Τα έντομα αποτελούν μια πολλά υποσχόμενη και βιώσιμη εναλλακτική πηγή πρωτεΐνης για τις ζωοτροφές, ευθυγραμμισμένα πλήρως με τις αρχές της κυκλικής βιοοικονομίας και συμβάλλοντας άμεσα στην επίτευξη πολλών από τους στόχους βιώσιμης ανάπτυξης (SDGs), όπως η αντιμετώπιση της πείνας, η βιώσιμη κατανάλωση και παραγωγή και η δράση για το κλίμα.
Η εκτροφή εντόμων προσφέρει έναν καινοτόμο τρόπο παραγωγής πρωτεΐνης με περιορισμένες απαιτήσεις σε φυσικούς πόρους, γεγονός που την καθιστά ιδιαίτερα ελκυστική σε περιόδους περιβαλλοντικών και οικονομικών πιέσεων.
Μεταξύ των βασικών πλεονεκτημάτων της εκτροφής εντόμων είναι η χαμηλή κατανάλωση νερού και γης σε σύγκριση με τις παραδοσιακές πηγές πρωτεΐνης. Επιπλέον, τα έντομα μπορούν να παραχθούν σε καθετοποιημένα συστήματα, τα οποία ελαχιστοποιούν την ανάγκη για εκτεταμένες εκτάσεις και επιτρέπουν τον έλεγχο των συνθηκών ανάπτυξης, αυξάνοντας την απόδοση και μειώνοντας το περιβαλλοντικό αποτύπωμα.
Ενα ακόμα σημαντικό πλεονέκτημα είναι η δυνατότητα τροφοδότησής τους με οργανικά υπολείμματα και αγροτικά παραπροϊόντα, όπως υπολείμματα καλλιεργειών, φρούτα και λαχανικά. Η πρακτική αυτή ενισχύει την κυκλική οικονομία, μειώνοντας τη σπατάλη πόρων και δημιουργώντας προϊόντα υψηλής θρεπτικής αξίας.
Η εκτροφή εντόμων έχει επίσης σημαντικό περιβαλλοντικό αντίκτυπο. Οι εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου είναι κατά πολύ χαμηλότερες από αυτές των συμβατικών ζώων, ενώ η χρήση νερού και γης για την παραγωγή πρωτεΐνης είναι ελάχιστη. Παράλληλα, τα έντομα είναι πλούσια σε πρωτεΐνες, λιπαρά οξέα και βιοδραστικά συστατικά που ενισχύουν την υγεία των ζώων και προάγουν την ευζωία τους.
Ωστόσο, ο κλάδος αντιμετωπίζει και προκλήσεις που περιορίζουν την περαιτέρω ανάπτυξή του. Η ασταθής διαθεσιμότητα θρεπτικών υποστρωμάτων, οι περιορισμένες τεχνολογικές λύσεις σε βιομηχανική κλίμακα, το υψηλό αρχικό κόστος επενδύσεων και η έλλειψη εξειδικευμένου προσωπικού αποτελούν τα βασικά εμπόδια. Επιπλέον, η περιορισμένη γενετική ποικιλομορφία των εκτρεφόμενων ειδών, η ελλιπής γνώση σχετικά με τις ασθένειες των εντόμων και η ανεπάρκεια δεδομένων για τις ανάγκες ευζωίας τους, επιβραδύνουν την ανάπτυξη του τομέα και την εμπορική τους αξιοποίηση.
Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, ο τομέας επωφελείται από ένα ισχυρό κανονιστικό πλαίσιο που διασφαλίζει την ασφάλεια και την ποιότητα των προϊόντων. Δεκάδες πανεπιστήμια και ερευνητικά ιδρύματα συμμετέχουν σε μελέτες για την εκτροφή εντόμων, την αξιοποίηση των παραπροϊόντων και την ανάπτυξη καινοτόμων τεχνολογιών που ενισχύουν την αποτελεσματικότητα των παραγωγικών διαδικασιών. Το επιστημονικό ενδιαφέρον και η έρευνα υψηλού επιπέδου δημιουργούν τις βάσεις για την ανάπτυξη ενός ανταγωνιστικού και βιώσιμου ευρωπαϊκού κλάδου εντόμων.
