Χαρτογραφώντας τετελεσμένα

Η ανακήρυξη από την Τουρκία των δύο «εθνικών θαλάσσιων πάρκων» στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο υπερβαίνει το πεδίο της περιβαλλοντικής διακυβέρνησης και εγγράφεται στη μακρά ελληνοτουρκική αντιπαράθεση για τη νομική και γεωπολιτική οργάνωση του θαλάσσιου χώρου. Το πρώτο πάρκο εκτείνεται εκτός των τουρκικών χωρικών υδάτων, δυτικά της Ιμβρου και της Τενέδου, μεταξύ Λήμνου και Σαμοθράκης. Το δεύτερο αναπτύσσεται από τα βορειοανατολικά της Ρόδου έως τα ανοικτά του Κόλπου της Αττάλειας, παρακάμπτοντας το Καστελλόριζο και αποκόπτοντας χαρτογραφικά το σύμπλεγμα της Μεγίστης από τη Ρόδο. Η γεωγραφική επιλογή προσδίδει στις περιβαλλοντικές ρυθμίσεις σαφή δικαιοδοσιακή σημειολογία.

Τα θαλάσσια πάρκα αποτελούν θεσμούς προστασίας της βιοποικιλότητας και βιώσιμης διαχείρισης των οικοσυστημάτων, χωρίς να συγκροτούν αυτοτελή τίτλο κυριαρχίας. Το Δίκαιο της Θάλασσας αναγνωρίζει στα παράκτια κράτη περιβαλλοντικές αρμοδιότητες πέραν της αιγιαλίτιδας ζώνης, ιδίως εντός ΑΟΖ· το νομικό πρόβλημα ανακύπτει όταν μονομερείς πράξεις αξιώνουν κανονιστικό αποτέλεσμα σε μη οριοθετημένες περιοχές ή σε χώρους όπου υφίστανται δικαιώματα τρίτων κρατών. Η διαφοροποίηση από την ελληνική πρακτική είναι, επομένως, ουσιώδης· η Αθήνα είχε προηγουμένως ανακηρύξει θαλάσσια πάρκα στο Ιόνιο και στο Νότιο Αιγαίο, περιορίζοντας τη χωροθέτησή τους εντός ελληνικών χωρικών υδάτων.

Τουναντίον, η τουρκική πρακτική δύναται να ερμηνευθεί μέσω του θεωρητικού σχήματος της juris nullification· της σταδιακής αποδυνάμωσης της πρακτικής δεσμευτικότητας του ισχύοντος δικαίου χωρίς ρητή απόρριψή του. Η διαδικασία λειτουργεί σωρευτικά. Εναλλακτικές νομικές ερμηνείες, χάρτες, NAVTEX, διοικητικές πράξεις, ερευνητικές δραστηριότητες και επιχειρησιακή παρουσία συγκροτούν ένα πλέγμα πρακτικών μέσω των οποίων μια αμφισβητούμενη αξίωση επιχειρείται να μετασχηματιστεί σε κανονικοποιημένο πολιτικό δεδομένο και, τελικά, σε διαπραγματευτικό κεκτημένο.

Υπό αυτή την οπτική, τα πάρκα συνδέονται οργανικά με τη «Γαλάζια Πατρίδα». Η Mavi Vatan δεν αποτελεί απλώς δόγμα ναυτικής ισχύος, αλλά στρατηγική κοσμοαντίληψη που συνδυάζει θαλάσσια ισχύ, χαρτογραφική αναπαράσταση και αναθεωρητικές ερμηνείες του Δικαίου της Θάλασσας. Η περιορισμένη επήρεια που αποδίδει η Αγκυρα στα ελληνικά νησιά και η χαρτογραφική απομόνωση του Καστελλόριζου εντάσσονται στη λογική ανακατανομής του θαλάσσιου χώρου, όπου η διοικητική ρύθμιση λειτουργεί ταυτόχρονα ως δήλωση περί δικαιοδοσίας.

Η χρονική ακολουθία είναι εξίσου αποκαλυπτική. Η ελληνική ανακήρυξη προηγήθηκε, ενώ η τουρκική κίνηση παρουσιάστηκε ως απάντηση και ενσωματώθηκε σε χάρτη που αποτυπώνει πάγιες τουρκικές αντιλήψεις για τις θαλάσσιες ζώνες. Ενα εργαλείο περιβαλλοντικής πολιτικής μεταφέρεται έτσι στο πεδίο του lawfare (στρατηγική χρήση του δικαίου), όπου η κανονιστική πράξη αποκτά στρατηγική λειτουργία.

Ως εκ τούτου, το αποφασιστικό κριτήριο είναι η εφαρμογή. Εάν η Αγκυρα επιχειρήσει να επιβάλει περιορισμούς στην αλιεία, στην επιστημονική έρευνα ή σε άλλες δραστηριότητες, η χαρτογραφική αξίωση θα μετατραπεί σε απόπειρα πραγματικής άσκησης δικαιοδοσίας. Τότε η juris nullification θα αποκτήσει επιχειρησιακό περιεχόμενο· η επανάληψη θα επιχειρήσει να παραγάγει κανονικότητα και η κανονικότητα να αποκρυσταλλωθεί σε στρατηγικό τετελεσμένο. Ακριβώς εκεί εντοπίζεται το βαθύτερο διακύβευμα για τη σταθερότητα και τη μελλοντική αρχιτεκτονική ασφαλείας της περιοχής.

Ο Διονύσης Τσιριγώτης είναι αναπληρωτής καθηγητής Πανεπιστημίου Πειραιώς