Παιχνίδι, παιχνιδάκι μου… αρχαίο

Κωδωνόσχημη «κούκλα» του 7ου αι. π.Χ. από τη Βοιωτία (από το Βρετανικό Μουσείο). Μπορεί να «κινεί» μόνον τα κάτω άκρα

Οι αιώνες περνούν και ο κόσμος αλλάζει. Όχι όμως και τα παιδικά παιχνίδια.
Απόδειξη η «γιαγιά» τής Μπάρμπι, μια κωδωνόσχημη κούκλα του 7ου αι. π.Χ. από
τη Βοιωτία που βρέθηκε στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος, καθώς ενέπνευσε τον
δημιουργό του Φοίβου και της Αθηνάς (μασκότ των Ολυμπιακών Αγώνων της Αθήνας
του 2004) Σπύρο Γκόγκο. Και δεν είναι το μόνο παράδειγμα. Ένας περίπατος στην
Ιστορία και τις συλλογές των αρχαιολογικών μουσείων αποδεικνύει του λόγου το
αληθές.

Το πρώτο παιχνίδι που έπιαναν στα χέρια τους τα βρέφη στην αρχαιότητα
ήταν η πλαταγή (πλαταγώ = δημιουργώ ήχο κρούοντας), η κουδουνίστρα, που
φέρεται να επινόησε ο «πατέρας» της μαθηματικής μηχανικής Αρχύτας από τον
Τάραντα τον 4ο αι. π.Χ. και δείγμα της εκτίθεται στο Μουσείο Κυκλαδικής
Τέχνης. Καμωμένη από πηλό ή μέταλλο και γεμισμένη με πετραδάκια ή σπόρους, όχι
μόνο διασκέδαζε τα νήπια, αλλά, σύμφωνα με τις δοξασίες της εποχής, απομάκρυνε
και τα κακά πνεύματα.

Την επιθυμία των πιτσιρικάδων να δείξουν πως έχουν μεγαλώσει και μιμούνται
τους μεγάλους ικανοποιούσε ένα μικρό αμαξάκι με ρόδες (αντίγραφα εκείνων που
χρησιμοποιούσαν οι νέοι στους αγώνες), που έσερναν άλλοτε σκύλοι και
μικροκαμωμένα άλογα και άλλοτε τα ίδια τα παιδιά, όπως φαίνεται από
παραστάσεις αγγείων του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου. Και όταν δεν υπήρχε
αμαξάκι, ένα καλάμι μεταμορφωνόταν μέσα από τα παιδικά μάτια σε άλογο,
παιχνίδι γνωστό ως «κάλαμον περιβήναι», που έως και ο Σπαρτιάτης βασιλιάς
Αγησίλαος έπαιζε με τα εγγόνια του.

Η πήλινη πλαγγόνα κορινθιακού εργαστηρίου του 4ου αι. π.Χ. (Βρετανικό Μουσείο) κουνά τα χέρια και τα πόδια και διαθέτει περίτεχνη κόμη

Τα κορίτσια αντίστοιχα έπρεπε να εκπαιδευτούν στον ρόλο της μητέρας από
μικρή ηλικία και γι’ αυτό δεν αποχωρίζονταν τις κούκλες τους, τις πλαγγόνες,
που εμφανίστηκαν κατ’ άλλους ερευνητές τον 10ο και σύμφωνα με άλλους τον 6ο
αι. π.Χ. και αρχικά ήταν ακίνητες. Έφεραν δε, διαφορετικά ονόματα, ανάλογα με
το υλικό κατασκευής τους. Ονομάζονταν «νύμφες και κόρες όταν ήταν φτιαγμένες
από κερί ή πηλό και είχαν συμβολικό χαρακτήρα. Κοροκόσμια ή κοράλλια οι
καμωμένες από κερί, πηλό ή γύψο και γλυνές οι φιλοτεχνημένες σε ελεφαντόδοντο
ή ξύλο. Εκείνες, ωστόσο, που είχαν τη δυνατότητα να κινούνται με τη βοήθεια
συρμάτων – σαν τις σημερινές μαριονέτες – τις ονόμαζαν «νευρόσπαστα»,
σημειώνει η υπεύθυνη του τμήματος παιχνιδιών στο Μουσείο Μπενάκη, Μαρία
Αργυριάδη, συγγραφέας του βιβλίου «Η κούκλα».

Συχνά αναφέρονται και ως «δαίδαλα», αφού οι κούκλες με κινητά μέλη αποδίδονταν
στον σπουδαίο τεχνίτη της Κνωσού, Δαίδαλο. Τέτοιες κούκλες μπορεί να δει
κανείς στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης, στο Βρετανικό Μουσείο και το Μουσείο του
Λούβρου, όπως και σε επιτύμβιες στήλες του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου και
του Αρχαιολογικού Μουσείου Πειραιά.

