Μιχάλης Κοσμόπουλος στα «ΝΕΑ»: «Ο νόμος της ζούγκλας συνιστά απειλή για τον πολιτισμό»

Με μια συνθήκη που δεν είχαμε υπολογίσει ξεκίνησε εκείνο το πρωινό του Σαββάτου η συζήτησή μας με τον ακαδημαϊκό και καθηγητή Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Μιζούρι Μιχάλη Κοσμόπουλο. Μέχρι να φτάσουμε στο καφέ του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών, όπου είχαμε δώσει ραντεβού, οι πρώτοι πύραυλοι βρίσκονταν ήδη στον αέρα: το Ιράν είχε δεχθεί επίθεση από το Ισραήλ και τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Η αμηχανία για το τι θα ακολουθήσει ήταν έκδηλη, ενώ ο διαπρεπής αρχαιολόγος, καθ’ οδόν προς τη συνάντηση, είχε ήδη αναβάλει το ταξίδι που είχε προγραμματίσει για το Ντουμπάι το ίδιο απόγευμα, όπου επρόκειτο να συμμετάσχει σε ένα συνέδριο.

Τα γεγονότα στη Μέση Ανατολή ήταν αναπόφευκτο να αποτελέσουν και την αφετηρία της συζήτησής μας. «Δυστυχώς, φαίνεται ότι μέσα στην ανθρώπινη φύση υπάρχει πάντα μια τάση προς την έκρηξη και την αντιπαράθεση, αντί προς τη συνεννόηση.

Η σύγκρουση βρίσκεται στον πυρήνα της δημιουργίας και της εξέλιξης – όχι μόνο στις ανθρώπινες κοινωνίες αλλά και σε ένα βαθύτερο κοσμικό επίπεδο. Ο κόσμος δημιουργείται μέσα από εκρήξεις και συγκρούσεις, από τη Μεγάλη Εκρηξη έως τις γεωλογικές και φυσικές διαδικασίες που γεννούν νέες καταστάσεις» λέει ο Μιχάλης Κοσμόπουλος που μοιράζει τον χρόνο του ανάμεσα στην Ελλάδα και τις ΗΠΑ, για τις υποχρεώσεις του ως ακαδημαϊκού δασκάλου και ως ανασκαφέα της Ικλαινας, ενός σπουδαίου μυκηναϊκού κέντρου στη Μεσσηνία.

Το δίκαιο του ισχυρού

«Στην πορεία των χιλιετιών, βεβαίως, η ανθρώπινη κοινωνία έχει κάνει σημαντικά βήματα προς μια πιο ειρηνική διαχείριση των διαφορών, κυρίως μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι όλα μπορούν να λυθούν με συζήτηση και ειρηνικά μέσα.

Το δίκαιο του ισχυρού εξακολουθεί να λειτουργεί ως άτυπη αρχή για πολλές σύγχρονες πολιτικές ηγεσίες, που πιστεύουν ότι η ισχύς είναι το βασικό εργαλείο επιβολής. Και φοβάμαι ότι πίσω από όλα αυτά υπάρχει και ένα βαθύτερο πρόβλημα παιδείας. Οσο περισσότερο κατανοεί κανείς την ανθρώπινη φύση και τον τρόπο που λειτουργεί ο κόσμος τόσο περισσότερο αντιλαμβάνεται την ανάγκη για ηθικά όρια – όχι μόνο στη συμπεριφορά των ανθρώπων αλλά και στη δράση των κρατών. Οταν κυριαρχεί ο νόμος της ζούγκλας, απειλείται ο ίδιος ο πολιτισμός».

Πώς σχολιάζει όμως ο ίδιος ως ακαδημαϊκός δάσκαλος αυτό το έλλειμμα παιδείας, σε μια περίοδο που οι ανθρωπιστικές σπουδές βρίσκονται διεθνώς σε κρίση και στις Ηνωμένες Πολιτείες δέχονται επιπλέον πιέσεις από την πολιτική της διακυβέρνησης Τραμπ;

Η σημερινή πολιτική κατεύθυνση στις ΗΠΑ, όπως λέει, έχει δημιουργήσει σοβαρά προβλήματα στη χρηματοδότηση ερευνητικών προγραμμάτων, η οποία σε αρκετές περιπτώσεις διακόπτεται με αυτοματοποιημένα μηνύματα προς τους δικαιούχους, χωρίς καμία εξήγηση.

