προσπάθησα να το βγάλω, αλλά ανακάλυψα ότι το δεξί μου μπράτσο ήταν παράλυτο.
Από τη στιγμή που δεν πονούσα, ένιωθα μια αόριστη ικανοποίηση. «Αυτό που έγινε
θα πρέπει να ευχαριστήσει τη γυναίκα μου», σκέφτηκα· «πάντα ήθελε να
τραυματιστώ, γιατί έτσι δεν θα κινδύνευα να σκοτωθώ, όταν θα γινόταν η μεγάλη
μάχη. Και τώρα αναρωτήθηκα πού είχα χτυπηθεί και πόσο άσχημα· δεν ένιωθα
τίποτα, αλλά αισθανόμουν ότι η σφαίρα με είχε χτυπήσει κάπου στο μπροστινό
μέρος του σώματός μου. Όταν προσπάθησα να μιλήσω, διαπίστωσα ότι δεν είχα
φωνή, μόνο ένα σβησμένο σκούξιμο, αλλά με τη δεύτερη προσπάθεια κατάφερα να
ρωτήσω πού είχα χτυπηθεί. «Στο λαιμό», είπαν. Ο Χάρι Γουέμπ, ο τραυματιοφορέας
μας, είχε φέρει έναν επίδεσμο κι ένα από τα μικρά μπουκάλια οινοπνεύματος για
ατομική επίδεση τραυμάτων. Καθώς με σήκωναν, ένα κύμα αίματος βγήκε από το
στόμα μου κι άκουσα έναν Ισπανό, πίσω μου, να λέει ότι η σφαίρα μού είχε
τρυπήσει το λαιμό. Ένιωσα το οινόπνευμα, που σε φυσιολογικές στιγμές θα με
έτσουζε φριχτά, να πέφτει στο τραύμα ευχάριστα δροσερό.

Μόλις συνειδητοποίησα ότι η σφαίρα μού είχε τρυπήσει το λαιμό, θεώρησα ως
δεδομένο ότι ήμουν καταδικασμένος. Δεν είχα ακούσει ποτέ για άνθρωπο ή ζώο που
να είχε διαπεράσει σφαίρα το λαιμό του και να είχε επιζήσει.

Η πρώτη σκέψη μου, αρκετά συμβατικά, ήταν για τη γυναίκα μου. Η δεύτερη
σκέψη μου ήταν μια βίαιη αποστροφή για το γεγονός πως έπρεπε να εγκαταλείψω
αυτόν τον κόσμο που, σε τελευταία ανάλυση, μου πάει μια χαρά.

Σκέφτηκα επίσης τον άνθρωπο που με είχε πυροβολήσει. Δεν μπορούσα να νιώσω
κάποια αποστροφή γι’ αυτόν. Ίσως όμως, αν πραγματικά πεθαίνεις, οι σκέψεις σου
να είναι τελείως διαφορετικές».

Τζορτζ Μπέρναρ Σο

«Μια κηδεία οξύνει το χιούμορ»

Στην κηδεία της μητέρας του, 22 Φεβρουαρίου 1914

«Γιατί άραγε μια κηδεία οξύνει πάντα την αίσθηση του χιούμορ κάποιου και του
φτιάχνει τη διάθεση; Η κηδεία αυτή είχε απόλυτη επιτυχία. Ούτε επιτάφιες
φρικαλεότητες. Ούτε μαυροντυμένοι πενθούντες να κλαψουρίζουν επιδεικτικά.
Κανένας δεν το ήξερε εκτός από μένα, τον Μπάρκερ και τον νεκροθάφτη. Μια και
δεν μπορούσα να εξασφαλίσω μια λαμπρή κηδεία με όμορφα χρώματα, ζωηρή κίνηση
και εντυπωσιακή μουσική, ήταν καλύτερα να είμαστε οι τρεις μας.

Πρέπει να ξαναγράψω τη νεκρώσιμη ακολουθία γιατί υπάρχουν σ’ αυτήν πράγματα
που είναι περισσότερο νεκρά απ’ οποιονδήποτε θα μπορούσε να τα διαβάσει, αλλά
άφησαν να διαβαστούν όχι μόνο επειδή ο εφημέριος πρέπει να ζήσει από την
αμοιβή του, αλλά επειδή, παρ’ όλα τα μειονεκτήματά της, είναι ό,τι ωραιότερο
θα μπορούσε να διαβαστεί. Κι ο εφημέριος δεν την είπε βιαστικά, μ’ εκείνο τον
απαίσιο τρόπο που συνηθίζετε σε τέτοιες περιπτώσεις. Με τον Μπάρκερ κι εμένα
(και τη μητέρα) σαν μοναδικό εκκλησίασμά του, έκανε τη λειτουργία με
συναισθηματισμό και ειλικρίνεια. Θα μπορούσαμε να τον κάνουμε τεχνικά τέλειο
με δυο πρόβες, αλλά κι έτσι ήταν θαυμάσιος, και του έσφιξα το χέρι με αληθινή
ευγνωμοσύνη.

