Από την κοινωνία που «συσχέτιζε κουτά» στο Safe Sex

Από τους νεαρούς άρχοντες της Τροίας, ο Γανυμήδης ήταν ο πλέον

εκθαμβωτικός. Από αυτήν την άποψη, δεν ήταν τυχαίο ότι ο Δίας, εποπτεύοντας ως

συνήθως από ψηλά, ερωτεύθηκε σφόδρα τον γιο του Τρωός και της νύμφης

Καλλιρρόης. Σύμφωνα με τη μυθολογία, ο Ζευς τον απήγαγε, αφού μεταμορφώθηκε σε

αετό. Ο μύθος αυτός, που διαπνέεται από τον αμφίσημο ερωτισμό της ελληνικής

αρχαιότητας, χρησιμοποιείται συχνά ως επεξηγηματική μεταφορά για την

ομοφυλοφιλία ως ανθρώπινη κατάσταση. Με μεγάλη γλαφυρότητα τον ανέλυσε ο

Γάλλος συγγραφέας Ντομινίκ Φερναντέζ στο βιβλίο του «Η αρπαγή του Γανυμήδη».

Ο καλαισθητικός συμβολισμός είναι δελεαστικός. Το πάθος του Δία ανυψώνει

τον Γανυμήδη, αλλά και τον απομακρύνει από τα εγκόσμια. Ο αρχαίος μύθος

εικονογραφεί τον συμψηφισμό αρνητικών και θετικών πτυχών που χαρακτηρίζει τη

ζωή ενός ομοφυλόφιλου. Από τη μια μεριά, το αισθητικό ύψος (γεγονός που

αιτιολογεί την υπερεκπροσώπηση των ομοφυλοφίλων στα γράμματα, τις τέχνες, τη

φιλοσοφία και τις επιστήμες), από την άλλη η απομάκρυνση από την κοινωνία,

που, κατά τη γνωστή καβαφική ρήση, «συσχέτιζε κουτά». Βεβαίως, ο 20ός αιώνας

είδε μια σταδιακή χαλάρωση των κοινωνικών αντιλήψεων για την ομοφυλοφιλία.

Στις περισσότερες χώρες της Δύσης, ο Γανυμήδης μπορεί όχι μόνο να επιστρέψει

στη γη, αλλά ακόμη και να πολιτευθεί. Μια ματιά στις πρόσφατες εξελίξεις στη

διεθνή πολιτική σκηνή δείχνει ότι τα πράγματα αλλάζουν.

Η Ευρώπη λέει όχι στους αποκλεισμούς

Το πιο πρόσφατο παράδειγμα «πολιτικού που τόλμησε» είναι η εκλογή του

υποψηφίου των σοσιαλιστών Μπερτράν Ντελανοέ στη Δημαρχία του Παρισιού. Ο

Ντελανοέ παραδέχθηκε ανοιχτά και χωρίς περιστροφές, μιλώντας στη γαλλική

τηλεόραση, ότι είναι ομοφυλόφιλος. Η παραδοχή όχι μόνο δεν ενόχλησε το κοινό,

αντιθέτως έγινε αντιληπτή ως ένδειξη ειλικρίνειας. Ο Ντελανοέ εξελέγη ­ και

μάλιστα σε έναν δήμο που είναι παραδοσιακά προπύργιο της Δεξιάς. Φυσικά,

εξηγήσεις υπάρχουν. Άλλο πράγμα το προοδευτικό Παρίσι και άλλο πράγμα η

γαλλική ενδοχώρα. Ωστόσο, περνώντας από την άλλη πλευρά της Μάγχης, γίνεται

φανερό ότι η ομοφυλοφιλία δεν είναι πλέον παράγοντας αποκλεισμού από την

εθνική πολιτική αρένα.