Κέρδος και απληστία

«Υπάρχει σήμερα μια εχθρότητα προς τα πανεπιστήμια, την επιστήμη και τη γνώση. Οχι μόνο προς τις ανθρωπιστικές σπουδές, αλλά προς την εκπαίδευση συνολικά. Θυμάμαι έναν πολιτικό που καυχιόταν ότι είχε δημιουργήσει δεκάδες χιλιάδες θέσεις εργασίας που δεν απαιτούν πανεπιστημιακή εκπαίδευση. Αυτό δείχνει πολύ καθαρά το κλίμα.

Δεν ξέρω αν υπάρχει συνειδητό σχέδιο πίσω από αυτό. Πιστεύω ότι σε κάποιον βαθμό δεν θέλουν πολίτες που να αναπτύσσουν κριτική σκέψη, γιατί τότε θα μπορούν να αμφισβητούν την εξουσία.

Και βέβαια αυτό δεν είναι μόνο αμερικανικό φαινόμενο, αλλά σε μεγάλο βαθμό παγκόσμιο. Μεγάλη ευθύνη έχει και ο υλισμός της εποχής μας. Ζούμε σε μια περίοδο όπου κυριαρχεί η επιδίωξη του κέρδους, της κατανάλωσης και τελικά της απληστίας. Πόσα πετρέλαια μπορεί να ελέγξει κανείς; Πόσα πλούτη μπορεί να συγκεντρώσει, χωρίς αντίστοιχη ανάπτυξη των ηθικών αξιών που θα έπρεπε να διέπουν τη ζωή μας;» είναι μερικά από τα ερωτήματα που θέτει.

Ο ίδιος έχει βιώσει προσωπικά τη συγκεκριμένη νοοτροπία, όταν πριν από λίγα χρόνια καταργήθηκε ως «μη επικερδές» το Τμήμα Ανθρωπολογίας και Αρχαιολογίας, στο οποίο ήταν πρόεδρος.

«Καταλαβαίνετε τι σημαίνει όταν ένα δημόσιο πανεπιστήμιο λειτουργεί με τη λογική της αγοράς; Πόσους φοιτητές έχεις, πόσα δίδακτρα φέρνεις – ή, πιο απλά, πόσους “πελάτες” προσελκύεις; Και φυσικά οι διοικήσεις κινούνται και με βάση τις προοπτικές απασχόλησης. Πόσες δουλειές υπάρχουν στην αρχαιολογία ή την ανθρωπολογία; Αν οι αριθμοί δεν φαίνονται ικανοποιητικοί, το αντικείμενο κρίνεται ως “μη βιώσιμο”. Ετσι όμως παραβλέπεται το πιο σημαντικό: ότι αυτές οι σπουδές σού δίνουν δεξιότητες που σου χρειάζονται σε όλη τη ζωή».

Δεν είναι, ωστόσο, παράδοξη αυτή η πολιτική επιλογή, σε μια εποχή όπου η τεχνητή νοημοσύνη αναλαμβάνει όλο και περισσότερες τεχνικές δεξιότητες, ενώ ταυτοχρόνως καθίσταται επιτακτική η ανάγκη κριτικής σκέψης που θα λειτουργήσει ως αντίβαρο;

«Πράγματι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος που πρέπει να σπάσει» παρατηρεί ο Μιχάλης Κοσμόπουλος, ο οποίος το προηγούμενο βράδυ σε διάλεξη που είχε δώσει με θέμα τη συμβολή της Ακαδημίας Αθηνών στην ελληνική αρχαιολογία είχε προβάλει ένα αλλόκοτο κολάζ με μνημεία από όλες τις περιόδους του ελληνικού πολιτισμού – δημιούργημα τεχνητής νοημοσύνης, την οποία αξιοποίησε για πρώτη φορά, όπως ανέφερε, για έναν τέτοιο σκοπό.

