Gabriel Zucman στα «ΝΕΑ»: «Ο ελάχιστος φόρος πρέπει να βασίζεται στον πλούτο»

Η πρότασή του μονοπώλησε τη δημόσια συζήτηση στη Γαλλία για όλο το 2025 σχεδόν, καθώς φαινόταν για πρώτη φορά επιτεύξιμη μια αποτελεσματική φορολόγηση των υπερπλουσίων. Η υιοθέτηση της πρότασης από τη Γαλλική Εθνοσυνέλευση στις αρχές του 2025 έκανε το όνομά του γνωστό σε όλους. Ο λόγος για τον γάλλο οικονομολόγο Gabriel Zucman, καθηγητή στην Paris School of Economics, εκλεγμένο από το 2019 στη θέση του αναπληρωτή καθηγητή Οικονομικών στο Πανεπιστήμιο του Μπέρκλεϊ και επικεφαλής του Ευρωπαϊκού Παρατηρητηρίου Φορολογίας.

Ο Zucman έχει δαπανήσει το μεγαλύτερο κομμάτι της καριέρας του ερευνώντας τους φορολογικούς παραδείσους και τους ποικίλους τρόπους με τους οποίους το μεγάλο κεφάλαιο κατορθώνει να παραμένει αφορολόγητο. Συζητήσαμε μαζί του με αφορμή την κυκλοφορία στα ελληνικά του βιβλίου του «Οι δισεκατομμυριούχοι δεν πληρώνουν φόρο εισοδήματος, εμείς όμως μπορούμε να τους σταματήσουμε» (εκδόσεις Πόλις, 2026, μτφ. Αντώνης Δ. Παπαγιαννίδης), ένα ευσύνοπτο δοκίμιο πάνω στο σοκαριστικό, όπως το χαρακτηρίζει, γεγονός ότι οι δισεκατομμυριούχοι δεν πληρώνουν καθόλου ή σχεδόν καθόλου φόρο εισοδήματος, εισάγοντάς μας στην πρόταση που ονομάστηκε στη Γαλλία «Φόρος Ζουκμάν».

Η πρότασή σας εγκρίθηκε από τη Γαλλική Εθνοσυνέλευση πέρυσι, αλλά στη συνέχεια απορρίφθηκε από τη Γερουσία. Μπορείτε να παρουσιάσετε τη συζήτηση όπως εξελίχθηκε στη Γαλλία;

Η πρόταση εισάγει έναν ελάχιστο φόρο για τους υπερπλούσιους, με πλούτο άνω των 100 εκατομμυρίων ευρώ. Ενα αναπόφευκτο κατώτατο όριο, κάτω από το οποίο η φορολόγηση δεν μπορεί να πέσει. Για να υπολογιστεί αυτό το ελάχιστο, είναι κρίσιμο να εκφράζεται ως ποσοστό του πλούτου και όχι του φορολογητέου εισοδήματος, γιατί το φορολογητέο εισόδημα είναι πολύ εύκολο να χειραγωγηθεί. Αυτό το έχουμε μάθει από πολλές αποκαλύψεις. Για παράδειγμα, στις Ηνωμένες Πολιτείες, αναφορές έδειξαν ότι άτομα όπως ο Elon Musk ή ο Jeff Bezos δεν πλήρωσαν καθόλου φόρο εισοδήματος σε ορισμένα έτη, επειδή δήλωσαν μηδενικό φορολογητέο εισόδημα, παρόλο που ήταν από τους πλουσιότερους ανθρώπους στον κόσμο. Αν ο ελάχιστος φόρος βασίζεται στο εισόδημα, δεν λειτουργεί. Για να είναι αποτελεσματικός, πρέπει να βασίζεται στον πλούτο. Επομένως, η πρόταση είναι για έναν ελάχιστο φόρο ίσο με 2% του πλούτου κάθε χρόνο για τους υπερπλούσιους. Η πρόταση εγκρίθηκε από την Εθνοσυνέλευση τον Φεβρουάριο του 2025, αλλά μπλοκαρίστηκε από τη Γερουσία. Είμαι βέβαιος ότι τελικά θα περάσει. Αυτές οι αλλαγές απαιτούν χρόνο.

Τα επιχειρήματα εναντίον της δεν είναι πειστικά. Το να αντιτίθεται κανείς στην πρόταση σημαίνει ουσιαστικά να αντιτίθεται στην αρχή ενός ελάχιστου φόρου και να υποστηρίζει τη δυνατότητα οι δισεκατομμυριούχοι να μην πληρώνουν. Ο ακραίος πλούτος συνεπάγεται αναπόφευκτες υποχρεώσεις προς την κοινωνία. Οποιος το απορρίπτει, ουσιαστικά αποδέχεται ότι κάποιοι πολύ πλούσιοι μπορεί να μην πληρώνουν τίποτα. Οι λεπτομέρειες (ποσοστό ή όριο πλούτου) μπορούν να συζητηθούν, αλλά η αρχή του ελάχιστου φόρου είναι θεμελιώδης. Δεν μπορείς να ζεις έξω από την κοινωνία. Αν είσαι ακραία πλούσιος, πρέπει να πληρώσεις κι εσύ. Καμία χώρα δεν εφαρμόζει σήμερα ένα τέτοιο σύστημα, οπότε είναι φυσικό να χρειάζεται χρόνος για να γίνει κατανοητό.