Στο εδάφιο «χους εις χουν, τέφρα εις τέφραν, κόνις εις κόνιν» έγινε μια μικρή
αλλαγή των λέξεων ώστε να ταιριάζουν στην όλη διαδικασία. Μια πόρτα άνοιξε
στον τοίχο και το φέρετρο, τυλιγμένο στο μοβ ύφασμα, διάβηκε μυστηριωδώς την
πόρτα αυτή κι εξαφανίστηκε ενώ εκείνη έκλεινε πίσω του. Ο κόσμος νομίζει ότι η
πόρτα αυτή είναι η πόρτα του κλιβάνου, αλλά δεν είναι. Πήγα εκεί πίσω όταν
τελείωσε η λειτουργία και είδα αυτό που πραγματικά συμβαίνει. Ο κόσμος φοβάται
να το δει, όμως είναι κάτι το θαυμάσιο.

Βρήκα εκεί το μοβ φέρετρο απέναντι σε μιαν άλλη πόρτα, μια πραγματική πόρτα
κλιβάνου. Όταν άνοιξε, εμφανίστηκε ένα απλός μικρός θάλαμος από τσιμέντο και
πυρίμαχα τούβλα. Καμιά ζέστη. Κανένας θόρυβος. Κανένα ρεύμα. Καμιά φλόγα.
Φαινόταν δροσερός, καθαρός, ηλιόλουστος, αν και κανένας ήλιος δεν μπορούσε να
φτάσει εκεί. Θα έμπαινες μέσα ή θα έβαζες το χέρι σου χωρίς κανένα δισταγμό.
Και τότε το μοβ φέρετρο ξανακινήθηκε και μπήκε στο θάλαμο, με τα πόδια
μπροστά. Και να! Την επόμενη στιγμή τα πόδια μεταμορφώθηκαν σαν από θαύμα σε
κυματιστές κορδέλες κόκκινης, όμορφης φλόγας, άκαπνης και αδηφάγας, σαν τις
πύρινες γλώσσες της Πεντηκοστής και καθώς ολόκληρο το φέρετρο βρέθηκε μέσα,
τυλίχτηκε στις φλόγες και η μητέρα μου έγινε αυτή η όμορφη φωτιά».

Νιλ Άρμστρονγκ

Στη σκιά της Σελήνης

Οι πρώτοι άνθρωποι (μαζί με τον Έντουιν Ε. Όλντριν) στη Σελήνη, 21 Ιουλίου
1969

Το διαστημόπλοιο «Απόλλων ΙΙ» εκτοξεύτηκε στις 16 Ιουλίου. Στις τρεις και πενήντα έξι, θερινή ώρα Βρετανίας, της 21ης Ιουλίου ο Άρμστρονγκ κατέβηκε από τη σκάλα της σεληνακάτου «Αετός» και πάτησε στη Σελήνη

«Οι συγκλονιστικότερες αναμνήσεις που είχαμε ήταν οι ίδιες οι εικόνες. Η
εντυπωσιακότερη για μένα ήταν στην πορεία προς τη Σελήνη, όταν πετούσαμε μέσα
στη σκιά της. Βρισκόμαστε ακόμη χιλιάδες μίλια μακριά, αλλά αρκετά κοντά, τόσο
που η Σελήνη σχεδόν γέμιζε το κυκλικό παράθυρό μας. Από τη θέση όπου ήμασταν
τη βλέπαμε να σκεπάζει τον Ήλιο και το ηλιακό στέμμα διακρινόταν γύρω από τις
παρυφές της Σελήνης σαν ένα γιγάντιο φως σε σχήμα πιάτου, σε πολλές σεληνιακές
διαμέτρους. Ήταν υπέροχο, αλλά η Σελήνη ήταν ακόμη πιο υπέροχη. Ήμασταν στη
σκιά της, κι έτσι δεν υπήρχε κανένα μέρος της που να φωτιζόταν από τον Ήλιο.
Φωτιζόταν μόνο από τη λάμψη της Γης. Έκανε τη Σελήνη να φαντάζει γκριζογάλανη
και η όλη εικόνα έδειχνε τρισδιάστατη».

Τζακ Λόντον

Φλόγες ώς τα ουράνια!

Ο σεισμός του Σαν Φραντσίσκο, 17 Απριλίου 1906

«Μια ώρα μετά το σεισμό, ο καπνός από το φλεγόμενο Σαν Φραντσίσκο έμοιαζε με
χαλκόχρωμο πύργο που διακρινόταν από απόσταση εκατό μιλίων. Και επί τρία
μερόνυχτα ο χαλκόχρωμος αυτός πύργος λικνιζόταν στον αέρα, κοκκινίζοντας τον
ήλιο, σκοτεινιάζοντας τον ουρανό και γεμίζοντας τη γη καπνό.

