Εάν η ελληνική αξίωση για τα δώδεκα μίλια ελληνικών χωρικών υδάτων αποσυρθεί, τότε η τουρκική δήλωση για το casus belli θα χάσει αυτόματα την αναγκαιότητα και τη λειτουργία της, υποστηρίζει στη συνέντευξή του στα «ΝΕΑ Σαββατοκύριακο» ο πρώην πρόεδρος της Τουρκίας Αμπντουλάχ Γκιουλ. Οσον αφορά το Κυπριακό, ο τούρκος πρώην πρόεδρος, ο οποίος θα συμμετάσχει στο Οικονομικό Φόρουμ των Δελφών (22-25 Απριλίου), προκρίνει να εξεταστεί το ενδεχόμενο διαπραγμάτευσης μιας λύσης δύο κρατών. Για τον πόλεμο στο Ιράν επικρίνει την αμερικανική επιχείρηση, θεωρεί ότι θα έχει σοβαρές και μακροπρόθεσμες συνέπειες για την περιοχή, ενώ τονίζει ότι θα υπάρξει στροφή στον Κόλπο προς μια βαθύτερη συνεργασία με το Πεκίνο και ταχεία απομάκρυνση από τις ΗΠΑ.
Ο πόλεμος στο Ιράν κλιμακώνεται, έχει λάβει διαστάσεις περιφερειακού πολέμου, ενώ η παγκόσμια οικονομία έχει διαταραχθεί σημαντικά. Πώς βλέπετε την εξέλιξη του πολέμου και πόσο καθοριστικός είναι για το πώς θα διαμορφωθεί η ισορροπία δυνάμεων στην περιοχή;
Πρώτα από όλα, πρέπει να σημειώσουμε ότι η επίθεση στο Ιράν δεν ήταν νόμιμη ή θεμιτή, από την άποψη του διεθνούς δικαίου. Είναι πλέον γνωστό δεδομένο, ακόμη και από ορισμένους αμερικανούς αξιωματούχους, ότι η Τεχεράνη δεν αποτελούσε άμεση απειλή για τις ΗΠΑ. Το Ισραήλ και τα λόμπι του κατάφεραν να ωθήσουν τον πρόεδρο Τραμπ σε αυτή την καταστροφική εκστρατεία. Οι ΗΠΑ έχουν πλέον γίνει συνένοχοι στις ενέργειες του Ισραήλ βομβαρδίζοντας σχολεία στο Ιράν και προκαλώντας τεράστιες καταστροφές στην περιοχή.
Δεν ήταν έκπληξη το ότι ως απάντηση το Ιράν στόχευσε αμερικανικές στρατιωτικές εγκαταστάσεις που βρίσκονται στον Κόλπο. Ως επακόλουθο, οι εχθροπραξίες δεν θα εξαφανιστούν, με μακροπρόθεσμες συνέπειες που αναδιαμορφώνουν τη δυναμική στην περιοχή. Ο αμερικανικός λανθασμένος υπολογισμός θα έχει σοβαρές συνέπειες και κόστος για όλους. Η Ουάσιγκτον θεωρείται πλέον ως ένας απρόβλεπτος παράγοντας από τα κράτη του Κόλπου. Δεν είναι πλέον προστάτης, αλλά η ίδια η αιτία για αστάθεια. Υποθέτω ότι θα υπάρξει μια στροφή στον Κόλπο προς μια βαθύτερη συνεργασία με το Πεκίνο.
Η Κίνα εμφανίζεται ως ένας πιο προβλέψιμος παράγοντας που μπορεί να διαδραματίσει ρόλο σε έναν μελλοντικό διάλογο μεταξύ του Ιράν και του Κόλπου. Εχει καλές σχέσεις και με τις δύο πλευρές. Ηταν το Πεκίνο που κατάφερε να μεσολαβήσει σε μια διπλωματική συμφωνία μεταξύ Τεχεράνης και Ριάντ το 2023. Το Πεκίνο έχει ήδη το οικονομικό πλεονέκτημα. Ο τρόπος διακυβέρνησης και διπλωματίας του είναι επίσης πιο κοντά στο όραμα των χωρών της Μέσης Ανατολής, σε αντίθεση με την παρεμβατική προσέγγιση των ΗΠΑ.