Καλλιεργήθηκε ο φόβος ότι ο φόρος αυτός θα βλάψει την ανάπτυξη ή την ανταγωνιστικότητα. Δεν υπάρχει καμία απόδειξη ότι η οικονομική ανάπτυξη ή η καινοτομία εξαρτάται από τη δυνατότητα των υπερπλουσίων να μην πληρώνουν φόρους. Η παραγωγικότητα δεν εξαρτάται από λίγους δισεκατομμυριούχους που δεν πληρώνουν φόρους. Αντίθετα, η ανάπτυξη στις ευρωπαϊκές δημοκρατίες τον 20ό αιώνα βασίστηκε σε δημόσιες επενδύσεις στην εκπαίδευση, την υγεία και τις υποδομές – όλα αυτά απαιτούν φορολογικά έσοδα. Ιστορικά, οι πλούσιοι πλήρωναν λίγους φόρους πριν από την εισαγωγή της προοδευτικής φορολογίας εισοδήματος. Σήμερα, πολλοί πλούσιοι πληρώνουν σημαντικούς φόρους και αυτό δεν έχει βλάψει την ανάπτυξη. Αντίθετα, η παραγωγικότητα είναι πολύ υψηλότερη από ό,τι πριν από έναν αιώνα, κυρίως λόγω δημόσιων επενδύσεων.

Εχετε ποσοτικοποιήσει πιθανές αρνητικές επιπτώσεις του φόρου αυτού;

Η κύρια ανησυχία είναι ότι οι υπερπλούσιοι θα μετακινηθούν στο εξωτερικό για να αποφύγουν τη φορολογία. Η πρόταση περιλαμβάνει μηχανισμό αντιμετώπισης αυτού του ζητήματος. Αν κάποιος έχει ζήσει στη Γαλλία για μεγάλο χρονικό διάστημα, αποκτήσει εκεί μεγάλο πλούτο και στη συνέχεια φύγει, πρέπει να συνεχίσει να πληρώνει τον ελάχιστο φόρο για πέντε χρόνια μετά την αποχώρηση. Αν μετακινηθεί σε χώρα με υψηλή φορολογία, δεν οφείλει τίποτα επιπλέον. Αν όμως μετακινηθεί σε χώρα με χαμηλή φορολογία, πρέπει να πληρώνει ώστε να φτάνει το 2%. Ο φορολογικός ανταγωνισμός και η φορολογική εξορία δεν είναι φυσικοί νόμοι· είναι πολιτικές επιλογές. Μπορούμε να επιλέξουμε να τα αντιμετωπίσουμε. Με αυτή την πρόταση, από φορολογική άποψη, δεν θα είχε σημασία αν ένας δισεκατομμυριούχος ζει στη Γαλλία, στα Νησιά Κέιμαν ή αλλού – θα όφειλε τον ελάχιστο φόρο για ένα διάστημα.

Είναι βάσιμοι οι φόβοι;

Ορισμένοι, ναι. Αν δεν γίνει τίποτα για να αποτραπεί η φοροαποφυγή, κάποιοι θα μετακινηθούν. Αλλά η πρόταση αντιμετωπίζει αυτό το ζήτημα. Αλλη ανησυχία είναι ότι οι πλούσιοι θα βρουν παραθυράκια. Και αυτό έχει ληφθεί σοβαρά υπόψη. Ο νόμος είναι σχεδιασμένος να είναι απλός: αν έχεις πάνω από 100 εκατομμύρια ευρώ, πρέπει να πληρώνεις τουλάχιστον 2%. Δεν υπάρχουν εξαιρέσεις ή εκπτώσεις. Οι προηγούμενοι φόροι περιουσίας στην Ευρώπη απέτυχαν εν μέρει λόγω παραθύρων. Κάποιες ανησυχίες όμως είναι αβάσιμες – όπως αυτές για αρνητικές επιπτώσεις στην καινοτομία ή την ανάπτυξη. Αυτά είναι κυρίως πολιτικά επιχειρήματα.

Μπορεί η Γαλλία να εφαρμόσει έναν τέτοιο φόρο μόνη;

Ναι, υπό δύο προϋποθέσεις: ισχυρά μέτρα κατά της φορολογικής εξορίας και απουσία παραθύρων. Αν αυτά τηρηθούν, το αποτέλεσμα θα είναι θετικό. Ο φόρος στοχεύει μόνο στους πλουσιότερους που σήμερα πληρώνουν λίγα. Το κράτος θα αποκτήσει έσοδα που μπορούν να επενδυθούν σε εκπαίδευση, έρευνα και υποδομές.