Αντίο «αξίες»

Η άνοδος του Τόνι Μπλερ στην πρωθυπουργία, ανάμεσα στα άλλα, επέφερε αλλαγές

και σε αυτό το θέμα. Οι ομοφυλόφιλοι στις κατά καιρούς συνθέσεις του

Υπουργικού Συμβουλίου των Εργατικών είναι τόσοι, ώστε τα εκ παραδόσεως

«άτακτα» tabloids της Φλιτ Στριτ να κάνουν λόγο για «gay mafia». Άλλοι, όπως ο

Κρις Σμιθ στο υπουργείο Πολιτισμού, ενημέρωσαν οι ίδιοι ανοιχτά το βρετανικό

εκλογικό σώμα για τις ερωτικές τους προτιμήσεις. Άλλους τους «έβγαλαν

πρόγραμμα» τρίτοι, όμως αυτό δεν είχε συνέπειες για την πολιτική τους

σταδιοδρομία. Κορυφαίο παράδειγμα ο Πίτερ Μάντελσον, «δεξί χέρι» του Τόνι

Μπλερ, τις προτιμήσεις του οποίου αποκάλυψε σε ζωντανή εκπομπή στην τηλεόραση,

ο, επίσης ομοφυλόφιλος, πολιτικός συντάκτης των «Times» Μάθιου Πάρις. Η

χειρονομία του Πάρις είχε στόχο την υποκρισία και εντάσσεται στο γνωστό

«outing», όταν «φανεροί» ομοφυλόφιλοι αποκαλύπτουν άλλους «κρυφούς»

ομοφυλόφιλους.

Ώριμες δημοκρατίες

Το κρίσιμο είναι ότι η ομοφυλοφιλία δεν αποτελεί πλέον ταμπού στη Βρετανία. Οι

Εργατικοί μπορεί να είναι προοδευτικοί, αλλά τα ίδια πολιτικά ήθη φαίνεται ότι

ισχύουν πλέον και μεταξύ των σεμνότυφων Συντηρητικών που έχουν ως σημαία τις

«οικογενειακές αξίες». Κορυφαίο παράδειγμα ο Μάικλ Πορτίλο, «αγαπημένο παιδί»

της Μάργκαρετ Θάτσερ, που είναι ο κύριος διεκδικητής της αρχηγίας των Τόρις,

αν το κόμμα καταποντιστεί υπό τον Ουίλιαμ Χέιγκ στις εκλογές του Ιουνίου. Ο

Πορτίλο έχει παραδεχθεί ότι ως φοιτητής στο Κέιμπριτζ είχε ομοφυλόφιλες

επαφές. Το γεγονός δεν είναι πρωτοφανές. Το κολέγιο Πίτερχαους, από το οποίο

αποφοίτησε, φημίζεται χρόνια τώρα γιατί είναι το παλαιότερο, το

συντηρητικότερο και γιατί ουκ ολίγοι άνδρες καθηγητές έχουν και γυναικεία

«προσωνύμια». Με την κίνησή του αυτή ο Πορτίλο, που είναι πάντως παντρεμένος,

έδωσε τέλος στις φήμες που κυκλοφορούσαν χρόνια τώρα στο Λονδίνο.

Βεβαίως, τα σκάνδαλα εξακολουθούν να δίνουν χρώμα στη βρετανική πολιτική ζωή.

Ωστόσο, αυτά δεν αφορούν πλέον τις προτιμήσεις, αλλά την υποκρισία. «Το

πρόβλημα», όπως χαρακτηριστικά γράφεται, «είναι να εμφανίζεται κανείς ως

ευυπόληπτος οικογενειάρχης, ενώ περνάει κρυφά τις νύχτες του κάνοντας

ψωνιστήρι στο πάρκο του Χάμστεντ Χιθ». Αντιθέτως, όποιος ακολουθεί τη συνταγή

Ντελανοέ, δεν έχει λόγο να απασχολείται με το θέμα. Η αναφορά σε «βατράχους»