Η τεχνητή νοημοσύνη

Ο καφές είχε ήδη σερβιριστεί. Και ο εξαιρετικά ευγενής αρχαιολόγος, παρότι ταλαιπωρείται από ένα πρόβλημα στη μέση που καθιστούσε επίπονη τη μακρά παραμονή στην καρέκλα, δεν σκέφτηκε ούτε στιγμή να διακόψει τη συζήτηση, στην οποία βρίσκει θέση το πρόσφατο περιστατικό ενός φοιτητή στην Κρήτη, ο οποίος είχε χρησιμοποιήσει ΤΝ για μια εργασία του και η μητέρα απευθύνθηκε στον διδάσκοντα διαμαρτυρόμενη για την απόρριψη.

«Εχουμε κι εμείς τέτοια φαινόμενα, αλλά όταν εντοπίζεις το πρόβλημα δεν εμφανίζονται οι γονείς να διαμαρτυρηθούν. Αυτή την περίοδο διδάσκω διαδικτυακά και σε πολλές περιπτώσεις είναι ξεκάθαρο ότι οι εργασίες είναι γραμμένες από την ΤΝ. Γι’ αυτό αναζητούμε τρόπους να αντιμετωπίσουμε την κατάσταση με διάφορα εργαλεία.

Ο καθηγητής βρίσκεται πλέον σε μια παράξενη κατάσταση: από τη μία διδάσκει και από την άλλη κυνηγά τα εργαλεία ΤΝ. Θα έλεγα ότι το 90% του χρόνου που αφιερώνω στη διόρθωση εργασιών καταναλώνεται στο να ελέγχω αν οι εργασίες έχουν γραφτεί από τους φοιτητές ή από κάποιο πρόγραμμα.

Είναι εντυπωσιακό – και κάπως αποθαρρυντικό – ότι πρέπει να ξοδεύεις τόσο χρόνο σε αυτό, αντί να τον αφιερώνεις στην έρευνα, στη σκέψη και στην ανάπτυξη νέων ιδεών ή στη βελτίωση της διδασκαλίας. Η τεχνολογική πρόοδος είναι τόσο γρήγορη που όλοι είμαστε λίγο σαστισμένοι. Δεν έχουμε προλάβει να σταματήσουμε και να σκεφτούμε πώς ακριβώς μας επηρεάζει».

Η αγάπη για τα προϊστορικά

Διεθνώς καταξιωμένος αρχαιολόγος, ο Μιχάλης Κοσμόπουλος, με ειδικότητα στην Εποχή του Χαλκού και στον μυκηναϊκό κόσμο, έχει συμβάλει σημαντικά στη μελέτη της γένεσης των μυκηναϊκών κρατών. Γνώρισε τον αρχαίο ελληνικό κόσμο από παιδί μέσω της μυθολογίας και της αρχαίας Ιστορίας, χωρίς κάποιο μέλος της οικογένειάς του να έχει σχέση με το αντικείμενο. Η μητέρα του διατηρούσε φροντιστήριο ξένων γλωσσών – όπου δίδασκε και ο ίδιος από έφηβος – και ο πατέρας του είχε επιχειρηματική δραστηριότητα στο εμπόριο.

Ως φοιτητή τον προσήλκυσε η κλασική αρχαιολογία. Μια ανασκαφή στη Βοϊδοκοιλιά με τον αείμνηστο Γιώργο Κορρέ τον έκανε να ερωτευτεί την προϊστορική περίοδο. Και η γνωριμία του με τον ακαδημαϊκό Γεώργιο Μυλωνά, ο οποίος τον βοήθησε να πάρει υποτροφία για σπουδές στην Αμερική, και η ανασκαφή στις Μυκήνες έκαναν τον έρωτα για τα προϊστορικά να εξελιχθεί σε βαθιά αγάπη.

Από το 2023 ανήκει και ο ίδιος στις τάξεις της Ακαδημίας, γεγονός που δεν αποτελεί μόνο προσωπική τιμή, όπως λέει, αλλά και αναγνώριση του ίδιου του επιστημονικού του πεδίου. «Η ύπαρξη μιας έδρας, για την προϊστορική αρχαιολογία, σηματοδοτεί ότι η Ακαδημία θεωρεί σημαντικό αυτόν τον τομέα για την επιστήμη, ενώ παράλληλα δημιουργεί μεγάλη αίσθηση ευθύνης: υπηρετείς όχι μόνο την Ακαδημία, αλλά και τον κλάδο συνολικά. Από τη θέση αυτή αισθάνεσαι πίεση ώστε να δουλεύεις με συνέπεια και να ανταποκρίνεσαι στα παραδείγματα των προγενέστερων, αλλά ταυτόχρονα αποτελεί ευλογία και πρόκληση».

