Πριν από το βραχυκύκλωμα

Η μισή, περίπου, ελληνική κοινωνία δυσπιστεί προς τα κόμματα που σαρκώνουν το
πολιτικό σύστημα – κυρίως προς τα δύο μεγάλα, δεδομένου ότι για τα μικρότερα
της Αριστεράς το πρόβλημα είναι διαφορετικό. Αυτό έδειξαν και πάλι οι
τελευταίες δημοσκοπήσεις. Μπορεί κάποιος, ιδίως αν ανήκει στις κομματικές
νομενκλατούρες, να υιοθετήσει μια κυνική στάση: η κοινωνία έχει τα κόμματα που
της αξίζουν, γι’ αυτό ό,τι και να λένε, εμάς θα συνεχίσουν να ψηφίζουν. Είναι
όμως βέβαιο ότι, τόσο στο ΠΑΣΟΚ όσο και στη Ν.Δ., υπάρχουν στελέχη που
ανησυχούν και κατανοούν ότι σε ένα κομματικό πολιτικό σύστημα, όταν τα κόμματα
νοσούν βραχυκυκλώνεται όλη η κοινωνία.

Η δυσπιστία προς την πολιτική και τα κόμματα είναι κοινό ευρωπαϊκό πρόβλημα,
έχει όμως ιδιαίτερες αιτίες σε κάθε χώρα και περίοδο. Αιτίες άλλοτε
συγκυριακές και άλλοτε μακρόσυρτες, που απαιτούν ριζικότερες αναπροσαρμογές.
Σε αυτές τις τελευταίες ανήκουν οι δυσχέρειες, τις οποίες αντιμετωπίζουν τόσο
το ΠΑΣΟΚ που υποχωρεί όσο και η Ν.Δ., που ανεβαίνει χωρίς να πείθει. Και τούτο
γιατί με την ένταξη της Ελλάδας στην ΟΝΕ αλλάζει ο πολιτικός κύκλος.

Η Ελλάδα εντάχθηκε στην ΟΝΕ επαναλαμβάνοντας ένα «μοντέλο»
εκσυγχρονισμού και «κυνηγητού της αναπτυγμένης Δύσης», το οποίο συχνά
συναντάμε στην ιστορία του εθνικού μας κράτους. Πράγματι, σε διαφορετικές
ιστορικές στιγμές, η Ελλάδα πιεζόμενη από την ανάγκη να μη χάσει το τρένο του
εκσυγχρονισμού και την επαφή με τους πρώτους, αποδεικνυόταν δεκτική των
εκσυγχρονιστικών τάσεων που έρχονταν από τη Δύση. Αφομοίωνε όμως τις πιο
«εύκολες», επιφανειακές και καταναλωτικές όψεις του εκσυγχρονισμού, παρά τα
«δυσκολότερα» και απαιτητικότερα παραγωγικά ή κοινωνικά μοντέλα. Στην κούρσα
«να προλάβουμε τους πρώτους» και στην επιλογή των διεθνών συμμάχων έπαιξαν
πάντα καθοριστικό ρόλο οι αποφάσεις των ηγεσιών (π.χ. Ελ. Βενιζέλος στη
δεκαετία του ’10 ή Κ. Καραμανλής στη Μεταπολίτευση), αλλά αυτές ήταν
συνισταμένη σύνθετων διεργασιών. Τα κόμματα (ή οι παρατάξεις) είχαν πάντα
πρωταγωνιστικό ρόλο και κυρίως διαμόρφωναν το διάχυτο λαϊκό αίσθημα που
περιέβαλλε την προσπάθεια να «κρατήσουμε την επαφή με τους πρώτους»,
ενθαρρύνοντας ή δυσκολεύοντάς την (διαμόρφωναν το catch up ethos, λένε
αγγλοελληνικά οι κοινωνιολόγοι).

Και στην περίπτωση της ΟΝΕ μπορούμε να διακρίνουμε τα χαρακτηριστικά αυτού του
«μοντέλου». Η Ελλάδα πέτυχε τον στόχο υποβαλλόμενη σε ένα κλίμα δημοσιονομικής
πειθαρχίας, χωρίς ιδιαίτερες εισοδηματικές θυσίες για τη μεγάλη μάζα των
μισθωτών, χωρίς όμως επίσης ουσιαστικές μεταρρυθμίσεις στους τομείς εκείνους
που θα ενίσχυαν τη συνολική αποδοτικότητα του παραγωγικού συστήματος και θα
αναβάθμιζαν την ποιότητα της καθημερινής ζωής. Άλλωστε η ένταξη χιλιάδων
μεταναστών στη (μαύρη) αγορά εργασίας έδωσε την ευκαιρία η ελληνική οικονομία
να ρίξει επάνω τους σημαντικό μερίδιο του κοινωνικού κόστους της ένταξης.