και «ροζμπίφ» είναι ενδεικτική. Στις περισσότερες «ώριμες» δυτικές

δημοκρατίες, η ομοφυλοφιλία γίνεται αποδεκτή στη δημόσια ζωή. Η ελευθερία

ερωτικών προτιμήσεων είναι, ουσιαστικά, άλλη μια πτυχή των ατομικών

δικαιωμάτων ­ ένα είδος ελεύθερης έκφρασης. Ακόμη και στην πουριτανική

Αμερική, ο «συντροφικός συντηρητισμός» του Μπους Τζούνιορ έχει θέση ακόμη και

για την κόρη του αντιπροέδρου Τσέινι, Μαίρη, που είναι λεσβία. Αντιθέτως, στον

Τρίτο Κόσμο, τη Ρωσία ή την Άπω Ανατολή δεν είναι βέβαιο ότι υπάρχει ανάλογη

ανοχή.

Η ολέθρια «ομο-φοβία»

Φυσικά, υπάρχει η δημόσια, αλλά υπάρχει και η ιδιωτική ζωή. Ακόμη και η

Βρετανία έχει απαλλαγεί από τους αναχρονιστικούς νόμους που έστειλαν τον Όσκαρ

Ουάιλντ στη φυλακή. Οι νομοθετικές αλλαγές αντανακλούν τις μεταβολές στις

κοινωνικές αντιλήψεις. Αυτό βεβαίως δεν σημαίνει ότι η κοινωνία έχει πάψει

συνολικά να «συσχετίζει», όχι απλώς κουτά, αλλά ενίοτε ολέθρια. Η ειδεχθής

δολοφονία του φοιτητή Μάθιου Σέπαρντ στο Τέξας, επειδή ήταν ομοφυλόφιλος,

συγκλόνισε την Αμερική το 1999. Καλλιτέχνες, συγγραφείς, ηθοποιοί και άλλοι

αναφέρονται χωρίς πρόβλημα στις ερωτικές τους προτιμήσεις, αλλά μεγάλο μέρος

της κοινής γνώμης διακρίνεται, όπως λέγεται, από «ομο-φοβία».

Ελλάδα:«Το θέμα είναι λεπτό»

