Τα αυτονόητα δεν είναι ποτέ αυτονόητα

Πότε ήταν η τελευταία φορά που καθίσατε να φάτε, είτε στο σπίτι είτε έξω, και αναρωτηθήκατε αν αυτό που έχετε στο πιάτο σας μπορεί να σας στείλει στο νοσοκομείο; Ή που ήπιατε ένα ποτήρι νερό αναλογιζόμενοι αν είναι ασφαλές; Πιθανότατα ποτέ.

Τουλάχιστον στις ανεπτυγμένες χώρες έχουμε συνηθίσει να θεωρούμε δεδομένο ότι το νερό που πίνουμε και το φαγητό που καταναλώνουμε είναι ελεγμένα και ακίνδυνα.

Πρόκειται για κατακτήσεις τόσο αυτονόητες, ώστε θυμόμαστε την ύπαρξή τους μόνο όταν πάψουν να λειτουργούν. Δεν αγωνιούμε για το γεύμα που τρώει το παιδί ή το εγγόνι μας στην κατασκήνωση. Για το πλυμένο από τη βρύση φρούτο. Για το  φαγητό που αγοράζουμε.  Δεν αγωνιούμε μήπως κάτι από τα παραπάνω είναι μολυσμένο. Και καλώς δεν αγωνιούμε.

Γιατί πίσω από αυτή την καθημερινή αίσθηση ασφάλειας που βιώνουμε  βρίσκεται ένας ολόκληρος μηχανισμός επιτήρησης, ελέγχων και πρόληψης, που εργάζεται αθόρυβα. Που δεν μας απασχολεί. Μέχρι που κάτι συμβαίνει.

Δεκάδες περιστατικά σαλμονέλας στη Λαμία. Μαζικές τροφιμογενείς λοιμώξεις στις ΗΠΑ. Προειδοποιήσεις για τον ιό του Δυτικού Νείλου. Η εμφάνιση νέων υγειονομικών απειλών που σχετίζονται με την κλιματική αλλαγή. Ξαφνικά, όλοι αναρωτιόμαστε τι πήγε στραβά, γιατί δεν λειτούργησε ο μηχανισμός πρόληψης, ποιος ευθύνεται, γιατί δεν αποφεύχθηκε.

Με άλλα λόγια, θυμόμαστε την ύπαρξη της δημόσιας υγείας μόνο όταν δοκιμάζεται.

Και εδώ προκύπτει το εξής παράδοξο: Η δημόσια υγεία αξιολογείται περισσότερο από τις αποτυχίες της παρά από τις επιτυχίες της. Κανείς δεν θα μάθει ποτέ πόσες τροφιμογενείς λοιμώξεις αποτράπηκαν χάρη στους ελέγχους, πόσες πιθανές εξάρσεις περιορίστηκαν εγκαίρως ή πόσες απειλές δεν άγγιξαν ποτέ την κοινότητα. Ολοι, όμως, θα μάθουν για εκείνη που ξέφυγε.

Με άλλα λόγια, η δημόσια υγεία είναι θύμα της ίδιας της επιτυχίας της. Οσο (και όσα) προλαμβάνει με επιτυχία τόσο περισσότερο θεωρείται δεδομένη. Γιατί κανείς δεν επιβραβεύει τον μηχανισμό για μια επιδημία που δεν έγινε ποτέ.

Ισως γι’ αυτό οι επιστήμονες της δημόσιας υγείας συχνά καλούνται να αποδείξουν την αξία των  επενδύσεων που αφορούν κινδύνους, οι οποίοι μπορεί να μην εμφανιστούν ποτέ. Να διεκδικούν πόρους για ένα σύστημα επιτήρησης, ένα εργαστήριο, ένα πρόγραμμα πρόληψης ή μια καινοτομία που δεν προσφέρει άμεσο και ορατό αποτέλεσμα. Δεν είναι σπάνιο να πασχίζουν να πείσουν τα κέντρα λήψης αποφάσεων για εκείνα που στη συνέχεα θεωρούμε… αυτονόητα.

Η πρόληψη συχνά αποτιμάται με όρους κόστους, μέχρι τη στιγμή που αποδεικνύεται ότι ήταν η οικονομικότερη επιλογή. Δεν μπορεί, όμως, να αποτελεί αντίδραση σε κάθε νέα κρίση. Τότε χάνει το νόημά της. Χρειάζονται σταθεροί μηχανισμοί επιτήρησης, εργαστήρια, επαρκές ανθρώπινο δυναμικό και κουλτούρα πρόληψης. Κι ας μοιάζει αντιφατικό ότι όταν πετυχαίνει, μοιάζει σαν να μη συνέβη τίποτα. Αυτό το «τίποτα» είναι (ευτυχώς) η βουβή επιτυχία της.