Τον προβλημάτισε πριν από την είσοδό του στο ανώτατο πνευματικό ίδρυμα το γεγονός ότι το ευρύ κοινό το θεωρεί εσωστρεφές και αποστασιοποιημένο από την τρέχουσα πραγματικότητα; «Πιστεύω πως η Ακαδημία είναι παρεξηγημένη. Υπάρχει μια σύγχυση στον κόσμο σχετικά με την έρευνα και τη γνώση που παράγει και των οποίων αποδέκτης είναι η κοινωνία. Σήμερα αισθάνομαι ότι πνέει ένας νέος αέρας, ότι επιδιώκεται η εξωστρέφεια και προωθείται η σύνδεση της Ακαδημίας με το ευρύ κοινό. Είναι γεγονός ότι υπάρχει έλλειμμα επικοινωνίας, αλλά γίνονται βήματα ώστε να αλλάξει η δημόσια εικόνα της».

Η μνήμη και η ταυτότητα

Ο Μιχάλης Κοσμόπουλος στο πεδίο έχει αναζητήσει επί δεκαετίες ίχνη φορτωμένα με τη μνήμη του παρελθόντος από την Ελευσίνα και τον Ωρωπό έως τη Μαύρη Θάλασσα, ενώ τα τελευταία 25 χρόνια διευθύνει την ανασκαφή της Αρχαιολογικής Εταιρείας στην Ικλαινα Μεσσηνίας, μαζί με τη σύζυγό του, Ντέμπορα Ρουσίλο, όπου αποκάλυψε μνημειακά κατάλοιπα μυκηναϊκού διοικητικού κέντρου και μία από τις αρχαιότερες γνωστές πινακίδες Γραμμικής Β στην ηπειρωτική Ελλάδα.

«Νομίζω ότι στην καθημερινή μας ζωή δεν αντιλαμβανόμαστε πόσο σημαντική είναι η μνήμη, η οποία συνδέεται άμεσα με την ταυτότητά μας. Ζούμε σε μια εποχή συνεχούς βομβαρδισμού από πληροφορίες, πολλές επιφανειακές ή ψευδείς, και η μνήμη καθίσταται ευάλωτη. Αν δεν καταβάλουμε συνειδητή προσπάθεια να τη διατηρήσουμε, η ανθρώπινη φύση τείνει να ξεχνά. Γι’ αυτό τα μουσεία έχουν τόσο μεγάλη σημασία, με την προϋπόθεση ότι παρουσιάζουν τα εκθέματα με τέτοιον τρόπο ώστε το κοινό να κατανοήσει την ουσία τους» λέει ο 63χρονος αρχαιολόγος.

Ποιο πιστεύει ότι είναι το μεγαλύτερο μάθημα που προκύπτει από τη μελέτη του παρελθόντος; «Η ανθεκτικότητα των ανθρώπων. Τους παρατηρώ να επιμένουν και να επιβιώνουν παρά την τραγωδία, την καταστροφή και τις αντίξοες συνθήκες. Αυτό, το ανθρώπινο επίπεδο της Ιστορίας, είναι και το πιο ουσιαστικό».

Αν σε 100 χρόνια είχε τη δυνατότητα να ανοίξει ένα λεξικό προσωπικοτήτων, τι θα ήθελε να γράφεται δίπλα στο όνομά του; «Οτι ως αρχαιολόγος συνέβαλα, έστω και λίγο, στη γνώση μας για την προϊστορική εποχή. Πιο πολύ με ενδιαφέρει όμως να γράφει ότι βοήθησα τους φοιτητές μου να καταλάβουν πόσο σημαντικό είναι να προσπαθεί κανείς να γίνει λίγο καλύτερος άνθρωπος».

Πώς δολοφόνησαν ΗΠΑ και Ισραήλ τον Χαμενεΐ

▶