Και η Ελλάδα; Στην ελληνική δημόσια ζωή η ομοφυλοφιλία παραμένει ζήτημα

ευαίσθητο. Βεβαίως, δεν υπάρχει υστέρηση προοδευτικών δηλώσεων. Δεν είναι

μόνον οι Φιλελεύθεροι του Στέφανου Μάνου, οι οποίοι, συνεπείς στην ατζέντα

τους, ζητούν στην ισχύουσα νομοθεσία περί φυλετικών και θρησκευτικών

διακρίσεων «να συμπεριληφθούν και μορφές διακρίσεων που στηρίζονται στο φύλο,

τη γλώσσα και τον σεξουαλικό προσανατολισμό του ατόμου». Προεκλογικά, ο

αρχηγός της Ν.Δ. κ. Κ. Καραμανλής ερωτηθείς σε τηλεοπτική συνέντευξή του αν θα

συμπεριελάμβανε ομοφυλόφιλους στην κυβέρνησή του είχε απαντήσει θετικά,

μιλώντας για «κοινωνία ανεκτικότητας». Προοδευτική τοποθέτηση σε συναφή θέματα

έχει και το Μέγαρο Μαξίμου. Ωστόσο ουδείς εκ των εν ενεργεία πολιτικών

αυτοπροσδιορίζεται ανοιχτά ως ομοφυλόφιλος. Όπως παραδέχονται κατ’ ιδίαν, οι

περισσότεροι εξ αυτών, «το θέμα είναι λεπτό». Ακόμη χειρότερα, ο υπαινιγμός

ότι κάποιος είναι ομοφυλόφιλος λειτουργεί με καθαρά απαξιωτικό και συκοφαντικό

τρόπο. Από αυτήν την άποψη, η δημοσιογραφική κάλυψη του θέματος είναι

προβληματική. Στην πραγματικότητα, όταν δεν αναπαράγεται με «κίτρινο» τρόπο, η

συσχέτιση της ομοφυλοφιλίας με την εγχώρια πολιτική ζωή αποφεύγεται από τα

έντυπα. Μια έρευνα στο ηλεκτρονικό αρχείο αθηναϊκών εφημερίδων είναι ελάχιστα

αποδοτική. Η Μαρία Δαμανάκη επισημαίνει ότι στο πλαίσιο της προεκλογικής της

εκστρατείας για τον Δήμο Αθηναίων το 1998 έδωσε μια συνέντευξη Τύπου παρουσία

εκπροσώπων μιας οργάνωσης για τα δικαιώματα των σεξουαλικών μειονοτήτων.

Αποτέλεσμα; «Την επομένη στις εφημερίδες δεν εγράφη τίποτε, λες και η

συνέντευξη δεν δόθηκε ποτέ!».

Η πολιτική αρένα

Σε ένα γλαφυρό δοκίμιό του για την περίοδο της δικτατορίας, με τίτλο «Από τη

χαμηλή σκοπιά», ο ανοιχτά ομοφυλόφιλος συγγραφέας Κώστας Ταχτσής αναφέρεται

στις εμπειρίες της συμμετοχής του στον αντιστασιακό αγώνα. Πολιτικά ήταν

απόλυτα αντίθετος με τους συνταγματάρχες, άρα ευθυγραμμισμένος με τους

συντρόφους του στην παρανομία. Σεξουαλικά όμως; Η ομοφυλοφιλία του τον

καθιστούσε ύποπτο ή αναξιόπιστο. «Οι ετεροφυλόφιλοι θεωρούνε, βλέπεις, την

πολιτική αρένα αποκλειστικό τους φέουδο Στην ανάγκη κάνουν τα στραβά μάτια ­

αν είσαι διακριτικός, αν το κρύβεις μ’ έναν γάμο (το μεγάλο άλλοθι) και γενικά

δεν το δηλώνεις με έργα και με λόγια, όπως εγώ, προκλητικά». Τριάντα χρόνια

μετά, πόσο έχουν αλλάξει τα πράγματα; Ο Μπλερ έχει «δεξί χέρι» τον Μάντελσον,

αλλά ποιος Έλληνας αρχηγός θα έκανε ανοιχτά το ίδιο;

Στην ελληνική έννομη τάξη, όπως αναφέρει ο Γιώργος Δοκουμετζίδης στο βιβλίο

του «Προβλήματα προστασίας των δικαιωμάτων του ανθρώπου» (Εκδόσεις

Καστανιώτη), η σεξουαλική ελευθερία προστατεύεται από τα άρθρα 2 παρ.1, 5 παρ.

1 και 9 παρ. 1 του Συντάγματος, τα άρθρα 8 και 14 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης «για

την προάσπιση των δικαιωμάτων του ανθρώπου και των θεμελιωδών ελευθεριών»,

καθώς και το άρθρο 57 παρ. 2 του Αστικού Κώδικα. Όπως επισημαίνει ο συγγραφέας

«είναι δικαίωμα του καθενός να αναπτύσσει ελεύθερα την προσωπικότητά του και

να συμμετέχει στην κοινωνική, οικονομική και πολιτική ζωή της χώρας», ενώ

«εκδήλωση της προσωπικότητας του ανθρώπου αποτελεί και η εν γένει σεξουαλική

του συμπεριφορά». Παρ’ όλα αυτά, «επιβάλλεται», όπως επισημαίνει ο συγγραφέας,

«η θέσπιση ενός νόμου που να προστατεύει από διακρίσεις τα πρόσωπα που

επιλέγουν σεξουαλικές συμπεριφορές, οι οποίες απομακρύνονται από τις επιταγές

της παραδοσιακής ηθικής».