Στην Ελλάδα, η εκτροφή εντόμων παρουσιάζει ιδιαίτερα σημαντικές προοπτικές. Οι υψηλές θερμοκρασίες καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους και η έντονη ηλιακή ακτινοβολία επιτρέπουν την ανάπτυξη των εντόμων με χαμηλό ενεργειακό κόστος, ενώ η χώρα διαθέτει πλούσια παραγωγή αγροτικών παραπροϊόντων που μπορούν να αξιοποιηθούν ως πρώτη ύλη για τις μονάδες εκτροφής. Επιπλέον, η Ελλάδα κατέχει ισχυρή θέση στην ιχθυοκαλλιέργεια, αποτελώντας έναν από τους μεγαλύτερους παραγωγούς τσιπούρας και λαβρακιού παγκοσμίως, γεγονός που ανοίγει την προοπτική χρήσης εντόμων ως βιώσιμης και θρεπτικής πηγής πρωτεΐνης για την ενίσχυση της ελληνικής ιχθυοκαλλιέργειας.
Η κοινωνική αποδοχή της χρήσης εντόμων στις ζωοτροφές είναι ήδη υψηλή, κυρίως λόγω των πλεονεκτημάτων τους όσον αφορά τη θρεπτική αξία και τη χαμηλή περιβαλλοντική επιβάρυνση. Αντίθετα, η άμεση κατανάλωση εντόμων από ανθρώπους εξακολουθεί να προκαλεί ενδοιασμούς, αν και η χρήση συγκεκριμένων συστατικών, όπως πρωτεΐνες ή ένζυμα, στην παραγωγή τροφίμων μπορεί να προσφέρει έναν πιο προσιτό και αποδεκτό τρόπο αξιοποίησής τους.
Στην περαιτέρω αποδοχή της χρήσης των εντόμων ως πηγή θρεπτικών συστατικών συμβάλλουν δράσεις πληροφόρησης και εκπαίδευσης, όπως το ευρωπαϊκό πρόγραμμα ERASMUS+ EntoFarm, που υλοποιείται από το Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας και το Πανεπιστήμιο Πατρών και άλλους ευρωπαϊκούς εταίρους και έχει ως στόχο, μέσω της ενημέρωσης για την εκτροφή και παραγωγή εντόμων, την ενίσχυση της περιβαλλοντικής ευαισθητοποίησης και της γνώσης για την κυκλική οικονομία στους μαθητές.
Συμπερασματικά, οι δυνατότητες ανάπτυξης του ευρωπαϊκού τομέα εντόμων ως ζωοτροφής είναι σημαντικές. Ο συντονισμός πολιτικής, έρευνας και βιομηχανίας μπορεί να ενισχύσει την ανταγωνιστικότητα του κλάδου, να διασφαλίσει υψηλά επίπεδα ασφάλειας και ποιότητας και να επιταχύνει τη μετάβαση σε ένα πιο κυκλικό, χαμηλού περιβαλλοντικού αποτυπώματος και οικονομικά βιώσιμο σύστημα παραγωγής πρωτεΐνης. Η εκτροφή εντόμων αποτελεί όχι μόνο μια καινοτόμο λύση στον τομέα των ζωοτροφών, αλλά και μια στρατηγική επένδυση για τη βιώσιμη ανάπτυξη και την προσαρμογή της γεωργίας και της κτηνοτροφίας στις προκλήσεις του 21ου αιώνα.
Ο Χρήστος Αθανασίου είναι καθηγητής, Τμήμα Γεωπονίας, Φυτικής Παραγωγής και Αγροτικού Περιβάλλοντος, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας.
Ο Χρίστος Ρούμπος είναι επίκουρος καθηγητής, Τμήμα Γεωπονίας, Πανεπιστήμιο Πατρών.