Η Ελλάδα έπιασε λοιπόν τον στόχο τής ΟΝΕ, αλλά με τρόπο που έχει αφήσει ένα
σημαντικό αναπτυξιακό και μεταρρυθμιστικό έλλειμμα. Γι’ αυτό αντιμετωπίζει και
πάλι ένα γνωστό δίλημμα. Θα ανταγωνιστεί τις άλλες χώρες με επιλογές και
μεταρρυθμίσεις που ενισχύουν τα ποιοτικά και καινοτόμα χαρακτηριστικά τής
χώρας ή θα προσαρμοστεί, «όπως μπορεί», υιοθετώντας τις φθηνότερες και
παραδοσιακότερες λύσεις;

Μπροστά σε αυτή την επιλογή, το ΠΑΣΟΚ και η Ν.Δ. ρέπουν προς την εύκολη λύση.
Αναδεικνύουν βεβαίως ηγεσίες προσανατολισμένες στον εθνικό στόχο αλλά,
ως κομματικοί οργανισμοί, συντάσσονται κατά κανόνα με τις τάσεις
παθητικής προσαρμογής που αναδύονται από την κοινωνία, ανίκανοι να ενθαρρύνουν
καινοτόμες δυνάμεις και αναπτυξιακές κοινωνικές συμμαχίες. Φορτίζουν έτσι
αρνητικά το διάχυτο λαϊκό αίσθημα που περιβάλλει την προσπάθεια της χώρας να
κινηθεί ταχύτερα προς τα εμπρός. Μοιάζουν καθηλωμένα στον προηγούμενο ιστορικό
κύκλο. Κατά βάθος, τα δύο κόμματα αντιπροσώπευσαν την Ελλάδα που καρπώθηκε και
διένειμε στο εσωτερικό της τους καρπούς της μεταπολεμικής ανάπτυξης των
δεκαετιών ’60 και ’70. Περισσότερο το ΠΑΣΟΚ, αλλά και από κοντά η Ν.Δ. (βλέπε
τη στάση της στο αγροτικό), εξέφρασαν την Ελλάδα που αισθάνθηκε τη δυνατότητα
και την επιθυμία να προσεγγίσει και να γευθεί, έστω με χρονική υστέρηση, τα
αγαθά, τα ήθη, τις συμπεριφορές και τους θεσμούς που παρήχθησαν κατά τη
διάρκεια της ραγδαίας μεταπολεμικής ανάπτυξης στην αναπτυγμένη Δύση. Σαν
αυτοπροστασία για τις αναγκαστικά συνοπτικές διατυπώσεις, ας μου επιτραπεί να
παραπέμψω για την ανάλυση της περιόδου στο βιβλίο μου Η Ελλάδα της
Μεταπολίτευσης 1974 – 1990, Θεμέλιο, Αθήνα 2001. Μάλιστα, όταν η αξία της
συλλογικότητας υποχώρησε στην ελληνική κοινωνία μετά τα πρώτα χρόνια της
Μεταπολίτευσης, τότε η τάση αυτή πήρε τον χαρακτήρα διεκδίκησης μιας
ατομιστικής ισότητας (ο όρος είναι του Γάλλου οικονομολόγου Ζ – Π.
Φιτουσί) ενισχύοντας μέχρι ανορθολογισμού την ιδιωτική κατανάλωση εις βάρος
των δημόσιων υποδομών. Το ΠΑΣΟΚ και η Ν.Δ. έγιναν τα κόμματα του
μποτιλιαρισμένου Ι.Χ. και του αυθαίρετου εξοχικού.

Σήμερα η Ελλάδα χρειάζεται κόμματα που να ανήκουν στον νέο πολιτικό
κύκλο. Κόμματα που θα εκφράσουν την ανάγκη της Ελλάδας να πραγματοποιήσει μια
νέα αναπτυξιακή εκτίναξη με βάση την καινοτομία, τη δικαιοσύνη και την
ποιότητα της καθημερινής ζωής στις νέες συνθήκες της λεγόμενης
«μεταβιομηχανικής» εποχής. Αν το ΠΑΣΟΚ και η Ν.Δ. δεν κατορθώσουν να
παρακολουθήσουν τον νέο κύκλο, ασφαλώς θα αντικατασταθούν από άλλα. Όπως
συνέβη και στο παρελθόν.

Ο Γιάννης Βούλγαρης είναι πολιτικός επιστήμονας, ερευνητής στο
Ινστιτούτο Πολιτικής Κοινωνιολογίας του Εθνικού Κέντρου Κοινωνικών Ερευνών