Θ Ε Μ Α: “Δε χρειάζεται να γίνει ιδιαίτερος λόγος για το πόσο απαραίτητο είναι
το γέλιο στη ζωή μας. Η παρουσία τουείναι ευεργετική και, αντίθετα, η απουσία
του γίνεται δυσάρεστα αισθητή σε κάθε σχεδόν εκδήλωση της κοινωνικής ζωής.
… Η ευαισθησία και ο συναισθηματικός κόσμος μιας κοινωνίας, η πνευματική
της στάθμη και η αισθητική της καλλιέργεια μπορούν με πολύ ασφαλή τρόπο να
προσδιοριστούν τόσο από τη συχνότητα του γέλιου όσο και από την ποιότητα των
μέσων που το προκαλούν”.
(Ηλίας Σπυρόπουλος, Τα Αρχαία Ελληνικά στο Γυμνάσιο και το Λύκειο. Αθήνα 1980).
Με αφορμή τις απόψεις του συγγραφέα, να απαντήσετε τεκμηριωμένα στα
ακόλουθα ερωτήματα:
α) θεωρείτε απαραίτητο το γέλιο στη ζωή μας; και
β) συνδέεται η συχνότητα του γέλιου και η ποιότητα των μέσων που το
προκαλούν με την ευαισθησία, την πνευματική στάθμη και την αισθητική
καλλιέργεια μιας κοινωνίας;
ΠΡΟΛΟΓΟΣ
* Στις σύγχρονες κοινωνίες διανοούμενοι, επιστήμη και επικοινωνιακά μέσα
θέτουν και αναλύουν κρίσιμα προβλήματα, όπως τα οικονομικά φαινόμενα, η
τεχνολογία και οι επιπτώσεις της, η καταστροφή της φύσης, η κοινωνική
παθολογία. Οι σύγχρονοι άνθρωποι μοιάζουν να ξεχνούν τα απλά και καθημερινά
πράγματα που δομούν τη ζωή και, τελικά, καθορίζουν την ποιότητά της· η χαρά, η
αισιοδοξία, το κέφι, το γλέντι θεωρούνται ευτελή και ανάξια λόγου.
ΚΥΡΙΩΣ ΘΕΜΑ
Μετάβαση : Η ανθρωπότητα διανύει θεωρητικά μια περίοδο απελευθέρωσης
και ορθολογισμού όπου υποβαθμίζονται τα συναισθήματα και παραγνωρίζονται οι
ψυχικές ανάγκες. Η αγωνία της επιβίωσης, τα πρότυπα επιτυχίας και οι ρυθμοί
που επιβάλλονται αφυδατώνουν την ανθρώπινη ψυχή, στενεύουν σκέψη και επιθυμίες
και οδηγούν σε ένα αδυσώπητο κυνήγι χρόνου. Οι σύγχρονοι άνθρωποι δεν έχουν
χρόνο να ερωτευθούν, να διασκεδάσουν, να γελάσουν, να χαλαρώσουν, να
γαληνέψουν. Οι πηγές ευχαρίστησης είναι ελάχιστες· ο άνθρωπος παγιδεύεται στο
κλουβί που ο ίδιος δημιούργησε. Μέσα στο κλίμα αυτό είναι αναγκαίο και
δροσιστικό το γέλιο.
Ερώτημα α: Θεωρείτε απαραίτητο το γέλιο στη ζωή μας;
(η αναγκαιότητα του γέλιου)
* Η αισιοδοξία και η χαρά αποτελούν ανώτερα συναισθήματα· σχετίζονται άμεσα
με τις πολιτιστικές συνθήκες, το πλαίσιο της εποχής και τους θεσμούς. Οι
αρχαίοι Έλληνες επαινούσαν το “φιλομειδή” άνθρωπο, ενώ κατηγορούσαν το μόνιμα
συνοφρυωμένο. Στο Μεσαίωνα, αντίθετα, το γέλιο χρωματίστηκε με ενοχή και
εξορίστηκε, γιατί ερχόταν σε αντίφαση με τη θρησκευτική σοβαρότητα.
* Το χιούμορ απελευθερώνει τη σκέψη, εκφράζει κριτική, δηλώνει την αποδοχή
και την ευαρέσκεια για όσα διαδραματίζονται. Μερικές φορές το γέλιο σαρκάζει,
σατιρίζει και εκλύει την οργή και την αντίρρηση με τρόπο δημιουργικό. Με τη
μορφή του ανέκδοτου, της λαϊκής εικονογραφίας, της διήγησης δηλώνει, αλλά και
ερεθίζει τη φαντασία.
