Το σήμερα ως αύριο και χθες

Πριν από τριάντα χρόνια και πιο πίσω κυριαρχούσε ακόμη η εμπόλεμη κατάσταση
της διγλωσσίας μας και όλα τα σύνδρομα που απέρρεαν από αυτήν. Υπήρχε μια
περίεργη προκατάληψη για κάθε δημιουργία πριν από το κίνημα του Δημοτικισμού.
Χαίρομαι που στα χρόνια μας, τώρα μόλις αλλά επιτέλους, άνθρωποι
απροκατάληπτοι με γερά μεθοδολογικά κυρίως εφόδια, όπως ο Νάσος Βαγενάς και οι
νεώτεροι μαθητές του, ανασύρουν από την προκατειλημμένη ανυποληψία σπουδαία
πεζογραφικά επιτεύγματα των «μιαρών» καθαρευουσιάνων. Και βρισκόμαστε ενώπιον
έξοχων αφηγητών, σχεδόν μοντέρνων ιδεολογικά λογίων, με πρώιμες και για την
Ευρώπη ακόμη ψυχογραφικές τεχνικές. Εγώ πριν από λίγα χρόνια ανακάλυψα ένα
αριστούργημα του Ραγκαβή. Αυτό το θηριώδες και πολύπλευρο ταλέντο έχει γράψει
από το 1860 ήδη ένα διήγημα γουέστερν!! «Το δικαστήριον της Ελισσαβετώνος…».
Έχω τη γνώμη πως ως είδος και ύφος προηγείται και των ανάλογων αμερικανικών.
Πάντως ως στόρι είναι από τα καλύτερα πραγματοποιημένα σενάρια του Φορντ και
του Χωκς.

Στο θέατρο προηγηθήκαμε στην ανακάλυψη και τεκμηρίωση της αδιάσπαστης
συνέχειας του θεάτρου μας από τον 15ο μ.Χ. αιώνα έως σήμερα. Με κεντρικό άξονα
την ανακάλυψη του Χουρμούζη το 1970 (έχω μιλήσει άλλοτε πως ο Φίλιππος Βλάχος,
ο Πέτρος Μάρκαρης κι εγώ τροφοδοτήσαμε τη θεατρική αγορά με τα πρώτα
φωτοαντίγραφα – το Κολλέγιο Αθηνών και την ομάδα του «Ελεύθερου Θεάτρου») το
θέατρό μας κάλυψε τα ενδιάμεσα κενά και έκθαμβοι ακόμη και θεατράνθρωποι με
πείρα βρέθηκαν μπροστά στον Μόσχο, τον Κατσαΐτη, τον Γουζέλη, τον Καρύδη, τον
Ραγκαβή, τον Μισιτζή, τον Ψυχάρη, τον Καπετανάκη, τον Κορομηλά, τον Άννινο,
τον Ταγκόπουλο, τον Καμπύση, τον Λάσκαρι, τις Φάρσες του Ξενόπουλου, τον
Κουνελάκη, ακόμη τον «Χριστό Πάσχοντα» (φτάνοντας προς τα πίσω στον 10ο
αιώνα), την κυπριακή διάταξη των Παθών, τα «Ολύμπια» του Μεταστάζιο στη
μετάφραση του Ρήγα, τις κρητικές κωμωδίες (από το 1960 πρώτος ο Ευαγγελάτος),
την «Ευγένα» του Μοντσελέζε. Μετά το 1970 που έγινε η γνωστή επανάσταση των 15
μετά τον Καμπανέλλη σημαντικών μας δραματογράφων προστέθηκαν και άλλοι είκοσι
θαμμένοι έξοχοι δραματικοί ποιητές του παρελθόντος.

Στην ίδια περίοδο ανανεώθηκε και εμπλουτίστηκε το υλικό της δημοτικής και της
ρεμπέτικης παράδοσης καθώς και της εκκλησιαστικής μας μουσικής.

Οι εργασίες του Γιώργου Ιωάννου με τις ανθολογίες τραγουδιών, παραμυθιών και
έργων του Καραγκιόζη, του Λουκάτου, του ακούραστου Μιχάλη Μερακλή, του Μηνά
Αλεξιάδη, οι μουσικολογικές έρευνες και συλλογές του Φοίβου Ανωγιαννάκη, του
Αμαργιαννάκη, του Λιάβα, του Δαμιανάκου, του Πετρόπουλου, του Γρηγ. Στάθη, η
τελευταία εκπληκτική δουλειά πάνω στην εκκλησιαστική μουσική του
Χατζηγιακουμή, έρχονται να προσθέσουν και να εμπλουτίσουν και να προχωρήσουν
προς τις πηγές συνεχίζοντας τους παλιότερους, Έλληνες και ξένους, μελετητές
της παράδοσής μας.

Διαβάζοντας με λαιμαργία τη νέα «Ιστορία της Ελληνικής Λογοτεχνίας» του
Αλ. Αργυρίου (για την οποία θα αφιερώσω στο μέλλον μερικά σημειώματα) στέκομαι
στην εποποιία των λογοτεχνικών περιοδικών. Ο Αργυρίου συνέλαβε κάτι που οι
προηγούμενοι ιστορικοί παρέβλεψαν. Πως η ακμαιότερη και συνεπέστερη ιστορία
των ιδεών, των λογοτεχνικών θεωριών, των επιδράσεων, της λογοτεχνικής μόδας
στον τόπο μας πέρασε από τα ηρωικά περιοδικά κυρίως του Μεσοπολέμου (αυτά
εξετάζει στους τόμους που κυκλοφορούν) όπου εκφράζονται οι λογοτεχνικές
παρέες, οι ιδεολογικές ομάδες και οι αισθητικές τάσεις.