Ο σεισμός σημειώθηκε την Τετάρτη το πρωί στις πέντε και τέταρτο. Ένα λεπτό
αργότερα, οι φλόγες υψώνονταν στα ουράνια. Οι πυρκαγιές ξέσπασαν σε δώδεκα
διαφορετικές συνοικίες, νοτίως της Μάρκετ Στριτ, στο γκέτο της εργατικής τάξης
και στα εργοστάσια. Τίποτα δεν σταμάτησε τις φλόγες. Οι μεγάλοι αγωγοί του
νερού είχαν σπάσει.

Το διάταγμα που απέτρεψε το χάος ήταν η ακόλουθη ανακοίνωση του δημάρχου Ε.Ε.
Σμιτς: “Οι Ομοσπονδιακές Δυνάμεις, τα μέλη της Τακτικής Αεροπορικής Δύναμης,
και όλοι οι έκτακτοι αστυφύλακες έχουν εξουσιοδοτηθεί να σκοτώνουν όποιους και
όσους εντοπίσουν να λεηλατούν ή να διαπράττουν οποιοδήποτε άλλο έγκλημα”.

Η νύχτα της Τετάρτης είδε την καταστροφή της καρδιάς της πόλης. Ο δυναμίτης
χρησιμοποιήθηκε απλόχερα και πολλά από τα εντυπωσιακότερα οικοδομήματα του Σαν
Φραντσίσκο σωριάστηκαν σ’ ερείπια από τον ίδιο τον άνθρωπο, αλλά αυτό δεν
κατάφερε να εμποδίσει τις φλόγες να συνεχίσουν την προέλασή τους».

Ρόμπερτ Φισκ

«Το αίμα ήταν ακόμη νωπό στο χώμα»

Η σφαγή στη Σατίλα, 16-17 Σεπτεμβρίου 1982

Από τη σφαγή στη Σατίλα

«Υπήρχαν παντού, στον δρόμο, στα σοκάκια, σ’ αυλές και παραβιασμένα δωμάτια,
κάτω από γκρεμισμένα κτίρια και πάνω από σωρούς σκουπιδιών. Οι δολοφόνοι – οι
χριστιανοί εθνοφρουροί στους οποίους το Ισραήλ είχε επιτρέψει να μπουν στο
στρατόπεδο πριν από δεκατέσσερις ώρες για να “εκδιώξουν τρομοκράτες” – μόλις
είχαν φύγει. Σε μερικές περιπτώσεις το αίμα ήταν ακόμη νωπό στο χώμα. Όταν
φτάσαμε στα εκατό πτώματα, σταματήσαμε να μετράμε.

Σ’ ένα δρομάκι, στα δεξιά μας, νεαροί άντρες είχαν πυροβοληθεί εξ επαφής στο
δεξί ή στο αριστερό μάγουλο και η σφαίρα είχε σκίσει ένα κομμάτι σάρκας μέχρι
το αυτί και είχε καταλήξει στο μυαλό. Κάποιος είχε ευνουχιστεί. Τα μάτια τους
ήταν ανοιχτά.

Στην άλλη πλευρά του κεντρικού δρόμου βρήκαμε τα πτώματα πέντε γυναικών και
αρκετών παιδιών.

Μια ώρα αργότερα, στη Γκαλερί Σεμάαν – μακριά από τη Σατίλα – κάποιος άνοιξε
πυρ εναντίον των στρατιωτών και χώθηκα σ’ ένα χαντάκι δίπλα σ’ έναν Ισραηλινό
ταγματάρχη. Ο ταγματάρχης κι εγώ μείναμε ζαρωμένοι στο χαντάκι δεκαπέντε
λεπτά. Με ρώτησε για τη Σατίλα και του είπα όλα όσα είχα δει.

Μετά είπε: “Θα σου πω κάτι. Οι άντρες του Χαντάντ υποτίθεται ότι θα έμπαιναν
μαζί μας. Χτες αναγκαστήκαμε να πυροβολήσουμε δύο απ’ αυτούς. Σκοτώσαμε έναν
και τραυματίσαμε έναν άλλο. Δύο άλλους τους διώξαμε. Έκαναν κάτι πολύ κακό”.

Μετά, ο ασυρματιστής του, που ήταν πεσμένος πίσω μας μέσα στις λάσπες, σύρθηκε
δίπλα μου. Ήταν ένας νεαρός άντρας. Έδειξε το στήθος του. “Εμείς οι Ισραηλινοί
δεν κάνουμε τέτοια πράγματα”, είπε. “Οι χριστιανοί ήταν”…».

INFO

«Τα Μεγάλα Ρεπορτάζ», Β΄ τόμος: 20ός αιώνας, επιλογή-εισαγωγή Τζον Κάρεϊ, μτφ.
Ερρίκος Μπαρτζινόπουλος, Εκδόσεις «Νάρκισσος», σελ. 348. Ο Α’ τόμος
(υπότιτλος: «Από την αρχαιότητα στον 20ό αιώνα») κυκλοφόρησε το 2001, με
πρόλογο Γιώργου Γραμματικάκη, μτφ. Αγγέλας Βερυκοκάκη, τιμή 19,07 ευρώ.