Η Πολιτεία αποστρέφει το βλέμμα

Φανερή η τάση της ελληνικής Πολιτείας «να αποστρέφει το βλέμμα» σε σχέση με

συγκεκριμένα πρακτικά ζητήματα που αφορούν την ομοφυλοφιλία. Παράδειγμα: Προ

ετών σε πρόσκληση σε δεξίωση του ΥΠΕΞ μετά συζύγων, Ολλανδός διπλωμάτης

απάντησε πως θέλει να προσέλθει με τον φίλο του. Στην Ελλάδα η περίπτωση δεν

προβλέπεται, σε πολλές άλλες χώρες όμως τα προνόμια του συντρόφου δεν

αναγνωρίζονται μόνο «στη σύζυγο». Είναι χαρακτηριστικό ότι στις ΗΠΑ ο

σύντροφος αναφέρεται ως «σημαίνον άλλο πρόσωπο» (αγγλιστί «significant other»)

που μπορεί να είναι άνδρας ή γυναίκα και μάλιστα ασχέτως γάμου.

Η κοινωνία της ανοχής

Το κενό δεν είναι μόνο θεσμικό ή νομικό. Μπορεί οι αντιλήψεις της ελληνικής

κοινωνίας απέναντι στις σεξουαλικές μειονότητες να είναι ηπιότερες σήμερα απ’

ό,τι στο παρελθόν, το «κράξιμο» να έχει ατονήσει και τα gay bars να έχουν

πολλαπλασιαστεί στην Αθήνα, ωστόσο δημόσια συζήτηση για το θέμα δεν υφίσταται

πραγματικά. Επώνυμοι ή ανώνυμοι, οι ομοφυλόφιλοι δεν αισθάνονται την πίεση του

παρελθόντος, ασκώντας ελεύθερα τις ερωτικές προτιμήσεις τους, αποφεύγουν όμως

να αυτο-προσδιορίζονται δημόσια ως ομοφυλόφιλοι, στη λογική «μη μας ρωτάτε και

δεν θα σας πούμε». Παράδειγμα επώνυμου ακτιβισμού στον χώρο των γραμμάτων ή

των τεχνών, ανάλογο με του Ταχτσή τις δεκαετίες ’70 και ’80 δεν υφίσταται

σήμερα. Άραγε η ανοχή δεν το καθιστά απαραίτητο; Ή μήπως η κοινωνία αντί «να

συσχετίζει κουτά», κάνει απλώς τα στραβά μάτια; Πάντως, σύμφωνα με όλες τις

ενδείξεις, η σεξουαλική ελευθερία απασχολεί τους σύγχρονους Έλληνες ­

κρίνοντας και από την τεράστια επιτυχία της κωμικής ταινίας «Safe sex», στην

υπόθεση της οποίας συμπρωταγωνιστούσαν και διαπλέκονταν ετεροφυλόφιλοι,

ομοφυλόφιλοι, παντρεμένοι, ελεύθεροι ή ζευγάρια.

Η ταυτότητα

ΕΡΩΤΗΜΑ: «Μπορούν οι ομοφυλόφιλοι να μετάσχουν ανοιχτά στη δημόσια

ζωή;»

ΥΠΕΡ: Ως έκφραση της σεξουαλικής ελευθερίας

ΚΑΤΑ: Αντιβαίνει στα χρηστά ήθη

ΞΕΝΟ ΠΡΟΤΥΠΟ: Πίτερ Μάντελσον

ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΠΡΟΤΥΠΟ: Κώστας Ταχτσής

ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΤΗΣ ΣΤΙΓΜΗΣ: Μπερτράν Ντελανοέ

ΜΥΘΟΣ: Η «αρπαγή του Γανυμήδη»

ΛΕΞΗ-ΚΛΕΙΔΙ: Σεξουαλικές μειονότητες

ΝΕΟΛΟΓΙΣΜΟΣ: «Σημαίνον άλλο πρόσωπο» («significant other»)

ΑΡΙΘΜΟΣ: Τα 1.700.000 εισιτήρια της ταινίας «Safe sex»

ΣΛΟΓΚΑΝ: «Μη μας ρωτάτε και δεν θα σας πούμε!»