Ανομία και Ιστορία

Τον πρώτο μήνα του 2026 τέσσερις τεκτονικές πλάκες κινήθηκαν μπροστά στα μάτια μας και καθορίζουν τη μοίρα του κόσμου: α) οι ΗΠΑ δεν είναι πια δημοκρατία, β) δεν υπάρχει πλαίσιο και βούληση για διεθνή συνεργασία, γ) η γενικευμένη στρατιωτικοποίηση οδηγεί σε όλο και πιο γενικευμένη χρήση των όπλων, δ) ενεργειακοί πόροι και τεχνητή νοημοσύνη αποτελούν επιπλέον εστίες σύγκρουσης.

Οι υπό τις ΗΠΑ «διαπραγματεύσεις» για τερματισμό του πόλεμου στην Ουκρανία, η υπό την αιγίδα των ΗΠΑ «ειρηνευτική διαδικασία» στη Γάζα, η ντε φάκτο δημιουργία προτεκτοράτου των ΗΠΑ στη Βενεζουέλα, οι διεκδικήσεις των ΗΠΑ στη Γροιλανδία, οι σχέσεις των ΗΠΑ με την Ευρωπαϊκή Ενωση και το ΝΑΤΟ, η αντισυνταγματική καταστολή και δημιουργία κατάστασης εμφύλιας σύγκρουσης στο εσωτερικό των ΗΠΑ: όλα αυτά τα γεγονότα δεν αποτελούν απλώς πράξεις έκνομες, εκτός των ορίων του δικαίου. Υποδηλώνουν βούληση εγκαθίδρυσης μιας παγκόσμιας ανομίας, ενός καθεστώτος και μιας πρακτικής όπου ο μόνος τρόπος επίλυσης των διαφορών θα είναι ο «νόμος» της ισχύος και η επιβολή διά των όπλων. Το ποιοτικό άλμα σε σχέση με την (ασφαλώς όχι ιδεώδη) πρότερη κατάσταση είναι αβυσσαλέο: η διεθνής τάξη που βασιζόταν σε κανόνες δεν ήταν μια μυθοπλασία, αλλά ένας συμβιβασμός μεταξύ αντιτιθέμενων δυνάμεων και συμφερόντων. Τη θέση της έχει πάρει η απαξίωση, οι απειλές και η ωμή βία, με βασικό θύμα τη δημοκρατία, που είναι πολίτευμα αυτοπεποίθησης και καταλλαγής.

Στο νέο συσχετισμό ισχύος, τα «στρατόπεδα» δεν είναι «Δύση» εναντίον «Ανατολής» (ή «Παγκόσμιου Νότου»), αλλά αυταρχικά μεγαθήρια (Κίνα, Ρωσία, Ινδία και ΗΠΑ) εναντίον «ήπιων δυνάμεων», με βασική την Ευρωπαϊκή Ενωση. Εντός του πρώτου πόλου, η Κίνα, η Ινδία και η Ρωσία, ιδίως εάν συμπράξουν, είναι ισχυρότερες από τις ΗΠΑ. Εντός του δεύτερου, η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με το δίλημμα ή να μεταλλαχθεί σε δύναμη ομοσπονδιακή, στρατιωτική, βιομηχανική, διανεμητική, δηλαδή να πάψει να είναι «ήπια», ή να εξαφανιστεί.

Η ιστορική οπτική μάς θυμίζει ότι όλα αυτά τα πρωτόγνωρα δεν είναι «γεγονότα από το πουθενά» και δεν οδηγούν στο «τέλος της Ιστορίας». Αποτελούν  επιτάχυνση κι αποκορύφωμα εξελίξεων και τάσεων που ξεκίνησαν στην αρχή του «φοβερού 21ου αιώνα»:  Δίδυμοι Πύργοι, πόλεμος στο Ιράκ, τρομοκρατία και πόλεμος πολιτισμών, άνοδος εθνικιστικών, ρατσιστικών, αυταρχικών τάσεων και κομμάτων, παγκόσμια οικονομική κρίση, περιβαλλοντική συνείδηση και περιβαλλοντική καταστροφή, άνοδος της Κίνας, απανωτές κι επιταχυνόμενες τεχνολογικές επαναστάσεις κι αντίστοιχες αλλαγές στα ήθη και τον πολιτισμό, Τραμπ 1 και Μπρέξιτ, πανδημία, πόλεμοι στην Ουκρανία και τη Μέση Ανατολή και, καταλύτης της μετάλλαξης, δεύτερη εκλογή Τραμπ και τραμποποίηση της Αμερικής και της ανθρωπότητας.

Η ιστορική γνώση καθιστά επίσης εναργές τι πρέπει να αποφευχθεί, ώστε η ανθρωπότητα να μην κυλήσει σε μια κατάσταση παρόμοια με του Πρώτου και του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου: η απορία («δεν είναι δυνατόν να συμβαίνουν αυτά») και η  εθελοτυφλία ισοδυναμούν με συνενοχή. Οπως ο Πρώτος Παγκόσμιος θα τέλειωνε σε λίγους μήνες, οι λαοί εξέλεξαν Μουσολίνι και Χίτλερ και «δεν γνώριζαν» για το Ολοκαύτωμα, ο Τσάμπερλεϊν πήγε «για καλό» στο Μόναχο, ο Στάλιν ήταν πατερούλης, έτσι λειτουργούν σήμερα η σχετικοποίηση του κακού, η μαλθακότητα 80 χρόνων ειρήνης, η εμπορευματοποίηση των πάντων, η ψήφος υπέρ του Πούτιν και του Τραμπ (και του Ορμπαν και του Ερντογάν), η βεβαιότητα ότι η Ρωσία δεν θα χτυπούσε ποτέ στην Ευρώπη, οι κάθε μορφής κολακείες για «κατευνασμό του ισχυρού».

Πόσο μάλλον που έχουν προστεθεί όχι απλώς τεχνικές (Διαδίκτυο, τεχνητή νοημοσύνη) αλλά μια ολόκληρη «φιλοσοφία» άρνησης της πραγματικότητας: η Ουκρανία δεν υπάρχει ως χώρα, ο Τραμπ αξίζει το Νομπέλ γιατί σταματά πολέμους, άρα, εφόσον δεν του δόθηκε το Νομπέλ, δικαιούται να κάνει πολέμους, η Γροιλανδία ανήκει – να οι φωτογραφίες – στις ΗΠΑ… Η γνώση και η Ιστορία όχι απλώς δεν μπορούν να χρησιμεύσουν ως οδηγοί και ως καθοδηγητές συνείδησης αλλά απονομιμοποιούνται και ακυρώνονται από αυτούς που έχουν συμφέρον, με την ανοχή όλων μας.

Δεν μιλάμε για σωτηρία, μόνο για άνοιγμα των ματιών. Ακόμα κι ένας κόσμος που δεν βγάζει νόημα, κάπου οδηγείται – κι αυτό το κάπου δεν μας είναι άγνωστο.

Ο Κώστας Μποτόπουλος είναι συνταγματολόγος