* Το γέλιο θεραπεύει την ψυχή, γλυκαίνει, ανακουφίζει, αναζωογονεί. Ο
άνθρωπος που γελά είναι ένας καλός άνθρωπος, ανοιχτός στη ζωή, γεμάτος
κατανόηση και έτοιμος να προσφέρει από το συναισθηματικό του περίσσευμα. Με
τον υγιή αυτοσαρκασμό αντιμετωπίζει τα ελαττώματά του, τα εκλογικεύει,
καθαίρεται. Συμφιλιώνεται με τον εαυτό του και βοηθά τους άλλους να τον αποδεχθούν.
* Το γέλιο ισοδυναμεί με σωματική άσκηση. Μια “κρίση γέλιου” παρουσιάζει
θεραπευτικές και προληπτικές ιδιότητες τόσο σε παθολογικές ασθένειες όσο και
σε ψυχικές.
* Η αισιοδοξία, το γέλιο είναι μια ηθική της ζωής. Οι
χαρούμενοι άνθρωποι αντιμετωπίζουν θετικά τη ζωή, τους άλλους. Βλέπουν τα
πράγματα από την καλή τους πλευρά, χωρίς να γίνονται αφελείς, και
αντιμετωπίζουν τις δυσκολίες και τα εμπόδια ευκολότερα. Αυτή η ψυχική διάθεση
τροφοδοτεί την αγωνιστικότητά τους, τη δραστική συμμετοχή τους, την
αλληλεγγύη.
* Είναι σαφές ότι το χιούμορ προϋποθέτει τον άλλο, είναι μια διαδικασία
συλλογική, ακυρωτική της μοναξιάς. Διευκολύνει και ενισχύει τη διαπροσωπική
επικοινωνία και αμβλύνει τις ατομιστικές τάσεις.
* Το αστείο είναι μια κοινωνική χειρονομία. Αν και το γέλιο δεν
τιμωρεί, διορθώνει, ωστόσο, με τρόπους ηπιότερους και επαναφέρει στην τάξη
εκείνον που παραβίασε την κοινά αποδεκτή συμπεριφορά.
* Στους συλλογικούς χώρους, οικογένεια, σχολείο, συντροφιά, το χιούμορ είναι
θεμέλιο για τη συγκρότηση και την αποτελεσματικότητα των στόχων τους, κίνητρο
που προκαλεί την κατανόηση, την αλληλοαποδοχή και τη μάθηση. Είναι συνυφασμένο
με την ελληνικότητά μας, όπως λέει ο ποιητής: “στο Χωριό της γλώσσας μου τη
Λύπη τήνε λένε Λάμπουσα”.
Ερώτημα β: Συνδέεται η συχνότητα του γέλιου και η ποιότητα των μέσων
που το προκαλούν με την ευαισθησία, την πνευματική στάθμη και την αισθητική
καλλιέργεια μιας κοινωνίας;
* Στο πλαίσιο της κοινωνικής ζωής, το γέλιο συχνά είναι προσποιητό. Η
σοβαροφανής εποχή δεν αντέχει τη χαρά, την επιτρέπει μόνο στους ονειροπόλους,
στους γραφικούς. Δεν μπορούμε, επίσης, να αγνοήσουμε το γέλιο που παράγεται
από το σαρκασμό, την κακία ως αντίδραση του αλλοτριωμένου απέναντι στη θλίψη
και τη συμφορά. Το κωμικό περιορίζεται στη φάρσα της τηλεοπτικής ευτέλειας και
της αμηχανίας.
* Αν σήμερα ο λαός γελά με στερεότυπα ανέκδοτα και τυποποιημένες καταστάσεις,
αυτό δείχνει ότι η βιομηχανοποίηση έχει εισέλθει και στο χώρο του γέλιου. Η
μαζική ψυχαγωγία ισοπεδώνει τα αισθητικά κριτήρια του σύγχρονου ατόμου –
καταναλωτή (“εύπεπτα” αστεία κωμικών, χονδροειδής εντυπωσιασμός του κοινού από
τους ηθοποιούς …) και αντιστρέφει τη λειτουργία του γέλιου από συνέπεια της
κοινωνικής συνοχής σε προϋπόθεσή της.
* Η εξουσία χρησιμοποιεί το αστείο ως μέθοδο λαϊκισμού για να πείσει, να
προσεταιριστεί και να εξαπατήσει. Ο εφιάλτης του ολοκληρωτισμού, είτε με τη
μορφή του σταλινισμού είτε με τη μορφή του ναζισμού είχε “νομοθετήσει την
αισιοδοξία” και κάθε αντίπαλη συμπεριφορά αποτελούσε έγκλημα. Η ποιότητα των
μέσων που παράγουν το γέλιο αποδεικνύει ότι και η σύγχρονη κοινωνία αποτρέπει
την κριτική προς τα δημόσια πρόσωπα και τις κοινωνικές συνθήκες και
αποπροσανατολίζει τον κόσμο.