Έτσι έφτασα συνειρμικά και σε κάτι που αφορά τη γενιά μου. Ο συνειρμός ήταν
διπλός, οι αναφορές του Αργυρίου σε περιοδικά που έφτασαν και στη δική μου
βιβλιοθήκη από τα παλαιοπωλεία (ο νους μου πάει στον μακαρίτη Νασιώτη στο
υπόγειο του Μοναστηρακίου) – τι χαρά πήρα όταν αγόρασα (μένοντας μία εβδομάδα
σχεδόν νηστικός, ως φοιτητής) όλη τη σειρά του «Κύκλου» του Μελαχροινού και
την πρώτη και τη δεύτερη περίοδο της έκδοσής της – αλλά και η έκδοση εδώ και
λίγο καιρό ενός περιοδικού των φοιτητών της Φιλοσοφικής Αθηνών με τον τίτλο
«Καλειδοσκόπιο». Έτσι ο νους πέταξε σαράντα τόσα χρόνια πριν, όταν
αποπειραθήκαμε να εκδώσουμε, έχοντας εχθρική ή ψυχρά αδιάφορη τη Φιλοσοφική
τότε μητέρα σχολή, ένα περιοδικό για να εκφράσουμε τις πρώτες δημιουργικές και
επιστημονικές μας ανησυχίες. Κανένας από τους συνεργάτες του περιοδικού δεν
χάθηκε, κανέναν δεν τον κατάπιε η ρουτίνα και ο ναρκωμένος επαγγελματισμός.
Τίτλος του περιοδικού «Εστιάς». Βγήκαν, νομίζω, τέσσερα τεύχη. Στο πρώτο
τεύχος συνεργάζονταν ο Μπαμπινιώτης, ο Σβολόπουλος, ο Ζίας, ο Τουλουμάκος, ο
Ευαγγελάτος, ο Φαράκλας, ο Γεωργούδης, η Στέλλα Γεωργούδη, όλοι σήμερα
καθηγητές σε Πανεπιστήμια. Η Ελένη Καραΐνδρου συμμετείχε ως ποιήτρια και ο
υπογράφων με ένα δοκίμιο για την ερμηνεία του αρχαίου δράματος. Σ’ αυτό το
δοκίμιο για πρώτη φορά συνδεόταν η ερμηνευτική φόρμα μιας σύγχρονης αναβίωσης
του αρχαίου δράματος με τα τελετουργικά στοιχεία και το τυπικό της ορθόδοξης
λειτουργίας. Η αναφορά γινόταν και στη μεταφραστική και στην όψιν και στο
μέλος και στο υποκριτικό ύφος.

Για πρώτη φορά (ύστερα από 20 χρόνια ο καθηγητής Καλοκύρης έγραψε
εμπεριστατωμένη μελέτη) αναφερόμουν στις αρχιτεκτονικές αναλογίες αρχαίου
θεατρικού οικοδομήματος και ορθόδοξου ναού.

Ύστερα από πολλά, εφάρμοσα αυτές τις θεωρητικές απόψεις στη μεταφραστική
πράξη, ιδιαιτέρως στις «Ικέτιδες» και στις «Ευμενίδες» του Αισχύλου, στον
«Οιδίποδα επί Κολωνώ» του Σοφοκλή και στις «Βάκχες» του Ευριπίδη, καθώς και σε
αριστοφανικά χορικά (π.χ. το χορικό των Μυστών, στους «Βατράχους»). Επίσης
όταν διαπίστωνα πως κάποιοι σκηνοθέτες αντλούσαν υλικό από τα ορθόδοξα
λειτουργικά δρώμενα (όπως π.χ. ο Κουν στις έξοχες «Βάκχες» του – η κριτική μου
τότε μιλούσε για το «Συναξάρι του θεού» – ή ο Καρζής στους «Πέρσες» του, όπου
τα κοστούμια παρέπεμπαν απευθείας στα άμφια των ορθοδόξων ιερέων και η μουσική
του μαθητή του Ψάχου, του ξεχασμένου πρωτοπόρου Ιωσήφ Γκρέκα, αντλούσε μοτίβα
από την εκκλησιαστική παράδοση).

Εξάλλου και ο Μίκης Θεοδωράκης και στις «Φοίνισσές» του και στις «Ευμενίδες»
(και τα δύο αυτά έργα του αποτέλεσαν τα δύο μέρη της «Συμφωνίας των Χορικών»)
αλλά κυρίως στις «Ικέτιδες» της δικής μου εκδοχής μεταχειρίστηκε βυζαντινές
και ανατολικές κλίμακες.

Στην «Εστιάδα», που προανέφερα, ο Ευαγγελάτος εμφανιζόταν ως θεατρικός
συγγραφέας με το μονόπρακτο «Ο Κάβουρας» το οποίο είχε σκηνοθετήσει στη
Δραματική Σχολή του Εθνικού θεάτρου με πρωταγωνιστή τον συσπουδαστή του Νικήτα
Τσακίρογλου. Συνειρμικά πάλι γυρίζω πίσω για να θυμηθώ έναν έντονο γόνιμο
διάλογο από την επίσης φοιτητική εφημερίδα «Συναδελφική» (συντάκτες ο Λουκάς
Θανασέκος, ο Φώτης Σαρρής, ο Ανδρέας Αγγελάκης, ο Νίνος-Φένεκ Μικελίδης)
ανάμεσα στις απόψεις μου για μια παράσταση του Ευριπίδειου «Κύκλωπα» στο
πρωτότυπο από φοιτητές και στον Νικηφόρο Παπανδρέου και τον Στέφανο Ληναίο.

Το σήμερα ως αύριο και χθες.