Η απομάκρυνση από τις ΗΠΑ θα είναι ταχύτερη από ό,τι πιστεύουν οι περισσότεροι. Το Ισραήλ μπορεί να θεωρεί τον εαυτό του νικητή. Αλλά τώρα είναι πιο απομονωμένο από ποτέ. Θεωρείται ο κύριος υποκινητής και υπεύθυνος του πολέμου και της καταστροφής στην περιοχή. Οι ηγέτες των χωρών της Μέσης Ανατολής δεν μπορούν να αγνοήσουν τα έντονα λαϊκά αισθήματα και να διακινδυνεύσουν τυχόν προσπάθειες διπλωματίας με το Τελ Αβίβ. Το Ισραήλ, για το άμεσο μέλλον, έχει αναγκάσει τους πολίτες του να ζουν με φόβο, μέσα σε μια χώρα-φρούριο.
Ποιες είναι οι επιδιώξεις της Τουρκίας και πώς επηρεάζει ο συγκεκριμένος πόλεμος τις σχέσεις Τουρκίας – ΗΠΑ;
Η τουρκική ηγεσία κατάφερε να κρατήσει τη χώρα μακριά από τη σύγκρουση. Αυτός ο πρώτος στόχος επιτεύχθηκε μέσω μιας σωστής γεωπολιτικής τοποθέτησης, σε συνδυασμό με ισορροπημένη διπλωματία και διάλογο με τους περιφερειακούς εταίρους και την Ουάσιγκτον. Ο δεύτερος στόχος είναι η εδραίωση της ειρήνης στα νότια μας. Η Αγκυρα έχει λάβει υπεύθυνη στάση και συμβάλλει στις προσπάθειες για τον τερματισμό του πολέμου και τη δημιουργία περιφερειακής κυριότητας (regional ownership). Μια τέτοια διπλωματική προσπάθεια εκτιμάται από την Ουάσιγκτον, ειδικά σε μια εποχή που ο πρόεδρος Τραμπ φαίνεται να αναζητεί έναν τρόπο εξόδου από τον πόλεμο. Αυτό δεν σημαίνει ότι συμφωνούμε με την αμερικανική επιχείρηση στο Ιράν. Τούρκοι κυβερνητικοί αξιωματούχοι έχουν επικρίνει την επίθεση στο Ιράν. Τα στρατιωτικά μέσα του ΝΑΤΟ στην Τουρκία δεν χρησιμοποιούνται σε πολεμικές επιχειρήσεις στην εκστρατεία. Η στάση αυτή είναι σαφής. Προς το παρόν υπάρχει όσον αφορά τις ΗΠΑ παρόμοια διαφορά απόψεων με τους περισσότερους συμμάχους τους. Πιστεύω ότι η στάση της Τουρκίας ως χώρας στην περιοχή είναι κατανοητή για την Ουάσιγκτον.
Η Ελλάδα και η Τουρκία βρίσκονται σε διαδικασία θετικής προσέγγισης. Ωστόσο, το «δύσκολο» ζήτημα της οριοθέτησης της ΑΟΖ και της υφαλοκρηπίδας στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο παραμένει εκτός ατζέντας. Ταυτόχρονα, η Τουρκία επιδιώκει μια στενότερη σχέση με την ΕΕ, και στην άμυνα. Ο Κυριάκος Μητσοτάκης κάλεσε την Τουρκία να αποσύρει το casus belli. Πιστεύετε ότι αυτό θα ήταν εφικτό και ποια βήματα μπορούν να γίνουν προς μια πιο ουσιαστική διευθέτηση;
Οι αμοιβαίες επισκέψεις και οι θετικές δηλώσεις των ηγετών της Τουρκίας και της Ελλάδας αποτελούν αναγκαιότητα καλής γειτονίας. Θα πρέπει να υποστηρίξουμε τις ανταλλαγές που βασίζονται στην καλή θέληση, την ανοιχτότητα, την εμπιστοσύνη και την ενσυναίσθηση. Η ατζέντα πρέπει να παραμείνει θετική και δεν μπορούν να συμπεριληφθούν όλα τα δύσκολα θέματα ταυτόχρονα. Οσον αφορά τα ζητήματα του Αιγαίου, η τουρκική προσέγγιση είναι ότι αυτά πρέπει να λαμβάνονται υπόψη ως σύνολο και όχι ως θέματα που είναι ξεχωριστά το ένα από το άλλο. Η λύση πρέπει να είναι ολιστική και να επιτρέπει στο Αιγαίο να γίνει μια θάλασσα συνεργασίας.