* Η ευαισθησία, η πνευματική στάθμη, το πολιτιστικό υπόβαθρο, η αισθητική
καλλιέργεια ενός λαού αποκαλύπτονται σε μεγάλο βαθμό από τον τρόπο που αντιδρά
στις ποικίλες καταστάσεις της ατομικής και της κοινωνικής ζωής: την αδυναμία
του να τις χειριστεί ή την ικανότητά του να τις διαμορφώσει δυναμικά ή ακόμη
και να τις υπερβεί με το γέλιο. Κάτω από όμοιες συνθήκες και με τις ίδιες
προυποθέσεις, ένας λαός ζει είτε πληρέστερη και πιο χαρούμενη ζωή, εφόσον
υπάρχει το γέλιο, είτε φτωχότερη, εφόσον αυτό απουσιάζει.
* Το γέλιο απαιτεί και προϋποθέτει την παρουσία ενός συγκεκριμένου
πολιτιστικού περιβάλλοντος : γελάμε με το απρόβλεπτο, το παράξενο, το
απροσδόκητο, το μη προφανές, αυτό που μας αιφνιδιάζει, αυτό που συγκρούεται με
τις στερεότυπες αντιλήψεις.
* Κάθε λαός γελά με διαφορετικά ερεθίσματα, των οποίων η κατανόηση είναι
δύσκολη από άλλες κοινωνίες με διαφορετικούς κώδικες. Από την άλλη, η
παντομίμα, οι κλόουν, οι εκφράσεις και οι ήχοι του γέλιου αποτελούν μια
“διεθνή γλώσσα”.
* “Η Τέχνη είναι η ίδια η ζωή.” (Τολστόι). Το γέλιο αφού απορρέει από
την πραγματική ζωή συγγενεύει με την Τέχνη.
Το γέλιο ανθεί στους χώρους και τους φορείς της ψυχαγωγίας, στον τύπο με
ευθυμογραφήματα, γελοιογραφίες και κόμικς, στο θέατρο, στον κινηματογράφο,
στις τηλεοπτικές σειρές, σε όλες τις μορφές θεάματος. Η αισθητική καλλιέργεια
επιτρέπει την κατανόηση των γνήσιων έργων τέχνης και προστατεύει από την
κακογουστιά του λαϊκισμού.
* Η αναγκαιότητα του γέλιου μεγαλώνει στις κοινωνίες της εμπορευματοποίησης,
των συγκρούσεων, των πολλαπλών αντιφάσεων και των κοινωνικών αδιεξόδων. Στην
εποχή της τεχνοκρατίας, της κυριαρχίας της ύλης, της χρησιμοθηρίας και του
στυγνού και άκρατου ορθολογισμού, ο αυθορμητισμός, το έξυπνο χιούμορ, το
πηγαίο γέλιο, η αγάπη και το ενδιαφέρον για το συνάνθρωπο λειτουργούν εξισορροπητικά.
* Ο άνθρωπος έχει χρέος να υπερασπίζεται το δικαίωμά του να γελά, να
αστειεύεται, γιατί έτσι διαφυλάσσει θεμελιώδη χαρακτηριστικά και ιδιότητές
του. Με τη στάση του αυτή προστατεύεται από τη φθορά την τυποποίηση, την
υποταγή τους στα γρανάζια ενός μηχανικού κόσμου.
* “Αγωγή γέλιου” μπορούν να προσφέρουν όλοι οι κοινωνικοί φορείς, ώστε να
συμβάλλουν στην ολοκλήρωση της προσωπικότητας και την κοινωνικοποίηση.
Ιδιαίτερα το σχολείο, μέσα από τις δραστηριότητες των μαθητικών κοινοτήτων,
τις πολιτιστικές εκδηλώσεις, τις θεατρικές παραστάσεις, τις εκδρομές, τον
αθλητισμό, τα καλλιτεχνικά μαθήματα, και κυρίως τον τρόπο διδασκαλίας ενισχύει
το γέλιο στη μαθητική ζωή.
ΕΠΙΛΟΓΟΣ
* Ένα παιδί γελάει εκατόν πενήντα φορές την ημέρα. Ένας ενήλικας γελά μόνο
έξι. Κι όμως το γέλιο είναι ζωή και γιατροί και ψυχολόγοι συνιστούν να
ανακαλύψουμε όλοι το παιδί που κρύβουμε μέσα μας, να το αγαπήσουμε και να
επαναφέρουμε το γέλιο στη ζωή μας. Ο Οκτάβιο Παζ δηλώνει ότι το χιούμορ είναι
“η μεγαλύτερη επινόηση του δυτικού πολιτισμού” και αυτό μας πείθει ότι
το λυτρωτικό γέλιο δεν υπήρχε πάντοτε στη ζωή μας, άρα δεν είναι δεδομένο ότι
θα υπάρχει για πάντα.