Οι κούκλες εκείνες δεν είχαν τίποτα να ζηλέψουν από τη σημερινή «σταρ» των
κοριτσίστικων δωματίων, Μπάρμπι, αφού εκτός από κίνηση διέθεταν δικά τους
ρούχα, αξεσουάρ, κοσμήματα, κουζινικά και έπιπλα! Τα κορίτσια πριν από τον
γάμο τους έπρεπε να θυσιάσουν στη θεά Αρτέμιδα τα παιχνίδια τους, ως σύμβολα
της αγνότητάς τους που σε λίγο θα αποτελούσε παρελθόν, ενώ αν πέθαιναν πριν
παντρευτούν, τα παιχνίδια συνόδευαν τις μικρές ιδιοκτήτριές τους στον τάφο.

Στους πάγκους των κοροπλαστών, όπως λέγονταν οι τεχνίτες που κατασκεύαζαν
κούκλες, ξέρουμε σήμερα πως μπορούσε κανείς να βρει, εκτός από πλαγγόνες,
αθύρματα (αθύρω = παίζω), ομοιώματα ζώων πάνω σε ρόδες, όπως το πήλινο αλογάκι
από το Λευκαντί Ευβοίας.

Ένα νευρό-σπαστο – μια κούκλα σαν τις σημερινές μαριονέτες – κρατά η μικρή δούλη στην επιτύμβια στήλη από το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο

Το γιο-γιο, του οποίου δεν είναι γνωστό το αρχαίο όνομα, ο στρόβιλος ή βέμβιξ
(η γνωστή μας ξύλινη ή μεταλλική σβούρα), ο τροχός (δεν είναι άλλο από το
τσέρκι), η αιώρα (κούνια) και τα πεντέλιθα (πεντόβολα) απεικονίζονται συχνά σε
παραστάσεις αγγείων, ενώ ανάμεσα στα λιγότερο γνωστά παιχνίδια του αρχαίου
ελληνικού κόσμου είναι η ίυγξ (από το ομώνυμο πουλί μυρμηκολόγος). Από έναν
ξύλινο μικρό τροχό με δύο τρύπες (σήμερα χρησιμοποιείται κουμπί) περνά μια
διπλή κλωστή, που όταν περιστρέφεται, παράγει ήχο… πουλιού.

Περισσότερη εξοικείωση με τα αρχαια παιχνίδια θα έχει το μέλλον στο
κοινό, στο παράρτημα του Μουσείου Μπενάκη, αφιερωμένο στο παιχνίδια, που
ετοιμάζεται στο Φάληρο. Αυτή τη στιγμή δεν εκτίθενται ούτε τα «αθύρματα» του
Μουσείου Μπενάκη, ούτε εκείνα του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου, όπως εξηγούν
η Μαρία Αργυριάδη από το Μουσείο Μπενάκη και η επιμελήτρια του Εθνικού
Αρχαιολογικού Μουσείου, Ελισάβετ Στασινοπούλου.

Ομαδικές παιδιές

Δημοφιλής όσο και σήμερα η σφαίρα, η μπάλα δηλαδή, κυριαρχούσε στα παιχνίδια. Στο μαρμάρινο ανάγλυφο του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου μια παρέα νέων παίζει ένα παιχνίδι που θυμίζει χόκεϊ

Η «σφαίρα», η μπάλα δηλαδή, από δέρμα ή ύφασμα και γεμισμένη με
αλογότριχες, άμμο, άχυρο ή μαλλί, προοριζόταν για παιχνίδι με τα χέρια κυρίως,
ενώ συχνά χρησιμοποιούνταν και μπαστούνια για να παίξουν ένα είδος χόκεϊ, όπως
μαρτυρούν ανάγλυφα του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου. Το «αστραγαλίζειν», το
παιχνίδι με τα κότσια ζώων ήταν εξαιρετικά δημοφιλές τόσο στα παιδιά όσο και
τους ενήλικες, ενώ γνωστά ήταν και η «χαλκή μυία» (τυφλόμυγα), η «ακινητίδα»
(αγαλματάκια), το «κολλαβίζειν» («μπιζ»), η «αποδιδρασκίνδα» (κρυφτό), ο
«ασκωλιασμός» (κουτσό).

INFO

Αστράγαλοι, πλαταγή, γιο-γιο, νευρόσπαστο, ίυγγα, αντίγραφα αρχαίων παιχνιδιών
στο κουτί «Παίζοντας στην Αρχαία Ελλάδα». Στο πωλητήριο του Μουσείου
Κυκλαδικής Τέχνης (Νεοφ. Δούκα 4, τηλ. 010-7228.321) έναντι 132 ευρώ.
Μεμονωμένοι αστράγαλοι 16,5 ευρώ και το βιβλίο της Μαρίνας Πλατή για τα
παιχνίδια της αρχαιότητας 12 ευρώ.