Φυσικά, και εδώ θα πρέπει να γίνει διμερής διεργασία με καλή θέληση. Αναφέρετε την Τουρκία ως χώρα που επιδιώκει στενότερους δεσμούς με την ΕΕ, ειδικά στον τομέα της άμυνας. Θα ήταν λάθος να θεωρήσουμε μια τέτοια συνεργασία μόνο ως κέρδος για την Αγκυρα. Η Τουρκία είναι ο δεύτερος μεγαλύτερος στρατός στο ΝΑΤΟ και έχει συμβάλει σημαντικά στην ασφάλεια της Ευρώπης κατά τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου. Σήμερα, η Τουρκία είναι και πάλι πρόθυμη και ικανή να συμβάλει στην ευρωπαϊκή ασφάλεια απέναντι σε νέες απειλές και σε μια νέα τάξη. Μια τέτοια συνεργασία είναι αμοιβαία επωφελής για την Τουρκία και την ΕΕ.
Οσον αφορά την ερώτησή σας σχετικά με τον ισχυρισμό της Ελλάδας για το casus belli. Το βήμα που έκανε πριν από χρόνια η ελληνική Βουλή να εξουσιοδοτήσει την ελληνική κυβέρνηση να επεκτείνει μονομερώς τα ελληνικά χωρικά ύδατα από 6 σε 12 ναυτικά μίλια, θα σήμαινε την ανέγερση ενός τείχους γύρω από την Τουρκία στο Αιγαίο και την αποκοπή της εξόδου μας στη θάλασσα. Νομίζω ότι θα ήταν χρήσιμο για τους έλληνες φίλους μας να το σκεφτούν έτσι και να προσπαθήσουν να δουν το θέμα από την τουρκική οπτική γωνία. Η Αγκυρα έπρεπε να αντιδράσει σε μια τέτοια πιθανότητα, κάτι που έκανε μία εβδομάδα μετά το αρχικό βήμα της ελληνικής Βουλής. Η σωστή λύση σε αυτό το πρόβλημα θα ήταν να αποσύρουμε αυτές τις αποφάσεις από κοινού. Εάν η ελληνική αξίωση για τα 12 μίλια αποσυρθεί, τότε η τουρκική δήλωση θα χάσει αυτόματα την αναγκαιότητα και τη λειτουργία της. Η αμοιβαία καλή θέληση είναι το κλειδί εδώ.
Ο γενικός γραμματέας του ΟΗΕ σχεδιάζει να επαναφέρει το κυπριακό ζήτημα έχοντας ένα συγκεκριμένο πλαίσιο κατά νου. Πώς βλέπετε αυτή την προοπτική; Υπάρχει η απαραίτητη βούληση από την τουρκική πλευρά ή θα συνεχίσει να επιμένει σε μια λύση δύο κρατών;
Στην Κύπρο, υπάρχει μια πραγματικότητα με δύο διαφορετικές οντότητες. Στο παρελθόν, η Δημοκρατία του 1960 ιδρύθηκε σύμφωνα με την πραγματικότητα δύο ξεχωριστών λαών. Τα τραγικά γεγονότα και οι συνέπειες καταγράφονται σε αρχεία. Για δεκαετίες, οι προσπάθειες υπό την ηγεσία του ΟΗΕ προσπάθησαν να λύσουν το πρόβλημα και να επανενώσουν το νησί. Το Σχέδιο Ανάν με δύο ισότιμα συστατικά κράτη ήρθε πιο κοντά σε μια λύση.
Προσωπικά ηγήθηκα της διαδικασίας από την πλευρά μας. Στο δημοψήφισμα του 2004, οι Τουρκοκύπριοι αποδέχτηκαν το σχέδιο, ωστόσο οι Ελληνοκύπριοι το καταψήφισαν. Δυστυχώς, χάθηκε μια ρεαλιστική και σημαντική ευκαιρία. Επακόλουθες διαπραγματεύσεις που βασίστηκαν σε κριτήρια του ΟΗΕ δεν κατάφεραν να οδηγήσουν σε μια λύση. Σύμφωνα με την πιο πρόσφατη έκθεση της προσωπικής απεσταλμένης του γενικού γραμματέα του ΟΗΕ για την Κύπρο, οι δύο πλευρές στο νησί δεν είναι έτοιμες για μια νέα διαπραγματευτική διαδικασία. Δεδομένου ότι η ελληνοκυπριακή πλευρά είναι μέλος της ΕΕ, δεν ενδιαφέρεται για την κατανομή εξουσιών, κάτι που θα μπορούσε να έχει νόημα από την οπτική τους γωνία. Δεδομένου ότι ένας συμβιβασμός δεν φαίνεται εφικτός, έπειτα από δεκαετίες ανεπιτυχών προσπαθειών, φαίνεται ότι μια πιο υγιής επιλογή τώρα θα ήταν να εξεταστεί το ενδεχόμενο διαπραγμάτευσης μιας λύσης δύο κρατών στην Κύπρο.
